Pilar de Valderrama Alday, nada en Madrid o 27 de setembro de 1889 e finada na mesma cidade o 15 de outubro de 1979, foi unha poeta e dramaturga española encadrada no posmodernismo, coñecida como Guiomar pola súa relación epistolar con Antonio Machado entre 1928 e 1936.
Traxectoria Pilar Valderrama, pertencente á alta burguesía madrileña, casou aos 19 anos con Rafael Martínez Romarate, enxeñeiro que despois da guerra dirixiu a luminotecnia do teatro María Guerreiro de Madrid. Tiveron tres fillos.
Desde moi nova dedicou gran parte da súa actividade a alternar en ambientes culturais. Foi membro do Lyceum Club Femenino, asociación fundada en 1926 que servía como lugar de encontro de intelectuais e artistas. Formou faladoiro con Concha Espina, María de Maeztu, Zenobia Camprubi e outras intelectuais e artistas como Mabel Rick. Reuniu na súa casa a outras figuras do momento como Rafael Cansinos Assens, Luis Araujo-Costa, Huberto Pérez de la Ossa, Luis Ruiz Contreras ou o escultor Victorio Macho, casado con Mª Soledad Martínez Romarate, irmá do seu marido.
Puxo en marcha na súa casa o Teatro Íntimo Fantasio, teatro de cámara onde levaron a cabo representacións de Aristófanes e Jacinto Benavente entre outros, e o seu cadro poético El sueño de las tres princesas, destacando a súa escenografía e a iluminación.
En 1930 foi nomeada membro correspondente da Real Academia Hispanoamericana de Cádiz.
A súa figura adquiriu máis notoriedade a partir de 1981, coa publicación póstuma do seu libro de memorias Sí, soy Guiomar. Nel confirmou publicamente que ela era a Guiomar das poesías de Antonio Machado, como xa se intuía en círculos literarios desde 1964. Na súa selección de recordos e evocacións lense nas cartas do poeta (cartas 9, 13 e 32) como este incluíu uns versos de Pilar no libreto de La Lola se va a los puertos, obra teatral escrita en colaboración co seu irmán Manuel.
Relación con Antonio Machado Iniciada probabelmente en 1928, a secreta relación entre Pilar e o maduro poeta non se desvelou até 1950. Nese ano, once tras a morte de Machado, un libro de Concha Espina descubriu o idilio achegando copias fotográficas das cartas do poeta, pero escondendo o nome da amada tras o de Guiomar. A súa identidade quedou en suspenso até 1981, coa publicación das memorias deliberadamente póstumas de Pilar de Valderrama, acompañadas das 36 únicas cartas que ela conservaba das máis de 240 que lle escribiu Machado. Coa falta absoluta de testemuñas, esas memorias, as cartas e os propios versos de Machado a Guiomar son as únicas fontes directas da súa relación.
A versión de Pilar Segundo relatou Pilar Valderrama no seu libro Sí, soy Guiomar, en marzo de 1928, tendo ela 38 anos, o seu esposo confesáralle a súa infidelidade cunha moza que se acababa de suicidar. O natural despeito e a confusión levárona a buscar descanso e soidade en Segovia, onde Machado era profesor de francés nun instituto. Pero non foi nesa ocasión cando o coñeceu, senón durante unha segunda viaxe á devandita cidade en xuño dese mesmo ano. Envioulle unha carta de presentación de parte de María Calvo, irmá do actor Ricardo Calvo, amigo de Machado, e el presentouse a saudala ao seu hotel. Pilar convidouno a cear o seguinte día no hotel e o poeta, que ía cumprir 53 anos, polo visto, namorouse no primeiro instante. Porén, Pilar advertiulle de que, pola súa condición de casada, só podería ofrecerlle «unha inocente amizade». miniatura|Pilar de Valderrama cara 1924 A súa relación durou case oito anos. A castidade desta foi afirmada por Pilar e certificada polas queixas de Machado en moitas das súas cartas. Así, quedaba limitada a citas semanais en Segovia ou en Madrid, primeiro nos xardíns da Moncloa e logo nun apartado café preto de Cuatro Caminos que chamaban «o noso recuncho» ou o «recuncho conventual». Complementábase cun correo secreto, unha ou dúas cartas por semana. En todas as súas cartas Machado presentábase como «o teu poeta» e invocábaa a ela como a súa «deusa». Cando non podían verse, acordaban manter a hora fixa unha cita imaxinaria. Chamaban a ese momento de mutua comuñón espiritual «o terceiro mundo», ao que alude Machado repetidamente nas súas cartas, e que deu título a unha obra teatral de Pilar. Ese detalle (até que Pilar o explicou nas súas memorias) deu pé a que moitas persoas, interpretándoas como citas reais, dubidasen do carácter platónico que sempre tivo a súa relación, e que dalgún modo corroboraban as queixas de forzada castidade que Machado facía nas súas cartas a Pilar.
En 1935 Pilar puxo como pretexto a inseguridade das rúas en Madrid para cancelar as súas secretas citas semanais no café de Cuatro Caminos. A partir de entón, só se comunicaron por carta. A relación epistolar pechouse de xeito definitivo en marzo de 1936, cando o marido de Pilar creu prudente exiliarse con toda a familia a Estoril. A censura de fronteiras entón existente alí impediulles continuar a súa secreta correspondencia, sempre segundo Pilar.
Machado continuou a escribir versos a Guiomar. Entre eles sobresae o soneto incluído (e en certo xeito camuflado) nas súas poesías de guerra. Escrito en Valencia, en opinión dos máis románticos, foi a última das súas secretas cartas a Pilar, a quen Machado supuña aínda refuxiada en Estoril.
De mar a mar, entre os dous a guerra máis fonda ca a mar. No meu parterre, miro a mar que o horizonte pecha. Ti asomada, Guiomar, a un finisterre,
miras cara a outra mar, a mar de España que Camoens cantara, tenebrosa. Seica a ti a miña ausencia acompáñate. A min dóeme o teu recordo, deusa.
A guerra deu ao amor o tallo forte. E é a total angustia da morte, coa sombra infecunda da chama
e o soñado mel de amor tardío, e a flor imposible da rama que sentiu da machada o corte frío.
Machado nunca revelou a súa relación, nin sequera á súa nai ou irmáns. No abrigo do poeta atopáronse, tras a súa morte, un papel garabateado a lapis coa frase de Shakespeare «ser ou non ser», un último verso alejandrino («Estes días azuis e este sol da infancia...») e unha cuarteta de Otras canciones a Guiomar (a la manera de Abel Martín y Juan de Mairena) corrixida así: «E dareiche a miña canción: / Cántase o que se perde / cun papagaio verde / que a diga no teu balcón».
Porén, en 1938 Pilar xa non estaba en Estoril. En 1937 puido regresar a España, a unha casa que a nai do seu marido tiña en Palencia e á leira El Carrascal, xunto a Paredes de Nava.
Pilar sen Machado Segundo algúns biógrafos, foi a leira El Carrascal a inspiradora do nome Guiomar, por atoparse no antigo señorío do poeta Jorge Manrique, quen dedicou algúns versos á súa esposa Guiomar de Castañeda. Ao parecer, tanto Antonio como Pilar sentían veneración por Manrique. Segundo o relato de Pilar, foi na devandita leira onde soubo da morte do poeta, meses despois de sucedida. Tamén pasarían algúns anos para que tivese coñecemento da última 'carta-soneto' de Machado.
En 1938, dentro da España franquista, Pilar e o seu marido, como membros do Teatro Nacional montado e dirixido por Luis Escobar, andaron de xira representando numerosas obras de tradicional teatro clásico.
Afincada de novo en Madrid desde 1940, Pilar de Valderrama intercambiou confidencias coa súa amiga Concha Espina, a quen lle descubriu en 1950 a súa relación con Machado. A novelista animouna a facelo público «na honra do mellor coñecemento do poeta». Pilar aceptou a condición de seguir ela no anonimato. Dese modo descubríronse estes datos íntimos de Machado coa razón de explicar aqueles versos que até entón resultaban inexplicábeis para algunhas persoas. Pilar de Valderrama morreu en 1979, poucos días despois de cumprir 90 anos. As súas memorias publicáronse dous anos despois e as cartas de Machado foron doadas á Biblioteca Nacional.
O legado Tras o pasamento de Pilar de Valderrama e os seus fillos, o legado da escritora pasou á súa única neta e actual depositaria, Alicia Viladomat.
En 2020 publicouse Evocación. Antología poética de Pilar de Valderrama, poemario presentado en numerosos lugares da xeografía española e nos Estados Unidos. A este tomo seguiulle en 2023 Memorias de un Gran Secreto, que recolle as vivencias persoais da poeta, documentado pola súa neta, Alicia Viladomat. Ademais, inclúe a reedición da obra Sí, soy Guiomar, na que fai pública a súa relación co poeta da Xeración do 98.
En 2021 o Concello de Madrid instalou unha placa conmemorativa de Pilar de Valderrama e a creación do Teatro Fantasio na casa onde viviu, no número 58 do Paseo do Pintor Rosales da cidade.
Desde 2022 Alicia Viladomat impulsa os Salóns Literarios «Pilar de Valderrama», que recrean os encontros culturais arredor da súa familia a comezos do século XX coa participación dos principais intelectuais do momento. Realizáronse en diferentes lugares, como o Concello de Madrid, a Comunidade de Madrid e o Instituto Cervantes.
Parte do legado de Pilar de Valderrama depositouno a súa neta, Alicia Viladomat, na Caja de las Letras do Instituto Cervantes de Madrid.
Poesía
Las piedras de Horeb (Sucesores de Hernando. Madrid, 1923). O seu primeiro libro de poesía en edición limitada de 500 exemplares, con ilustracións do seu marido e portada do seu cuñado, Victorio Macho. Huerto cerrado (Caro Raggio, Madrid, 1928). O seu libro preferido, que revela as lecturas de Gonzalo de Berceo, Jorge Manrique, San Xoán da Cruz, Luis de León e Gustavo Adolfo Bécquer. Esencias (Caro Raggio, Madrid, 1930). Con poemas en verso e prosa. Escrito despois de coñecer a Machado, quen escribiu unha recensión del en «Los lunes» de El Imparcial de Madrid o 5 de outubro de 1930. Holocausto (Artegrafia, Madrid, 1943). Dedicado ao seu fillo morto na mocidade. Prologado por un soneto de Manuel Machado. Obra poética (Siler, Madrid, 1958). Antoloxía que inclúe, ademais, Espacio, escrito en 1949. Pilar de Valderrama (Guiomar), De mar a mar (Ediciones Torremozas, Madrid, 1984). Antoloxía póstuma con algunhas poesías inéditas, con prólogo de Carlos Murciano, que xa no título explicita a súa relación con Antonio Machado. Evocación. Antología poética (Ed. Torremozas, Madrid, 2020). Edición de Fran Garcerá.
Teatro
El tercer mundo (Teatro de mujeres. Tres autoras españolas, prólogo de Cristóbal de Castro, M. Aguilar editor, Madrid, 1934). Escrita antes de xullo de 1930, segundo testemuña Antonio Machado nunha das súas cartas desa data. La vida que no se vive. Non publicada, tamén previa a xullo de 1930 segundo a mesma carta de Antonio Machado. Foi lida no Ateneo de Madrid en 1970. Sueño de las tres princesas, tamén inédita, estreada en 1929 no seu teatro doméstico Fantasio. Lo que vale más, inédita, estreada no seu teatro doméstico Fantasio.
Autobiografía
Sí, soy Guiomar. Memorias de mi vida. (Plaza & Janés, Barcelona. 1981). Co epistolario de Machado.
Opinións e xuízos Até 1950, as interpretacións que a crítica literaria deu ao significado de Guiomar careceron de base ao descoñecerse o que había detrás dese nome. A partir dese ano o libro de Concha Espina identificouna cunha descoñecida a quen Machado dirixía as namoradas cartas que alí se facían públicas por primeira vez. Aínda que con esas claves a conexión parecía evidente, a información era tan fragmentaria que autorizaba a algunhas fontes a atribuír a Guiomar outros significados diferentes.