O autoconcepto é o conxunto de percepcións, crenzas e valoracións que unha persoa constrúe sobre si mesma. Inclúe a maneira en que o individuo se describe, interpreta as súas capacidades, recoñece os seus trazos persoais e se sitúa nos distintos ámbitos da vida, como a familia, a escola, o grupo de iguais ou a comunidade. miniatura|Representación esquemática da autopercepción como relación entre autoconcepto, autocoñecemento, autoestima e eu social. Na psicoloxía, o autoconcepto considérase unha construción multidimensional, xa que non se limita a unha única imaxe global da persoa, senón que abrangue diferentes dominios, como o autoconcepto físico, social, emocional e académico. O modelo proposto por Shavelson, Hubner e Stanton describiu o autoconcepto como unha estrutura organizada, xerárquica e relativamente estable, aínda que susceptible de cambio a través da experiencia.
Historia do concepto O estudo psicolóxico do autoconcepto ten antecedentes na obra de William James, quen distinguiu diferentes dimensións do self, entre elas o eu material, o eu social e o eu espiritual. Desde unha perspectiva máis social, Charles Horton Cooley formulou a idea do looking-glass self, segundo a cal a imaxe que unha persoa ten de si mesma se forma tamén a partir da maneira en que cre ser percibida polos demais. Posteriormente, George Herbert Mead destacou a importancia da interacción social e da linguaxe na formación do self.
Na segunda metade do século XX, o autoconcepto adquiriu unha maior relevancia na psicoloxía educativa e do desenvolvemento. O traballo de Shavelson, Hubner e Stanton contribuíu a consolidar a idea de que o autoconcepto non debía entenderse como unha dimensión única, senón como unha estrutura con múltiples facetas organizadas xerarquicamente. Esta perspectiva foi desenvolvida posteriormente por Herbert W. Marsh e Richard Shavelson, que reforzaron a concepción multifacética e xerárquica do autoconcepto.
Desenvolvemento do autoconcepto O autoconcepto comeza a formarse durante a infancia e modifícase ao longo do desenvolvemento. Nas primeiras etapas adoita estar baseado en características concretas e observables, mentres que na adolescencia tende a incorporar descricións máis abstractas, sociais e psicolóxicas. Neste proceso inflúen a interacción coa familia, o grupo de iguais, a escola e outros contextos sociais.
Susan Harter analizou o desenvolvemento das representacións do self desde a infancia ata a adolescencia, salientando que a capacidade para describirse a un mesmo cambia coa idade e co desenvolvemento cognitivo e social. A medida que a persoa medra, o autoconcepto tende a facerse máis diferenciado, é dicir, máis sensible aos distintos ámbitos da experiencia persoal, social e académica.
Dimensións do autoconcepto A investigación psicolóxica adoita considerar o autoconcepto como unha estrutura multidimensional. Entre as súas dimensións poden incluírse:
o autoconcepto físico, referido á percepción do propio corpo, da aparencia e das capacidades físicas; o autoconcepto social, relacionado coa percepción das propias relacións cos demais; o autoconcepto emocional, vinculado á maneira en que a persoa interpreta a súa vida afectiva; o autoconcepto académico, referido á percepción das propias capacidades no contexto escolar ou formativo.
Segundo o modelo xerárquico de Shavelson, Hubner e Stanton, estas dimensións poden organizarse arredor dun autoconcepto xeral, aínda que cada dominio conserva certa especificidade. Marsh e Shavelson desenvolveron esta formulación, defendendo que o autoconcepto presenta unha estrutura multifacética e xerárquica.
Autoconcepto e autoestima Cómpre distinguir o autoconcepto da autoestima. Mentres que o autoconcepto fai referencia ao coñecemento ou percepción que unha persoa ten de si mesma, a autoestima refírese á valoración afectiva que fai desa percepción. Así, unha persoa pode describirse como tímida, responsable ou boa estudante —autoconcepto— e valorar positiva ou negativamente esas características —autoestima—.
Aínda que ambos conceptos están relacionados, non son equivalentes. O autoconcepto ten un carácter máis descritivo e cognitivo, mentres que a autoestima incorpora de maneira máis explícita unha avaliación afectiva da propia valía persoal.
Autoconcepto académico O autoconcepto académico é a percepción que unha persoa ten das súas propias capacidades no ámbito escolar ou formativo. Pode referirse á competencia académica xeral ou a dominios específicos, como a lectura, a escritura, as matemáticas ou as linguas. A investigación sobre este construto sinalou que o autoconcepto académico está relacionado co rendemento, coa motivación e coa participación nas tarefas escolares.
Marsh e Craven defenderon que o autoconcepto académico e o rendemento poden influírse de maneira recíproca, de forma que a percepción de competencia pode favorecer o desempeño posterior e, ao mesmo tempo, os resultados académicos poden modificar a percepción que o estudante ten das súas capacidades. Nunha revisión posterior, Marsh e Martin tamén analizaron a relación e a orde causal entre autoconcepto académico e rendemento académico.
Unha revisión meta-analítica de Valentine, DuBois e Cooper examinou a relación entre as crenzas sobre un mesmo e o rendemento académico, contribuíndo ao debate sobre o papel das autopercepcións no ámbito educativo.
Comparación social e autoconcepto O autoconcepto tamén pode verse influído polos procesos de comparación social. No ámbito académico, o alumnado non só interpreta o seu rendemento de maneira illada, senón tamén en relación co rendemento doutros compañeiros e coas súas propias capacidades noutras áreas. O modelo de referencia interna/externa propón que o autoconcepto académico se forma mediante comparacións externas, con outras persoas, e comparacións internas, entre diferentes dominios académicos da propia persoa.
Autoconcepto na educación No contexto educativo, o autoconcepto é relevante porque afecta á maneira en que o alumnado interpreta as súas posibilidades de aprendizaxe, afronta as dificultades e participa nas actividades escolares. Un autoconcepto académico baixo pode estar asociado a unha menor confianza nas propias capacidades, mentres que un autoconcepto académico positivo pode favorecer unha maior implicación nas tarefas. Porén, non debe entenderse como unha causa única do rendemento escolar, senón como un factor que interactúa con outros elementos persoais, familiares, escolares e sociais.
Desde unha perspectiva educativa, o estudo do autoconcepto permite comprender mellor como o alumnado constrúe unha imaxe de si mesmo como aprendiz. Esta imaxe non depende só dos resultados escolares, senón tamén das expectativas do profesorado, das experiencias de éxito ou fracaso, das comparacións cos iguais, do apoio familiar e das oportunidades de participación na aula.
Notas
Véxase tamén Outros artigos Autoestima Identidade persoal Psicoloxía Psicoloxía da educación Psicoloxía do desenvolvemento Motivación Aprendizaxe Socialización Educación
Categoría:Identidade Categoría:Pedagoxía