miniatura|upright|Moisés por Miguelanxo. Nótense os cornos na fronte, explicábeis pola ambigüidade do termo hebreo qaran de Éxodo 34.29, traducido literalmente «corno» en vez de por «fonte de luz» como evoca o contexto. Moisés (, pron. estándar: Moshé, pron. tiberiana: Mōšeh; ; ; , Mūsa), chamado na tradición xudía Moshe Rabbenu (מֹשֶׁה רַבֵּנוּ, Moisés o noso mestre),. é o profeta máis importante para o xudaísmo, liberador do pobo hebreo da escravitude de Exipto e encargado por Deus de entregar a lei escrita e, segundo os rabinos, a lei oral, codificada máis tarde na Mishná.Albert de Pury (ed.) e Thomas Römer (ed.), Le Pentateuque en question : les origines et la composition des cinq premiers livres de la Bible à la lumière des recherches récentes, (en francés) Labor et Fides, 2002, (ISBN 978-2-8309-1046-9, p. 12 -14
O cristianismo herdou esta imaxe de Moisés, a quen venera como redentor e lexislador e, por iso, anticipo de Cristo. En ambas as tradicións, Moisés é o autor do Pentateuco, en hebreo Tora, os cinco primeiros libros da Biblia, que conteñen a Lei, chamada por iso Lei de Moisés. No islam, Moisés é un dos profetas que máis veces (cento trinta e seis) se nomean no Corán. Nas devanditas referencias dise que Moisés é o mensaxeiro enviado ao pobo de Israel e o único en escoitar directamente a Deus, polo cal llo chama kalîm Allah. Os relatos do Corán retoman e ás veces reelaboran as narracións sobre Moisés contidas na Biblia e na Hagadá, para remarcar o paralelismo entre Moisés e Mahoma, a quen o primeiro anunciaría. En todas as relixións abrahámicas, Moisés é unha figura central como profeta e lexislador.
O Éxodo constitúe a fonte primaria e a máis antiga sobre Moisés, o libro sacro relata a vida e obra do profeta, así como os seus parentes e legado. O seu nacemento dáse en Exipto, fillo de Amram e de Jocabed, ambos da tribo de Leví. Naquel tempo, o Faraón (descoñécese o nome) para controlar a poboación hebrea, emite que todo fillo home sexa botado ao Nilo, a nai de Moisés vótao nunha cesta ao río de onde é recolleito pola filla do Faraón (o midrash chámaa Bitia), quen o cría como propio. Na súa mocidade, mata a un exipcio que maltrataba a un hebreo e foxe ao país de Madián no deserto. Alí casa e ten unha revelación divina no Monte Sinaí. Regresa a Exipto por orde divina e xunto ao seu irmán Aharón demanda ao Faraón (descoñécese o nome) a liberdade dos hebreos; ante a negativa do soberano invocan sobre Exipto as dez pragas bíblicas. Por mor delas, os hebreos son liberados e Moisés condúceos cara ao Sinaí. Alí, recibe a Lei, a entrega ao pobo de Israel e organiza as súas institucións e culto. Finalmente, despois de pasar corenta anos no deserto, leva ao pobo ata a Terra Prometida, pero morre no monte Nebo (Transxordania) antes de poder ingresar nela. A Biblia non menciona onde sepultaron a Moisés.
O xudaísmo rabínico considera que a vida de Moisés se estende desde o ano 1391 a. C. ata o 1271 a. C.,Seder Olam RabbáRabí Yosef ben Halafta, Seder Olam Rabá, 160 E.C. Texto inicialmente incluído no Talmud de Babilonia como "Seder Olam" (Shab. 88a; Yeb. 82b; Nazir 5a; Meg. 11b; Ab. Zarah 8b; Niddah 46b); publicado como Seder Olam Rabbah en Mantua en 1514 (Jewish Encyclopedia: Seder Olam Rabbah, consultado o 14 de setembro do 2023). Trátase dunha fonte rabínica en hebreo (סדר עולם רבה), provista dunha extensa cronoloxía. Desde un punto de vista científico, o historiador Michael Brenner indica que "a historia de Israel ata comezos do primeiro milenio anterior á era cristiá énos en gran parte descoñecida" (Breve historia dos xudeus , Buenos Aires, 2012, p. 23), pero o seu colega Gabrielle Sede-Rajna sitúa o Éxodo cara a 1250 a. C. e o establecemento dos hebreos en Canaán cara a 1220 a. C. (L'abecedaire du Judaïsme, París: Flammarion, 2000, p. 116), datas tamén sostidas pola arqueóloga Sarah Kochav (Grandes Civilizacións do Pasado: Israel, Barcelona: Folio, 2005, p. 26). mentres que San Xerome o sitúa no 1592 a. C.Jerónimo; Chronicon e James Ussher no 1571 a. C.Ussher, James (1658) Annals of the World, párrafo 164.
A partir do século XVII, a atribución do Pentateuco a Moisés foi posta en dúbida, entre outros, por Baruch de Spinoza. No século XVIII, Jean Astruc reforzou esta noción con argumentos de crítica textual; en ambos os casos non se negou a existencia de Moisés. A partir do século XIX tentouse situar a Moisés no Imperio Novo de Exipto, relacionándoo con figuras como Akhenatón ou Ramsés II.
O consenso actual é que se trata dun personaxe lendario, aínda que algún líder tribal tipo Moisés puido existir a finais da Idade de Bronce. Etimoloxía do nome miniatura|upright|O achado de Moisés, pintura de Sir Lawrence Alma-Tadema, 1904
Unha raíz exipcia. ('fillo de') considerouse como unha posible etimoloxía, posiblemente unha abreviatura dun nome teofórico, por exemplo en nomes exipcios como Thutmose ('nacido de Thoth') e Ramsés ('nacido de Ra'),Hays, Christopher B. 2014. Hidden Riches: A Sourcebook for the Comparative Study of the Hebrew Bible and Ancient Near East. Presbyterian Publishing. p. 116. co nome do deus omitido. Con todo, o biblista Kenneth Kitchen argumentou que isto -ou calquera orixe exipcia do nome- era pouco probable, xa que os sons do hebreo non se corresponden coa pronuncia do exipcio no período de tempo relevante.Kenneth A. Kitchen, On the Reliability of the Old Testament (2003), pp. 296–97: "En xeral, considérase que o seu nome é exipcio, e a súa forma adoita ser malinterpretada polos biblistas. Con frecuencia equipárase coa palabra exipcia "ms" (Mose), que significa "neno", e afírmase que é unha abreviatura dun nome composto co dunha deidade cuxo nome omitiuse. E de feito temos moitos exipcios chamados Amen-mose, Ptah-mose, Ra-mose, Hor-mose, etcétera. Pero esta explicación é errónea. Tamén temos moitos exipcios que en realidade chamábanse simplemente "Mose", sen omitir ningunha deidade en particular. O máis famoso polo longo preito da súa familia co escriba de clase media Mose (do templo de Ptah en Menfis), baixo Ramsés II; pero tiña moitos homónimos. Así pois, a explicación da omisión da deidade debe descartarse por errónea ... Hai algo peor. O máis probable é que o nome de Moisés non sexa exipcio. As sibilantes non coinciden como deberían, e isto non se pode explicar. De forma abafadora, a 's' exipcia aparece como 's' (samekh) en hebreo e semítico occidental, mentres que a 's' (samekh) hebrea e semítica occidental aparece como 'tj' en exipcio. Á inversa, "sh" exipcia = "sh" hebrea, e viceversa. É mellor admitir que o neno foi nomeado (Éxodo 2:10b) pola súa propia nai, nunha forma vocalizada orixinalmente 'Mashu', 'o sacado' (que se converteu en 'Moshé', 'o que saca', é dicir, ao seu pobo da escravitude, cando o sacou). No Exipto do século XIV/XIII, "Mose" pronunciábase en realidade "Masu", polo que é perfectamente posible que un mozo hebreo Mashu fose alcumado Masu polos seus compañeiros exipcios; pero trátase dun xogo de palabras, non dun préstamo." O lingüista Abraham Yahuda, baseándose na grafía dada no Tanakh, sostén que combina "auga" ou "semente" e "estanque, extensión de auga", dando así o sentido de "fillo do Nilo". ().Ulmer, Rivka. 2009. Egyptian Cultural Icons in Midrash. de Gruyter. p. 269.
O relato bíblico do nacemento de Moisés proporciónalle unha etimoloxía popular para explicar o significado ostensible do seu nome.Naomi E. Pasachoff, Robert J. Littman (2005), A Concise History of the Jewish People, Rowman & Littlefield, p. 5. Dise que o recibiu da filla do faraón: "converteuno no seu fillo. Ela púxolle por nome Moisés [, ], dicindo: 'Saqueino [, ] da auga.'."Maciá, Lorena Miralles. 2014. "Judaizing a Gentile Biblical Character through Fictive Biographical Reports: The Case of Bityah, Pharaoh's Daughter, Moses' Mother, according to Rabbinic Interpretations". pp. 145–175 in C. Cordoni and G. Langer (eds.), Narratology, Hermeneutics, and Midrash: Jewish, Christian, and Muslim Narratives from Late Antiquity through to Modern Times. Vandenhoeck & Ruprecht. Esta explicación relaciónao coa raíz do semítico, , que significa "sacar". O tosafista do século XI Isaac b. Asher haLevi sinalou que a princesa o nomea co participio activo 'drawer-out' (, ), non o participio pasivo 'sacado' (, ), profetizando en efecto que Moisés sacaría a outros (de Exipto); isto foi aceptado por algúns eruditos.Greifenhagen, Franz V. 2003. Egypt on the Pentateuch's Ideological Map: Constructing Biblical Israel's Identity. Bloomsbury. pp. 60ff n.65. .
A etimoloxía hebrea do relato bíblico pode reflectir un intento de anular as pegadas das orixes exipcias de Moisés. O carácter exipcio do seu nome foi recoñecido como tal por antigos escritores xudeus como Filón e Xosefo. Filón relacionou o nome de Moisés ( romanizado: Mōysēs, lit. 'Mōusḗs') ao exipcio (copto) palabra para "auga".' (, ), en referencia ao seu achado no Nilo e á etimoloxía popular bíblica. Xosefo, nas súas Antigüidades xudías (Ιουδαϊκή αρχαιολογία), afirma que o segundo elemento, , significaba "os que se salvan". O problema de como unha princesa exipcia, coñecida por Josefo como Thermutis (identificada como Tharmuth) e no Libros de crónicas 4:18 como Bithias.Scolnic, Benjamin Edidin. 2005. If the Egyptians Drowned in the Red Sea where are Pharaoh's Chariots?: Exploring the Historical Dimension of the Bible. University Press of America. p. 82. Moisés podería saber hebreo o que desconcertou a comentaristas xudeus medievais como Abraham ibn Ezra e Hezekiah ben Manoah. Ezequías suxeriu que ou ben se converteu ou recibira un consello de Xocabed.Salkin, Jeffrey K. (2008). Righteous Gentiles in the Hebrew Bible: Ancient Role Models for Sacred Relationships. Jewish Lights. pp. 47ff .Harris, Maurice D. 2012. Moses: A Stranger Among Us. Wipf and Stock. pp. 22–24.
Ibn Ezra deu dúas posibilidades para o nome de Moisés, cría que era unha tradución do nome exipcio en lugar dunha transliteración, ou que a filla do faraón sabía falar hebreo.
Moisés na Biblia
Infancia O Libro do Éxodo comeza moitos anos despois do final do Libro da Xénese, no cal os israelitas vivían en relativa harmonía cos nativos exipcios na Terra de Goshen, a parte oriental do Delta do Nilo. Nalgún momento da convivencia os exipcios volvéronse hostís e escravizaron aos israelitas.
Segundo o Libro do Éxodo, Moisés era o fillo de Amram, un membro da tribo Levita, descendente de Xacob, e da súa esposa Ioquébed. Aharón era o irmán máis vello de Moisés. Ambos formaban parte dunha segunda xeración de israelitas nacidos en Exipto.
No relato do Éxodo, o nacemento de Moisés aconteceu nun tempo no que o Faraón reinante dera orde de que todos os nenos nacidos homes fosen matados botándoos no río Nilo. miniatura|upright|Achado de Moisés, por Giovanni Battista Tiepolo.
Ioquébed deu a luz e gardou o neno oculto durante tres meses. Cando non puido agochalo máis tempo, no canto de matalo, deixouno nas augas do Nilo metido nunha pequena cesta de xunco impermeabilizado con betume. Segundo a narración da Biblia María, irmá de Moisés, espía o movemento do fráxil bote, ata que este chega a un lugar onde a filla do Faraón está a se bañar acompañada das súas damas de compañía. Dise que ela sentiu o neno na cesta e fixo que unha doncela o collese. Nese intre, María apareceu e preguntoulle á filla do Faraón se querería unha muller hebrea para criar o neno. Xocabede resulta collida como ama de leite do neno, que medra e é levado á filla do Faraón que o adopta como fillo seu. Esta filla do Faraón non está identificada no Éxodo. Aínda que o Faraón fose Ramsés II, o Faraón da Opresión, como se cre tradicionalmente, identificar a Princesa é dificilísimo, porque Ramsés tivo preto dunha centena de fillos. A Princesa deulle por nome Mosheh, que é semellante á palabra hebrea mashah "o botado fóra". Na tradución grega foi helenizado, e de aí para nós é Moisés.
Pastor en Madián