Amanullah Khan (en paxto e persa: غازی امان الله خان), nado o 1 de xuño de 1892 e finado o 25 de abril de 1960, foi o soberano de Afganistán desde 1919, inicialmente como emir e, a partir de 1926, como rei, ata a súa abdicación en 1929. Tras o fin da Terceira Guerra Angloafgá en agosto de 1919, Afganistán logrou abandonar o seu status de estado protexido e proclamou a súa independencia, podendo desenvolver unha política exterior libre da influencia do Reino Unido.
O seu mandato estivo marcado por significativos cambios políticos e sociais, incluídos intentos de modernizar Afganistán seguindo modelos occidentais. Con todo, non puido completar estas reformas debido a unha revolta liderada por Habibullah Kalakani e os seus seguidores. O 14 de xaneiro de 1929, Amanullah abdicou e fuxiu á veciña India británica mentres a guerra civil afgá se intensificaba. Desde a India británica, trasladouse a Europa, onde pasou 30 anos de exilio ata a súa morte en Zúric, Suíza, o 26 de abril de 1960. O seu corpo foi trasladado a Afganistán e enterrado en Xalalabad, preto da tumba do seu pai, Habibullah Khan.
Traxectoria Primeiros anos miniatura|esquerda|Amanullah de mozo Amanullah Khan naceu o 1 de xuño de 1892 en Paghman, preto de Kabul, Afganistán, nunha familia paxtún. Foi o terceiro fillo e o favorito do emir Habibullah Khan e da súa segunda esposa. Amanullah foi nomeado gobernador da provincia de Kabul e asumiu o control do exército e do tesouro. Ademais, gañou a lealdade da maioría dos líderes tribais.
En febreiro de 1919, o emir Habibullah Khan foi de caza á provincia de Laghman, en Afganistán. No seu séquito estaban o seu irmán, Nasrullah Khan, o seu primeiro fillo da primeira esposa, Inayatullah Khan, e o comandante en xefe Nadir Khan. Na noite do 20 de febreiro de 1919, Habibullah foi asasinado na súa tenda por Shuja ul-Dawla, un dos criados que durmían alí, por orde do seu fillo menor, Amanullah, froito do seu segundo matrimonio. Este feito deixou a Nasrullah como sucesor do trono afgán.
Nun principio, Nasrullah negouse a aceptar o trono e declarou a súa lealdade ao seu sobriño Inayatullah, o primoxénito de Habibullah. Non obstante, Inayatullah tamén rexeitou o cargo, afirmando que o seu pai desexaba que o seu irmán Nasrullah fose o lexítimo herdeiro e que se convertese en emir. As tribos locais declararon a súa lealdade a Nasrullah, coñecido como un home piadoso e relixioso.
O resto do grupo de Habibullah viaxou cara ao sueste ata Xalalabad, e o 21 de febreiro de 1919 chegou á cidade, onde Nasrullah Khan, apoiado polo primoxénito de Habibullah, Inayatullah Khan, foi declarado emir.
Amanullah Khan, terceiro fillo de Habibullah e da súa segunda esposa, quedara en Kabul como representante do rei. Ao coñecer a noticia da morte do seu pai, Amanullah tomou inmediatamente o control do tesouro en Kabul e organizou un golpe de estado contra o seu tío. Logrou o control de Kabul e do goberno central, e declarou a guerra contra Nasrullah. Este, que non desexaba derramamento de sangue para alcanzar o trono, renunciou ao reino en favor de Amanullah e ofreceuse a exiliarse en Arabia Saudita. Amanullah xurou sobre o Corán que non lle faría dano se regresaba a Kabul e despois podía actuar como desexase. O 28 de febreiro de 1919, Amanullah proclamouse emir. O 3 de marzo de 1919, temendo que os partidarios de Nasrullah se levantasen contra el, Amanullah incumpriu a súa promesa, arrestando e encarcerando a Nasrullah.
O 13 de abril de 1919, Amanullah convocou un Durbar (corte real) en Kabul para investigar a morte de Habibullah. Un coronel do exército afgán foi declarado culpable e executado, e con probas fabricadas, Nasrullah foi implicado no asasinato. Sentenciouse a Nasrullah a cadea perpetua, pero aproximadamente un ano despois, foi asasinado mentres estaba retido na prisión real.
Tras a Revolución de Outubro en Rusia, que tensou as relacións co Reino Unido, Amanullah aproveitou a situación para buscar a independencia de Afganistán nos seus asuntos exteriores. O 3 de maio de 1919, liderou un ataque sorpresa contra os británicos na India británica, dando comezo á Terceira guerra anglo-afgá. A pesar dalgúns éxitos iniciais, a guerra converteuse rapidamente nun estancamento, xa que o Reino Unido seguía lidando cos custos da Primeira Guerra Mundial. A finais de 1919 alcanzouse un armisticio, permitindo que Afganistán quedase libre da influencia diplomática británica.
Reformas left|thumb|Cara a 1921, o bandidismo en Afganistán foi drasticamente reducido mediante castigos severos, como ser encarcerado en gaiolas suspendidas e deixado morrer.
Reformas administrativas e políticas Amanullah Kan concibiu unha Constitución modernizadora que incorporaba dereitos civís e liberdades individuais, co asesoramento do seu sogro e ministro de Asuntos Exteriores, Mahmud Tarzi. Para asegurar a unidade nacional baseada na igualdade de dereitos perante a lei e na participación no desenvolvemento político do país, redactou a primeira constitución afgá, denominada "Estatuto do Goberno Supremo de Afganistán". Este texto foi oficialmente aprobado e ratificado por 872 anciáns tribais e funcionarios gobernamentais reunidos nunha Loya Jirga en Xalalabad o 11 de abril de 1922.
Educación e literatura Amanullah gozou de gran popularidade nos primeiros anos do seu mandato e utilizou a súa influencia para modernizar o país. Creou novas escolas cosmopolitas tanto para nenos como para nenas nas rexións e eliminou tradicións centenarias como os estritos códigos de vestimenta para as mulleres.
Diversos centros educativos foron fundados, incluíndo a Escola de Telégrafos, a Academia de Aprendizaxe Árabe (Daruloloom), a Escola Mastoorat, a Escola Rashidya en Xalalabad, Kandahar e Mazar-e-Sharif, a Escola Qataghan e a Academia de Ciencias Médicas Básicas, así como máis de 320 escolas en todas as provincias. Inicialmente, estas escolas contaron con instrutores indios que posteriormente foron substituídos por profesores franceses. A educación primaria converteuse en obrigatoria, e desenvolvéronse cursos de alfabetización para mellorar as habilidades de lectura. Máis tarde, introducíronse cursos de ensino de materias relixiosas e ciencias modernas.
Aínda que o dari era o idioma oficial, Amanullah promoveu o paxto como un elemento importante da identidade afgá. Para a década de 1930, comezouse unha campaña co obxectivo de establecer o paxto como idioma oficial do goberno afgán. Este recoñecemento formalizouse en 1936 e reafirmouse en 1964.
Reformas culturais A esposa de Amanullah, a raíña Soraya Tarzi, xogou un papel significativo na súa política respecto das mulleres. Esta rápida modernización provocou un rexeitamento e unha revolta reaccionaria coñecida como a Revolta de Khost (1924–1925), que foi reprimida en 1925. Durante as súas viaxes á India e Europa, Amanullah reuniuse con moitos seguidores da Fe Bahá'í, dos cales levou libros que aínda se atopan na Biblioteca de Kabul. Esta asociación co Bahaismo foi posteriormente utilizada como unha das acusacións en contra súa cando foi derrocado.
O fracaso das reformas de Amanullah Khan, como o de calquera outro fenómeno político importante, foi o resultado dun conxunto complexo de variables internas e externas. Algunhas destas variables tiñan unha orixe obxectiva, mentres que outras estaban vinculadas a organizacións de servizos secretos que operaban fóra das fronteiras do país.
Naquela época, a política exterior de Afganistán estaba principalmente condicionada pola rivalidade entre a Unión Soviética e o Reino Unido, coñecida como o Gran Xogo. Cada unha das potencias intentaba gañar influencia en Afganistán e sabotar os intentos da outra para aumentar o seu control na rexión. Esta dinámica tivo un impacto desigual, pero xeralmente favorable para Afganistán; entre outros logros, Amanullah estableceu unha limitada Forza Aérea Afgá composta por avións doados pola Unión Soviética.
Visita a Europa thumb|Amānullāh Khān co presidente francés Gaston Doumergue en París, (xaneiro de 1928). Amanullah Khan viaxou a Europa a finais de 1927. O rei afgán e a raíña partiron do porto de Karachi e no camiño reuníronse co rei Fuad de Exipto no Cairo. Realizaron unha intensa xira por Europa: Italia (chegaron o 8 de xaneiro de 1928), onde se reuniron co rei Vítor Manuel III de Italia e o seu primeiro ministro, Benito Mussolini, e despois co papa Pío XI na Cidade do Vaticano; Francia (chegaron a Niza o 22 de xaneiro de 1928 e a París o 25 de xaneiro), onde se reuniron co presidente Doumergue; Bélxica (chegaron a Bruxelas o 8 de febreiro), onde se reuniron co rei Alberte I e a raíña Isabel de Bélxica. A seguinte parada foi Alemaña, onde o rei xermanófilo chegou a Berlín o 22 de febreiro e ese mesmo día se reuniu co presidente Paul von Hindenburg.
A continuación, viaxou ao Reino Unido como convidado do rei Xurxo V e da raíña María. O barco de vapor SS Maid of Orleans chegou a Dover o 13 de marzo de 1928. A parella real abandonou Inglaterra o 5 de abril e dirixiuse a Polonia. No camiño, fixeron unha longa parada en Berlín, onde Amanullah foi sometido a unha tonsilectomía de emerxencia. O tren real chegou á cidade fronteiriza polaca de Zbąszyń o 28 de abril. Ao día seguinte, chegou a Varsovia, onde foi recibido por ministros polacos, o presidente do Sejm e o presidente do país, Ignacy Mościcki. A petición de Amanullah, concedéuselle unha audiencia co Mariscal de Polonia Józef Piłsudski. A delegación afgá partiu de Varsovia o 2 de maio de 1928, cruzando o país cara á fronteira coa Unión Soviética.
Finalmente, Amanullah Khan visitou o primeiro presidente turco, Mustafa Kemal Atatürk, o 20 de maio de 1928, que nese momento foi a primeira visita de estado dun xefe de estado estranxeiro a Turquía. Durante esta visita, Turquía asinou o seu primeiro acordo de asistencia técnica con Afganistán.
Guerra Civil
Durante e despois da visita de Amanullah Khan a Europa, a oposición ao seu goberno creceu ata o punto de desencadear un levantamento en Xalalabad que culminou cunha marcha cara á capital, durante a cal gran parte do exército desertou en lugar de resistir. Isto debeuse ás novas políticas de rápida modernización implementadas por Amanullah tras o seu regreso da xira europea nunha sociedade aínda moi conservadora. Algunhas destas políticas, inspiradas pola revolución de Mustafa Kemal Atatürk, quen o advertira de que debía ser moderado e coidadoso coas reformas, incluíron a abolición do veo, o cambio do venres (tradicionalmente un día de descanso e adoración en países islámicos) por un día laboral e a designación do xoves como día non laborable. Tamén ordenou á poboación substituír os traxes tradicionais afgáns por roupa occidental e inclinar o sombreiro ao saudar, como se facía nos países occidentais. Estas reformas, xunto coas dificultades económicas da maioría da poboación para satisfacer necesidades básicas como o alimento, provocaron unha reacción adversa liderada polos conservadores islámicos e opoñentes, encabezados por Habibullāh Kalakāni, que se alzaron contra o seu goberno.
O 14 de decembro de 1928, Kalakāni, líder do movemento opositor "Saqqawists", acompañado de grupos de Kohistanis, liderou un ataque a Kabul que foi repelido tras nove días de combates, obrigándoos a retirarse a Paghman. Kalakāni lanzou outro ataque o 7 de xaneiro de 1929, logrando capturar Kabul. O 14 de xaneiro de 1929, Amanullah abdicou e exiliouse temporalmente na India británica, pasando a monarquía ao seu medio irmán, Inayatullah Khan, quen asumiu como rei de Afganistán ata que entregou o Arg catro días despois, o 18 de xaneiro de 1929, a Kalakāni, quen se proclamou Amir de Afganistán.