As Torres de Oeste, tamén coñecidas polo seu nome medieval latino de Castellum Honesti, son os restos dunha fortaleza situada na parroquia de Santa Baia de Oeste, no concello pontevedrés de Catoira, na desembocadura do río Ulla, no fondo da ría de Arousa. O recinto, de orixe prerromana e romana, converteuse entre os séculos IX e XII no principal baluarte defensivo da comarca fronte ás incursións normandas e sarracenas que buscaban chegar a Santiago de Compostela remontando o Ulla, e por esa razón a Historia Compostelana referiuse a el coma "chave e selo de Galicia". Do recinto orixinal, que chegou a contar con sete torres distribuídas nun perímetro amurallado, consérvanse hoxe dúas torres de fábrica prerrománica, os alicerces doutra e unha capela románica do século XII dedicada ao apóstolo Santiago. As Torres de Oeste foron declaradas monumento histórico-artístico pertencente ao Tesouro Artístico Nacional mediante decreto do 3 de xuño de 1931, condición que as converteu automaticamente en ben de interese cultural coa entrada en vigor da lexislación galega de patrimonio. Desde 1961 acollen cada primeiro domingo de agosto a Romaría Viquinga de Catoira, declarada festa de interese turístico internacional, e desde 2021 contan cun centro de interpretación propio, o Centro de Activación Cultural Torres de Oeste.
Localización e toponimia
O conxunto érguese sobre un pequeno promontorio rochoso na marxe sur do río Ulla, preto do lugar onde este desauga na ría de Arousa, dentro da parroquia de Santa Baia de Oeste. Atópase a uns 38 quilómetros de Santiago de Compostela seguindo a ruta xacobea do mar de Arousa e do Ulla, e pertence ao concello de Catoira, cuxo escudo municipal representa as dúas torres conservadas sobre as ondas azuis e brancas do río. Baixo un viaduto que cruza o Ulla desde 1977 consérvanse as ruínas, rodeadas dun parque de marismas incluído na Rede Natura 2000.
O topónimo actual, Oeste, é unha evolución do nome medieval Honesto, que á súa vez procede da illa chamada Oneste sobre a que se ergueu a primeira fortificación e que hoxe forma unha pequena península unida a terra. O nome latino Castellum Honesti, empregado nas fontes medievais e conservado na documentación eclesiástica compostelá, mantén esa mesma raíz toponímica.
Antecedentes prerromanos e romanos
A ocupación do lugar remóntase, cando menos, ao século II antes de Cristo, cando alí se asentou un poboado castrexo, do que quedan como testemuño restos de cerámica e armas de bronce atopados nas súas inmediacións. Coa chegada da romanización, o enclave adquiriu a categoría de porto comercial de certa relevancia, integrado na rede de intercambio que conectaba o interior galaico coas rotas atlánticas; o xeógrafo Pomponio Mela citouno no terceiro libro da súa obra De Chorographia como un dos puntos que abrían camiño cara ao territorio que hoxe é Galicia. Desa etapa procede o topónimo que dará lugar ao posterior Castellum Honesti, aínda que o recinto defensivo propiamente dito, tal e como se coñece hoxe, é obra xa da Idade Media.
Historia
A fortaleza de Alfonso III e as primeiras incursións normandas
A construción da fortaleza altomedieval atribúese ao rei Alfonso III de León, coñecido coma O Magno, que a comezos do século IX ordenou erguer no lugar unha defensa fronte ás incursións que remontaban a ría de Arousa e o Ulla coa intención de chegar a Compostela, cidade que xa entón gozaba dunha sona crecente pola peregrinación ao sepulcro do apóstolo Santiago e polas riquezas que alí se acumulaban. As dúas torres que se conservan en pé, situadas preto da beira do río, pertencen precisamente a esta primeira etapa prerrománica. Do mesmo período é o crismón coa Cruz da Victoria, emblema do propio Alfonso III, atopado entre as ruínas de Oeste e conservado hoxe no Museo de Pontevedra.
Durante os séculos IX e X a fortaleza tivo que facer fronte a sucesivas vagadas de ataques normandos. As fontes documentan incursións en 858, cando os invasores mantiveron un prolongado asedio sobre Santiago, e novos ataques en 951 e 964. A ofensiva de maior envergadura produciuse en 968, cando unha frota normanda composta por máis dun cento de embarcacións remontou a ría e desembarcou as súas tropas, que arrasaron e incendiaron o territorio ao seu paso ata Iria Flavia, sen chegar finalmente a tomar Compostela.
A batalla de Fornelos e a morte do bispo Sisnando
Nese contexto de 968 enmárcase a batalla de Fornelos, ás beiras do río Louro, na que o bispo compostelán Sisnando II, que gobernara a diocese entre 952 e 968, morreu atravesado por unha frecha mentres facía fronte ao avance das tropas normandas. A pesar da perda do prelado, a resistencia organizada nesa batalla impediu que os invasores acadasen o seu obxectivo final de chegar a Compostela, feito que reforzou aínda máis a percepción da fortaleza de Oeste coma peza indispensable no sistema defensivo do territorio compostelán. Os ataques normandos non cesaron con esta derrota: as fontes rexistran novas incursións en 1024 e 1026, xa nun contexto en que a fortaleza dependía formalmente da mitra compostelá.
Alfonso V e a doazón á mitra compostelá
Durante o reinado de Alfonso V de León (999-1028), vencedor dos normandos comandados por Olaf Haraldsson, a fortaleza foi obxecto de traballos de reconstrución. No ano 1024 o monarca doou o castelo á mitra compostelá, que pasou a consideralo elemento esencial para a defensa da vida relixiosa e económica da cidade. A partir dese momento, a responsabilidade sobre a fortificación e a súa gornición recaeu nos sucesivos bispos e arcebispos compostelás, que a converteron nun dos piares da política defensiva da diocese ao longo de todo o século XI e boa parte do XII.
Os bispos Cresconio e Diego Peláez; a orixe de Diego Xelmírez
Baixo o pontificado de Cresconio (1037-1066) reforzáronse notablemente os muros da fortaleza e ergueuse unha capela, ao tempo que se puxo á fronte da gornición un cabaleiro de estirpe sueva chamado Xelmirio. Este cabaleiro, xunto coa súa muller, de orixe celta, foron os pais de Diego Xelmírez, quen chegaría a ser o primeiro arcebispo de Santiago de Compostela; algunhas fontes chegan a suxerir que o propio Xelmírez puido nacer no recinto do castelo, aínda que este extremo non pasa de ser unha tradición non confirmada documentalmente.
Ao bispo Diego Peláez, responsable tamén do inicio das obras da catedral románica de Santiago, atribúeselle a construción dun gran pazo dentro do recinto do Castelo Honesto e o levantamento de novas fortificacións, xa non tanto pensadas para frear os normandos coma para repeler as incursións de piratas sarracenos que continuaban a merodear por estas costas. Foi tamén Diego Peláez quen, entre 1070 e 1083, confiou a alcaidía da fortaleza ao devandito Xelmirio, consolidando así a vinculación familiar entre a liñaxe dos alcaides de Oeste e o futuro arcebispo compostelán.
O arcebispado de Xelmírez e a consolidación da fortaleza
Diego Xelmírez exerceu primeiro como administrador da diocese compostelá entre 1096 e 1100, despois como bispo entre 1100 e 1120 e, finalmente, como arcebispo entre 1120 e 1140, sendo ademais representante directo do rei Alfonso VII (1111-1157) en terras galegas. Como tal, foi o encargado de reforzar de xeito definitivo o recinto amurallado das Torres de Oeste, ao que dotou dunha pequena frota armada que patrullaba as augas do Ulla para impedir o paso de calquera expedición hostil cara a Iria Flavia ou Compostela. Nese mesmo contexto de fortificación, Xelmírez mandou erguer xunto ás torres unha capela consagrada ao apóstolo Santiago, construída en estilo románico no ano 1122 e acaroada a unha das torres do recinto.
Foi durante esta etapa cando a fortaleza acadou a súa configuración definitiva, tal e como a describe a Historia Compostelana, crónica redactada por colaboradores do propio Xelmírez: un recinto elíptico rodeado por unha muralla e defendido por sete torres, entre as que sobresaía unha gran torre central cuxas ruínas aínda son visibles hoxe. Segundo esa mesma crónica, unha das torres levaba o nome de Lugo, ao parecer por ter sido sufragada pola propia cidade lucense como contribución ao sistema defensivo compostelán. Precisamente por esa importancia estratéxica, a Historia Compostelana referiuse ao conxunto coma "chave e selo de Galicia", unha caracterización que resume ben o papel que a fortaleza desempeñou na protección tanto dos estados episcopais coma da propia cidade do apóstolo.
A dimensión relixiosa do lugar completábase coa condición de punto de peregrinación: entre os séculos XII e XVI, numerosos fieis achegábanse ao altar da pequena capela de Oeste tras render culto na tumba do apóstolo en Compostela, o que converteu Catoira, xunto con Fisterra, Muxía e Padrón, nun destino habitual de continuación do Camiño de Santiago unha vez rematada a peregrinación principal.
Decadencia, usos posteriores e abandono
O valor estratéxico do castelo mariño de Oeste comezou a decaer a partir de finais do século XV, coincidindo coa progresiva pacificación da fachada atlántica galega e coa desaparición da ameaza normanda, xa practicamente extinguida desde había séculos. Aínda así, a fortaleza non perdeu por completo a súa utilidade militar: en 1719, durante a guerra da Cuádrupla Alianza, as súas defensas empregáronse para protexer o porto de Padrón fronte a un ataque de tropas inglesas.
Ao longo do século XVIII as murallas aínda se mantiñan en pé, pero o abandono progresivo do complexo, xa sen función militar nin relixiosa relevante, foi deixando o recinto nun estado de ruína crecente que se prolongou durante boa parte dos séculos XIX e XX. Deste período de esquecemento sobreviviron unicamente as dúas torres prerrománicas, os alicerces doutra e a capela románica, mentres que o resto do trazado amurallado quedou reducido a vestixios soterrados que só a arqueoloxía permitiría recuperar parcialmente xa no século XX.
Protección patrimonial
As Torres de Oeste foron declaradas monumento histórico-artístico pertencente ao Tesouro Artístico Nacional mediante decreto do 3 de xuño de 1931, publicado na Gaceta de Madrid o día seguinte dentro dunha ampla relación de bens protexidos en todo o Estado español. Esa declaración, unha das case oitocentas incorporadas de vez por aquel decreto da Segunda República, converteuse automaticamente en ben de interese cultural coa entrada en vigor da lexislación estatal e, posteriormente, galega en materia de patrimonio.
Como ben de interese cultural, calquera intervención sobre o recinto require autorización previa da administración competente en materia de patrimonio, e a súa xestión e conservación correspóndelle principalmente ao Concello de Catoira, en colaboración coa Xunta de Galicia e a Deputación de Pontevedra. En xuño de 2021 a Xunta, a través da Axencia Turismo de Galicia, financiou a creación dun itinerario peonil accesible pensado tamén para equipos de emerxencias, así como a mellora da sinalización do monumento, cun investimento global de 34.000 euros, dos que máis de 22.000 procedían da administración autonómica.
Descrición do conxunto
Do primitivo recinto amurallado, que segundo a Historia Compostelana chegou a contar con sete torres, consérvanse hoxe dúas en pé, de fábrica prerrománica e grosos muros de cachotaría, xunto cos alicerces doutra terceira torre. A capela románica dedicada a Santiago, erguida en 1122 e acaroada a unha das torres conservadas, garda no seu interior unha escultura do apóstolo realizada polo escultor Francisco Asorey, un dos grandes representantes da plástica galega do século XX.