O Coliseo, orixinariamente coñecido como Anfiteatro Flavio, ou simplemente como Amphitheatrum, é un anfiteatro da Roma antiga, con total probabilidade o máis famoso do mundo. Podía acoller 50.000 espectadores, sendo usado, principalmente, para espectáculos de loitas de gladiadores. Financiouse co diñeiro conseguido na campaña vitoriosa de Tito en Xudea, e sobre todo procedente do saqueo do Templo de Xerusalén, no ano 70 d.C.
O edificio forma unha elipse de 527 m de perímetro, con eixes que miden 188 m x 156 m. A "arena" interna mide 86 m por 54 m, cunha superficie de 3.357 m². A altura actual acada 48,5 m, mais en orixe chegaba a 52 m.
O Coliseo foi construído sobre o terreo que ocupaba o enorme pazo de Nerón, a Domus Aurea, que estaba precisamente situado na depresión de Velia, entre o Caelius, o monte Oppius e o Palatino, cerca do barrio de Subura, e xusto sobre o lago do pazo, que foi desecado, e dunha "arena" de madeira para gladiadores, que foi destruída. Está no cruzamento da Vía Triunfal e a Vía Sacra.
Unha enorme estatua de Nerón, o Coloso de Nerón, que foi desprazada a raíz da construción do Templo de Venus e de Roma, atopábase erguida á beira do Anfiteatro Flavio; de aí saíu o seu nome de Coliseo: Colosseum, durante a Idade Media, debido aos restos que perduraban do Coloso de Nerón. O Coliseo, pois, foi chamado así despois da Antigüidade e nunca na época imperial romana.
Nome Orixinalmente, o nome do edificio era simplemente en .. Aínda que a miúdo se utiliza o nome moderno de Anfiteatro Flavio - Amphitheatrum Flavium-, non hai probas de que se utilizase na antigüidade clásica. Este nome fai referencia ao patrocinio da dinastía Flavia, durante cuxos reinados construíuse o edificio, pero a estrutura é máis coñecida como o Coliseo. Na antigüidade, é posible que os romanos se referisen ao Coliseo co nome non oficial de Amphitheatrum Caesareum (sendo Caesareum un adxectivo relacionado co título "César"), pero é posible que este nome fóra estritamente poético, xa que non era exclusivo do Coliseo; Vespasiano e Tito, construtores do Coliseo, tamén construíron un "Anfiteatro Flaviano" en Puteoli (a actual Pozzuoli).Maiuri, Amedeo. Studi e ricerche sull'Anfiteatro Flavio Puteolano. Nápoles, Italia: G. Macchiaroli, 1955. OCLC.
Crese que o nome Coliseo deriva dunha estatua colosal de Nerón inspirada no Coloso de Rodas. A xigantesca escultura de bronce de Nerón como deidade solar foi trasladada á súa localización xunto ao anfiteatro polo emperador Hadriano. (117-138). A palabra "coliseo" é un substantivo neutro latíno formado a partir do adxectivo "colosseus", que significa "xigantesco" ou "colosal". Cara ao ano 1000, acuñouse o nome latino «Colosseum» para referirse ao anfiteatro desde o próximo Colossus Solis.Richardson (1992), p. 7
No século VIII, un epigrama atribuído ao Venerable Beda celebraba o significado simbólico da estatua nunha profecía que se cita de diversas formas: Quamdiu stat Colisæus, stat et Roma; quando cadet colisæus, cadet et Roma; quando cadet Roma, cadet et mundus ("mentres o Coloso permaneza en pé, Roma tamén o fará; cando o Coloso caia, Roma tamén caerá; cando Roma caia, o mundo tamén caerá").; the form quoted from the Pseudo-Bede is that printed in Migne, Pat. Lat 94 (Paris), 1862:543, noted in F. Schneider, Rom und Romgedanke im Mittelalter (Munich) 1926:66f, 251, and in Roberto Weiss, The Renaissance Discovery of Classical Antiquity (Oxford:Blackwell) 1973:8 and note 5. A miúdo tradúcese erroneamente referíndose ao Coliseo en lugar da o Coloso (como, por exemplo, no poema de Byron Childe Harold's Pilgrimage). Con todo, na época en que escribiu Pseudo-Beda, o substantivo masculino "coliseus" aplicábase á estatua e non ao anfiteatro.
A ortografía modificouse en ocasións en coloseum e "coliseum", testemuñadas nos séculos XII e XIV, respectivamente. No século XII, a estrutura foi rexistrada como a . Na Alta Idade Media, a finais do século XIII, o anfiteatro Flavio coñécese en francés antigo como colosé, e en francés medio a principios do século XVI como colisée, época na que a palabra podía aplicarse a calquera anfiteatro.
Historia Construción, inauguración e renovacións romanas miniatura|upright|Sestercio de Tito celebrando a inauguración do Coliseo (cuñado no ano 80 d.C.).
O lugar elixido foi unha zona chan no fondo dun val baixo entre os outeiros Celio, Esquilino e Palatino, por onde discorría un arroio canalizado e unha marisma artificial. No século II a. C., a zona estaba densamente poboada. Foi devastada polo grande incendio de Roma no ano 64 d. C., tras o cal Nerón apoderouse de gran parte da zona para engadila aos seus dominios persoais. Construíu a grandiosa Domus Aurea no lugar, fronte á cal creou un lago artificial rodeado de pavillóns, xardíns e pórticos. O acueduto existente, o Aqua Claudia, ampliouse para fornecer auga á zona e instalouse o xigantesco Coloso de Nerón, de bronce, preto da entrada da Domus Aurea.
Aínda que o Coloso conservouse, gran parte da Domus Aurea foi demolida. O lago foi enchido e o terreo reutilizado como localización do novo Anfiteatro Flavio. Construíronse escolas de gladiadores e outros edificios auxiliares nas inmediacións, dentro dos antigos terreos da Domus Aurea. A decisión de Vespasiano de construír o Coliseo no localización do lago de Nerón pode considerarse un xesto populista para devolver ao pobo unha zona da cidade que Nerón apropiouse para o seu propio uso. A diferenza de moitos outros anfiteatros, que se atopaban nos arredores da cidade, o Coliseo construíuse no centro da cidade, o que o situaba, tanto simbólica como xeograficamente, no corazón de Roma.
A construción financiouse co opulento botín obtido do templo xudeu tras a primeira guerra xudeu-romana no ano 70 d. C., que conduciu ao asedio de Xerusalén. Segundo unha inscrición reconstruída atopada no xacemento, «o emperador Vespasiano ordenou que se erixise este novo anfiteatro coa parte do botín que correspondía ao seu xeneral». A miúdo suponse, do mesmo xeito que con moitos outros proxectos romanos da época, que se trouxeron a Roma escravos e prisioneiros de guerra que contribuíron á enorme man de obra necesaria para a construción do anfiteatro.Elkins, p. 23. Xunto con esta fonte gratuíta de man de obra non cualificada, equipos de construtores, enxeñeiros, artistas, pintores e decoradores profesionais romanos encargáronse das tarefas máis especializadas necesarias para a construción do Coliseo. O Coliseo construíuse con varios materiais diferentes: madeira, pedra calcaria, toba, tezas, cemento e morteiro.
A construción do Coliseo comezou baixo o mandato de Vespasiano ao redor do ano 70-72 d. C. (73-75 d. C. segundo algunhas fontes). O Coliseo completouse até o terceiro piso cando Vespasiano morreu no ano 79. O piso superior foi terminado polo seu fillo, Tito, no ano 80. e os xogos inaugurais celebráronse no ano 80 ou 81 d.C. Dión Casio relata que máis de 9000 animais salvaxes foron sacrificados durante os xogos inaugurais do anfiteatro. Acuñáronse moedas conmemorativas para celebrar a inauguración.Sear, David R. (2000). Roman Coins and Their Values – The Millennium Edition. Volume I: The Republic and The Twelve Caesars, 280 BC – 96 AD (pp. 468–469, coin # 2536). London: Spink. A construción enteira do edificio durou menos de dez anos, a pesar do seu impoñente tamaño e dos medios da época. O edificio foi remodelado novamente baixo o mandato do fillo menor de Vespasiano, o recentemente nomeado emperador Domiciano, quen construíu o "hipoxeo", unha serie de túneles utilizados para albergar animais e escravos. Tamén engadiu unha galería na parte superior do Coliseo para aumentar a súa capacidade de aforamento.
No ano 217, o Coliseo sufriu graves danos por mor dun grande incendio (provocado por un raio, segundo Dión Casio).Cass. Dio lxxviii.25.), que destruíu os niveis superiores de madeira do interior do anfiteatro. Non se reparou por completo até aproximadamente o ano 240 e someteuse a novas reparacións no 250 ou 252 e de novo no 320. Honorio prohibiu a práctica das loitas de gladiadores no 399 e de novo no 404. As loitas de gladiadores menciónanse por última vez ao redor do ano 435. Unha inscrición rexistra a restauración de varias partes do Coliseo baixo Teodosio II e Valentiniano III (que reinou entre 425 e 455), posiblemente para reparar os danos causados por un gran terremoto no 443; no 484 e no 508 realizáronse máis obras. A area seguiu utilizándose para celebrar competicións até ben entrado o século VI. As cazarías de animais continuaron polo menos até o ano 523, cando Anicio Máximo celebrou o seu consulado cunhas “venations”, criticadas polo rei Teodorico o Grande polo seu elevado custo.
Medieval miniatura|upright|Mapa da Roma medieval no que se representa o Coliseo. O Coliseo sufriu varios cambios radicais no seu uso. A finais do século VI construíuse unha pequena capela na estrutura do anfiteatro, aínda que aparentemente isto non confería ningún significado relixioso particular ao edificio no seu conxunto. A area converteuse nun cemiterio. Os numerosos espazos abovedados das arcadas situadas baixo as bancadas convertéronse en vivendas e talleres, e sábese que seguían alugándose até ben entrado o século XII. Ao redor do ano 1200, a familia Frangipani fíxose co control do Coliseo e fortificouno, utilizándoo aparentemente como castelo. A principios e mediados do século XIV, o traslado do papa a Aviñón provocou un descenso da poboación en Roma que deixou a rexión nunha situación de inseguridade. O Coliseo foi abandonado en gran medida polo público e converteuse nun popular refuxio para bandidos.
O Coliseo sufriu graves danos a causa do gran terremoto de 1349, que provocou o derrube da parte exterior sur, situada nun terreo aluvial menos estable. Gran parte das pedras derrubadas reutilizáronse para construír palacios, igrexas, hospitais e outros edificios noutros lugares de Roma. En 1377, tras o regreso do Papa a Roma, o Coliseo foi restaurado por unha orde relixiosa chamada Arciconfraternita del SS. Salvatore ad Sancta Sanctorum, que ocupou a parte norte do edificio até principios do século XIX.Nomea a orde: Arciconfraternita del SS. Salvatore ad Sancta Sanctorum, tamén coñecida como «do Gonfalone». Copropietarios: o Senado romano e a Cámara Apostólica. «En 1519, a Confraternita construíu a pequena capela de Santa Maria della Pietà dentro do Coliseo». O interior do anfiteatro foi desposuído en gran medida de pedra, que se reutilizou noutros lugares ou (no caso da fachada de mármore) queimouse para fabricar cal viva. As abrazadeiras de ferro que suxeitaban a cachotaría foron arrincadas ou cortadas das paredes, deixando numerosas marcas que aínda hoxe seguen marcando o edificio. Moderna miniatura|upright|O Coliseo na década de 1530, debuxado por Maarten van Heemskerck e utilizado como modelo para as súas posteriores obras Autorretrato co Coliseo e Oito Marabillas do Mundo . miniatura|upright|esquerda|Vista xeral do interior do Coliseo nun gravado de 1776 realizado por Giovanni Battista Piranesi.
Durante os séculos XVI e XVII, os funcionarios da igrexa buscaron unha función produtiva para o Coliseo. O papa Sisto V (1585-1590) planeou converter o edificio nunha fábrica de la para dar emprego ás prostitutas de Roma, aínda que esta proposta fracasou debido á súa prematura morte."Rome." Encyclopædia Britannica. 2006. En 1671, o cardeal Paluzzo Altieri autorizou o seu uso para corridas de touros; a indignación pública provocou que a idea fose rapidamente abandonada. miniatura|upright|esquerda|As tropas aliadas consultan unha guía turística fóra do Coliseo tras a liberación en 1944.