miniatura|300x300px|Mapa de Europa en 1648 trala Paz de Westfalia. As rexións en gris representan aos pequenos estados alemáns incluídos no Sacro Imperio Romano Xermánico. A guerra dos Trinta Anos foi unha guerra europea librada principalmente na Europa central entre os anos 1618 e 1648. Aínda que inicialmente se tratou dun conflito relixioso entre católicos e protestantes, o motivo central foi a disputa entre as potencias europeas por conseguiren unha situación de equilibrio ou ben, no caso doutras, por conseguiren unha situación de hexemonía (neste caso a casa dos Habsburgo en España e a casa de Austria, que eran católicos). A guerra dos Trinta Anos acabou coa paz de Westfalia e a paz dos Pireneos. Con todo, tamén pode describirse non como unha soa guerra, senón dunha longa serie de conflitos desenvolvidos principalmente en Europa central.
Esta guerra pódese dividir en 4 etapas : A revolta de Bohemia. A intervención danesa. A intervención sueca. A intervención francesa.
Orixes da guerra A mediados do século XVI, un acordo asinado por Carlos I de España e V de Alemaña e os príncipes luteranos en 1555, confirmara o resultado da primeira Dieta de Espira e en realidade fixera acrecentar co tempo os odios entre católicos e luteranos. Nesa acordo, coñecido como a Paz de Augsburgo, establecérase que: os príncipes alemáns (ao redor de 360 deles), podían elixir a relixión (luteranismo ou catolicismo) nos seus reinos de acordo coa súa conciencia. Era o principio de cuius regio eius religio. Os luteranos que vivisen nun estado eclesiástico (baixo o control dun bispo), podían continuar sendo luteranos. Os luteranos podían manter o territorio que capturaran á Igrexa católica desde a Paz de Passau (1552). Os líderes eclesiásticos da Igrexa Católica (bispos), que se convertesen ao luteranismo tiñan que entregar a súa diocese. En definitiva, recoñecíase o luteranismo en igualdade co catolicismo dentro do Imperio, decretaba a liberdade relixiosa dos príncipes, que non dos súbditos. Porén deixaba fóra o calvinismo convertido en factor de inestabilidade ao ser declarado como relixión oficial por varias cidades imperiais e estenderse por Bohemia e Hungría.
Nos comezos do século XVI incrementáronse as tensións entre as nacións de Europa. Ao emperador interesábanlle os territorios dos principados alemáns, Francia desexaba substituír a hexemonía dos Habsburgo, e Dinamarca e Suecia buscaban intereses económicos.
Durante a segunda metade do século XVI as tensións relixiosas tamén se fixeron máis intensas. A paz de Augsburgo tivo as súas consecuencias ao longo da segunda metade do século XVI, xa que os bispos se negaban a abandonar os seus bispados como dicía a paz de Augsburgo que tiñan que facer. As tensións e os resentimentos entre católicos e protestantes aumentaran dende o tratado, e en moitos lugares de Alemaña destruíanse igrexas protestantes e había limitacións e obstáculos ao culto protestante. O diminuíren as tensións non axudaron o calvinismo que se estendeu por toda Alemaña.
Os Habsburgo desexaban incrementar os seus territorios e a súa influencia anexionando territorios ao seu imperio a cambio da liberdade relixiosa, aínda que os emperadores eran católicos. Ante a pasividade do emperador ante os protestantes os católicos da zona protagonizaron revoltas contra os protestantes como a que se fixo na cidade alemá de Donauwouth en 1606. No ano 1608 fúndase a Liga da Unión Evanxélica ou liga protestante onde se agrupaban os luteranos e os calvinistas. Os católicos formaron a Liga Católica nese mesmo ano para defenderen os seus intereses.
A revolta de Bohemia miniatura|300x300px|Gravado da época representando a Segunda Defenestración de Praga, feito que marca o comezo da Revolta de Bohemia, inicio da Guerra dos Trinta Anos. En 1618 proclámase emperador a Fernando II. Este emperador era un católico acérrimo, o que amolou a Bohemia, na súa maioría protestante. Fernando II enviou dous conselleiros a Bohemia para que preparasen a súa chegada pero estes foron defenestrados, aínda que os conselleiros non sufriron danos ao caeren nun monte de esterco. Comezou a revolta de Bohemia que axiña se estendeu a outros lugares (Silesia, Moravia e Lusacia), os que pediron axuda á Liga Protestante e o Emperador Fernando II pediulle axuda ao seu sobriño e xenro Filipe III.
A revolta comezou favorablemente para os Bohemios xa que a nobreza austríaca era protestante. Pero logo cambiaron de opinión e apoiaron o emperador. A primeira derrota protestante foi na batalla do Sablat en xuño de 1619. A costa desta derrota o reino de Savoia deixa de apoiar os protestantes, e pese á derrota os protestantes seguen en guerra cunha forza efectiva. Os estados de Austria setentrional e meridional asinan unha alianza cos Bohemios a comezos de agosto, e o día 22 Fernando II foi deposto oficialmente como rei de Bohemia, e substituído polo Elector Palatino Frederico V.
Os españois enviaron un exército dende Bruxelas so as ordes de Ambrosio Spinola para daren apoio ao emperador, e o embaixador español en Viena, Íñigo Oñate, convenceu a Saxonia protestante para intervir contra Bohemia a cambio de ofrecerlles o control sobre Lusacia. Os saxóns invaden Bohemia e o exército imperial no oeste evitou que as forzas da Liga Protestante puidesen prestar auxilio. Oñate conspirou para transferir o título electoral do Palatinado ao duque de Baviera a cambio do seu apoio á Liga Católica.
So o mando do xeneral Tilly, o exército da Liga Católica pacificou a Austria Alta, mentres que as forzas do emperador pacificaban a Austria meridional. Unha vez unidos os dous exércitos, desprazáronse cara ao norte, dentro de Bohemia. Fernando II derrotou definitivamente a Frederico V na batalla da Montaña Branca preto de Praga, en 1620. Bohemia permanecería en mans dos Habsburgo durante case 300 anos. Esta derrota provocou a disolución da Liga Protestante, Frederico foi exiliado e gaña as simpatías das provincias unidas Suecia e Dinamarca.
A intervención danesa (1625-1629)
O período dinamarqués comezou cando o rei Cristián IV de Dinamarca de fe luterana sentiu que o seu reino protestante se atopaba ameazado. Axudou os alemáns liderando un exército contra o Sacro Imperio. Cristián IV sacara abundante proveito das súas políticas no norte de Alemaña (Hamburgo fora forzada a aceptar o protectorado dinamarqués en 1621, e en 1623 o herdeiro de Dinamarca foi nomeado bispo de Bremen-Verden). Cristián IV desenvolveuse francamente ben como administrador e conseguiu para o seu reino un nivel de estabilidade e riqueza descoñecido en Europa, o único pais que se asemellaba era Baviera.
Cristián invadiu Alemaña co seu exército de 20.000 mercenarios, pagado case completamente coa súa fortuna persoal. Para enfrontarse a esta forza, Fernando II utilizou a axuda militar de Albrecht von Wallenstein, un nobre bohemio. Wallenstein prometeu a Fernando II un exército de entre 30.000 e 100.000 soldados a cambio do dereito a saquear os territorios tomados. Cristián, que descoñecía a existencia de Wallenstein efectuou a invasión, foi forzado a retirarse antes de que o seu exército fose aniquilado polo exército de Wallenstein e de Tilly. A sorte de Cristián empeorou aínda máis cando tódolos aliados cos que contaba se viron forzados a abandonaren. Tanto Inglaterra como Francia atopábanse en guerras civís. Suecia encontrábase en guerra con Polonia, e nin Brandeburgo nin Saxonia tiñan intencións de faceren nada que alterase a tenue paz na Alemaña oriental. Wallenstein derrotou o exército de Mansfeld na batalla da ponte de Dessau (1626) e o xeneral Tilly derrotou os daneses na batalla de Lutter (1626). Mansfeld morreu uns meses despois dunha enfermidade, exhausto e avergoñado pola batalla que lle costara a metade do seu exército. O exército de Wallenstein marchou cara ao norte, ocupando Mecklemburgo, Pomerania e finalmente a propia Jutlandia. No entanto, foi incapaz de tomar a capital danesa da illa de Seeland sen unha frota. Daquela optou por sitiar Stralsund, o único porto belixerante do Báltico. Por isto chegouse finalmente ao tratado de Lübeck (1629), polo que Cristián IV renunciou ao seu apoio aos protestantes alemáns para poder manter o control sobre Dinamarca.
A Guerra dos Trinta Anos debería ter finalizado co período danés, mais a Liga Católica convenceu a Fernando II de que tentase recuperar as posesións luteranas que, en aplicación dos acordos da Paz de Augsburgo, pertencían por lei ás igrexas católicas. Estas posesións estaban descritas no Edicto de Restitución de 1629, e incluían dous arcebispados, dezaseis bispados e centos de mosterios.
O panorama para os protestantes era desolador. Os nobres e os campesiños preferían abandonaren as súas terras en Bohemia e Austria antes que convertérense ao catolicismo. Mansfeld e Gabriel Bethlen, os primeiros oficiais da causa protestante, morreron no mesmo ano.
A intervención sueca (1630-1635)
Gustavo II Adolfo, como previamente fixera Cristián IV, acudiu en axuda dos luteranos alemáns para previr unha posible agresión católica ao seu país e para obter influencia económica nos Estados alemáns sitos ao redor do mar Báltico. Tamén, como Cristián IV, Gustavo II Adolfo foi subvencionado por Richelieu, o primeiro ministro do rei Lois XIII de Francia, e polas Provincias Unidas. Dende 1630 ata 1634 fixo retroceder as forzas católicas recuperou unha gran parte das terras protestantes ocupadas, tomando Pomerania e invadindo Magdeburgo.
Fernando II dependía da Liga Católica, xa que cesara a Albrecht von Wallenstein. Na batalla de Breitenfeld, Gustavo II Adolfo derrotou a Liga Católica comandada polo xeneral Tilly. Un ano despois encontráronse de novo, e esta vez o xeneral Tilly resultou morto no río Lech (1632) mentres ofrecía resistencia á invasión sueca. Isto obrigou a Fernando II a volver chamar a Wallenstein. Wallenstein e Gustavo II Adolfo de Suecia loitaron na batalla de Lützen, en 1632, onde os suecos saíron vitoriosos, pero coa perda do seu rei en Leipzig. Finalmente, en 1634 os suecos e os seus aliados protestantes alemáns, foron derrotados na batalla de Nördlingen. En 1635 asinase a Paz de Praga: O exército do emperador e os exércitos dos Estados alemáns ficaron unidos como único exército do Sacro Imperio Romano. Prohibiu que os príncipes alemáns establecesen alianzas entre eles. Legalizouse o calvinismo. Resolveu as cuestións relixiosas da Guerra dos Trinta anos. Este tratado, así e todo, non lles gustou aos franceses, xa que os Habsburgo continuaban sendo moi poderosos. Os franceses entón desencadearon o derradeiro período da Guerra dos Trinta Anos, chamado o Período Francés.
A intervención francesa (1636-1648) Francia, aínda que era un país católico, rivalizaba co Sacro Imperio Romano Xermánico e con España. O Cardeal Richelieu, primeiro ministro de Lois XIII, pensou que os Habsburgo aínda eran demasiado poderosos, xa que mantiñan no seu poder varios territorios na fronteira leste de Francia e tiñan influencia nas Provincias Unidas. Por iso malia que o Cardeal Richelieu era un importante católico, uniuse aos protestantes xunto cos holandeses e cos suecos.
España, contrataca, destruíndo as provincias francesas da Champaña e máis da Borgoña, e incluso ameazou París na campaña de Francia de 1636. O xeneral imperial Johan von Werth e o comandante español, o cardeal-infante Fernando, levaron a cabo campañas exitosas. Finalmente Bernardo de Saxonia-Weimar derrotou os imperiais e chegou a ameazar a permanencia das tropas do imperio en chan francés na batalla de Compiegne. Seguiron moitas batallas, mais ningún bando obtivo nelas vantaxes claras.
No ano 1642, o Cardeal Richelieu morreu. Un ano despois seguiuno Lois XIII. Lois XIV sobe ao trono á tenra idade de 5 anos e o seu rexente, o Cardeal Mazarino, comezou a traballar para restaura-la paz.
No ano 1643 as tropas españolas de Filipe IV -quen facía fronte na península á rebelión da Cataluña- eran derrotadas na fortaleza de Rocroi.