Santa María de Aciveiro é un mosteiro medieval beneditino que vertebrou a vida económica e social da Terra de Montes desde a súa fundación no século XII ata a exclaustración producida pola desamortización no século XIX, concretamente no ano 1842, data da súa poxa.
Situación miniatura|Mosteiro de Santa María de Aciveiro O mosteiro sitúase na parroquia de Santa María de Aciveiro, concello de Forcarei, na comarca de Tabeirós - Terra de Montes, no montañoso interior da provincia de Pontevedra. Está situado a carón do antigo camiño de Vendas de Narón a Folgoso a unha altitude de case mil metros, preto do antigo camiño que uniría Lucus Augusti coa costa pontevedresa atravesando a soidade da Serra do Candán na época romana.
É considerado Monumento Histórico Artístico desde o ano 1931 e, na actualidade, considerado Ben de Interese Cultural. A superficie total do recinto é de 46.658 m², dos cales 5.896 m² corresponden propiamente ao edificio cenobial e á igrexa anexa, 2.125 m² ao adro do conxunto e 37.629 m² ás tres leiras de labor agrícola anexas.
Historia
Fundación miniatura|Claustro das procesións acaroado á igrexa A data da súa fundación posiblemente sexa a documentada no chamado Tombo Grande (1617) do mosteiro, que toma como referencia unha inscrición situada na parede sur da igrexa monacal que establece o 4 de febreiro do ano 1135 como o momento no que doce relixiosos beneditinos de Claraval, chamados polo rei Afonso VII, proceden á súa constitución.
A mesma obra pon en relación a fundación do mosteiro co afán fundacional do emperador Afonso VII e resalta a importancia da fundación facendo fincapé no número de monxes fundadores, doce, a diferenza doutras fundacións similares da época que se realizaban cun número moi inferior de monxes e que logo chegarían á cifra de 106.
Na confirmación de mosteiros que formaban parte da diocese de Santiago feita no ano 1154 polo papa Anastasio IV figura entre eles este de Aciveiro.
Doutra inscriciónQue di "«Deiparae Virginis Mariae» ou como di A. Manrique «propter amorem Dei matris» e «ordo cistercius», na súa obra Anales Cistercienses. Vol. II, páx. 506. da igrexa que sinala o ano 1170 parece deducirse a data de incorporación da comunidade relixiosa á orde do Císter, pese a que a interpretación desta inscrición é obxecto de distintas interpretacións por parte dos historiadores, polo que na actualidade a data que se valora como máis segura para sinalar a incorporación ao Císter é a do ano 1225.Data aceptada por varios autores, entre outros Cocherill que na súa obra Les cisterciens dans la Péninsule iberique acepta a data como a de afiliación a Clairvaux.
Abadengo miniatura|Porta de acceso á sancristía O seu primeiro abade e fundador foi Pedro, que falecería cara ao ano 1160 sucedéndoo no cargo Pedro Martínez, nobre galego, posiblemente natural da propia Terra de Montes, e que fixo importantes doazóns ao mosteiro. Ambos foron persoas de gran prestixio no seu tempo.
Trala morte de Pedro Martínez sucedeuno no cargo o abade Xoán (cara ao ano 1200 ou 1201). Entre o ano 1250 e 1255 morreu Xoán e sucedeuno no cargo o abade Diego.
A figura máis destacada que deu este mosteiro foi a do abade coñecido como san Gonzalo das Penas, que gobernou a comunidade desde o ano 1429 ata o seu falecemento cara ao ano 1475. Trala súa morte o pobo deulle tratamento de santidade e teceu ao seu redor lendas como a recollida por Ramón Cabanillas na obra O oso de Oseira.
Encomendas
Desde principios do século XV a poderosa casa de Ulloa (daquela, o cabeza de familia era Lope Sánchez de Ulloa) converteuse en encomendeira deste e doutros mosteiros. Estas posesións pasaron á casa de Altamira como consecuencia do matrimonio entre Vasco Lope de Ulloa e Inés de Moscoso. Este feito contrariou a Sancho Sánchez de Ulloa, irmán de Vasco, polo que, xunto co arcebispo Alonso II de Fonseca, apoderouse de todas as terras herdadas polo 1º conde de Altamira Lope Sánchez de Moscoso. Este pediulle auxilio a Diego de Andrade e obtiveron a restitución de todo do que fora despoxado cando xa se dirixían a Santiago de Compostela co seu exército para presentar batalla.
Unha figura semellante á encomenda e que proliferou nesas datas foron os abades comendatarios, abades que a maior parte das veces non residían no mosteiro e limitábanse a recibir as rendas sen prestar a cambio ningún beneficio ao mosteiro. Exemplo desta figura en Aciveiro foi o bispo de Catania no ano 1493.
Incorporación á Congregación de Castela miniatura|esquerda|Vista xeral das estancias monásticas. Coa incorporación da comunidade no ano 1518 á Congregación de Castela esta figura desapareceu.
Entre os anos 1571 e 1577, rexendo a casa frei Ambrosio de Acuña, o mosteiro acadou o seu máximo esplendor económico e o maior número de relixiosos chegando ao cento deles.
Outro presidente-abade foi frei Martín del Pueyo que rexeu a comunidade durante dous trienios (1581 a 1587) e actuou como subprior case vinte anos máis. Durante o seu mandato, ante a falta de espazo, estableceuse a obra de construción do edificio monacal que chegou ata nós. Iniciáronse as obras pola fachada da igrexa, que tamén foi reformada, no ano 1586 e foi mestre de obras Xoán da Fonte, veciño de Aciveiro.
No ano 1589 os inquisidores de Compostela, ante o temor de que Drake (que cercaba A Coruña) atacase Santiago, trasladaron "os papeis e facenda" do Santo Oficio a este mosteiro.
Durante toda a súa historia o mosteiro mantivo unha gran cantidade de preitos relacionados coas súas propiedades e privilexios. Esta cantidade era tal que a comunidade mantiña frades residindo case ininterrompidamente en Santiago, A Coruña e Valladolid para ocuparse da súa tramitación e defensa dos intereses do mosteiro. Algún dos preitos de maior sona foron un no século XIII contra o mosteiro de Melón ou outro no século XVII contra o arcebispo de Santiago Xoán de San Clemente, entre os moitos tidos coa sé compostelá e o Xuíz da Terra de Montes. Sostivo un colexio de teoloxía moral xunto co mosteiro de Xunqueira de Espadanedo.
miniatura|Nave central e capela maior do templo Na noite do 7 de novembro do ano 1649 prendeuse un lume que queimou gran parte do mosteiro incluíndo a totalidade da biblioteca. Só o Tombo Grande dos documentos relativos ao mosteiro se conservou. Entre o ano 1797 e o 1800 pechou o colexio sendo trasladado a Salamanca e ao mosteiro de la Santa Espina de Valladolid.
O 30 de abril de 1809, na escena da guerra da Independencia española, o exército francés na procura do xefe de alarmas de Montes queima "todo e canto había de útil na casa e igrexa". Despois deste ataque volvéronse emprender obras de reconstrución que foron levadas a cabo polo mestre arquitecto José de Castro Vallejo, que entre 1801 e 1830 traballou neste e outros mosteiros galegos.
Un dos relixiosos máis prestixiosos do mosteiro foi frei Bernardo Carrasco, que rexeu a comunidade entre os anos 1823 e 1826 sendo ao tempo catedrático numerario de lingua grega da Universidade de Alcalá de Henares xunto co doutor don frei Clemente Barbanejo, catedrático de vésperas na mesma universidade e tamén membro de Aciveiro.
Durante o Trienio liberal (1821 a 1823) disolveuse a comunidade, que en parte se reunificou coa volta do absolutismo. O fin da comunidade chegou a mediados do ano 1835 coa desamortización de Mendizabal. No lugar quedaron 3 relixiosos co obxecto de conservaren os seus bens e mantelo en pé. Finalmente no ano 1842 realizouse a liquidación e poxa do patrimonio do mosteiro.
Doazóns
miniatura|esquerda|200px|Cruceiro de Aciveiro Desde as súas orixes foi obxecto de importantes doazóns reais e da nobreza galega. O escrito máis antigo conservado no ano 1617 era un privilexio datado no ano 1193 outorgado polo rei Afonso IX, polo que se lle concedía ao mosteiro a actual vila de San Tomé de Piñeiro no concello de Marín.
Novos privilexios reais recibiu o mosteiro nos primeiros anos do século XIII. Deste xeito, nestes primeiros tempos do mosteiro os seus bens estendíanse polas actuais provincias de Pontevedra, Ourense, Lugo e León.
O rei san Fernando tamén fixo novas doazóns ao mosteiro. De novo cara ao ano 1275 houbo unha doazón real de mans de Afonso X o Sabio, última doazón real coñecida. A partir desta data descoñécense novas doazóns rexias, feito motivado pola falta de documentos, perdidos no incendio sufrido polo mosteiro no século XVII e o saqueo do mosteiro por parte do exército napoleónico no ano 1809.
Ao mesmo tempo tamén foi obxecto de importantes doazóns particulares de nobres. Algunhas das máis importantes son a feita por Urraca Fernández, filla do conde Fernán Pérez de Traba, o 3 de agosto do 1237Cunha dobre interpretación xa que algúns autores consideran que é o de Aciveiro o receptor e outros que é o veciño Mosteiro de Carboeiro; a feita por Teresa Yáñez de Deza, muller de Alonso Suárez de Deza, o 10 de marzo de 1262, que ademais encomenda ser sepultada no mosteiro; a de Bernardo, bispo de Badaxoz e que fora cóengo de Santiago, o 29 de abril de 1306, que doa bens que tiña en Arzúa; ou as feitas pola familia dos Churruchaos, como a de Aldonza Fernández Churruchao, nai de Afonso Pérez Gallinato (o asasino de Sueiro Gomes de Soutomaior), que manda ser sepultada no mosteiro ao tempo que lle doa bens, doazón á que a seguiron varias dos seus fillos.
Poder económico O mosteiro era considerado entre o grupo de mosteiros economicamente modestos, xunto co de san Clodio, Xunqueira de Espadanedo ou Penamor. As extensas posesións do mosteiro incluían cotos, terras aforadas, encomendas, beneficios parroquiais, granxas, neveiras (establecéndose obrigas para xuntar a neve e carrexala ata as neveiras), gando etc.
miniatura|Fachada de entrada ao mosteiro. Sobre as encomendas o mosteiro tiña poderes plenos no ámbito civil, criminal, eclesiástico e económico. O feito de que a maioría das posesións se atopaban na Terra de Montes, e de que estas se atopaban na xurisdición da Mitra Compostelá, propiciou que estes dereitos foran obxecto de moitos preitos cos arcebispos de Santiago. Esta loita rematou no século XVII cando os tribunais fallaron a favor da mitra compostelá, despoxando o mosteiro de todos os poderes agás do económico.
O gando era un dos piares económicos da comunidade. Por medio de concertos coas freguesías e comarcas limítrofes controlaban tanto o gando doméstico como o bravo que vivía en liberdade, así como o uso dos pastos, xa que do privilexio do seu uso só contaban os veciños de Aciveiro, Pereira e Dúas Igrexas.
Acurrando o gando no claustro de entrada do mosteiro, coa colaboración dos veciños das encomendas, realizaban un control efectivo sobre os animais que se atopaban nos seus montes e encomendas. A importancia destes actos fixo que o arquiveiro do Tombo Grande de 1617 deixara por escrito instrucións para facer destes curros un feito menos violento que o que acontecía habitualmente. Complementaba a explotación das fragas e devesas, estando prohibida a corta de leña sen licenza do mosteiro.
Un dos servizos máis necesarios para o mosteiro, e polo tanto do que se conservan maiores referencias, era o transporte de viño desde as viñas que posuía no ribeiro do Avia. Para satisfacer esta necesidade tiñan establecidas unha serie de obrigas para transportarlle o prezado líquido aos moradores das encomendas, que se vían obrigados a elas por diversas causas: por razón de señorío, antiga vasalaxe, dereitos de foro ou en compensación polo desfrute dos bens do mosteiro, principalmente o dereito a que o gando puidese pacer nos montes propiedade do mosteiro.