A Conquista de Navarra foi un proceso iniciado no século XII cos Tratados entre a Coroa de Castela e a de Aragón, nos que se acordou repartirse o Reino de Navarra, cunha conquista parcial e que culminou coa invasión completa no século XVI. Posteriormente, a Baixa Navarra, que logrou revertela, mantívose como reino independente ata o século XVII, en que o seu rei pasou a ter tamén a Coroa Francesa, deixando de ser reino a finais do século XVIII tras a Revolución Francesa. Pola súa banda, a Alta Navarra, integrada na Coroa de España, deixou de ser reino no século XIX.
Tratados entre Castela e Aragón Ao longo do século XI existiron varios intentos armados ou conspiracións desde Castela e Aragón para facerse co control do Reino de Navarra.
En 1037 por parte de Ramiro I de Aragón. En 1054 con Fernando I de Castela na batalla de Atapuerca, onde morreu o rei García Sánchez III de Navarra o de Nájera. En 1076 tras o asasinato de Sancho Garcés IV o de Peñalén por parte do seu irmán Ramón e a súa irmá Ermesinda. O rei de Castela Afonso VI, primo de todos eles, pasou a controlar temporalmente A Rioxa e os territorios vascos occidentais, atraéndose a Lope Íñiguez, Señor de Biscaia. O resto do territorio pamplonés aceptou como rei a Sancho Rámírez, primo tamén, por liña bastarda. O reino de Navarra mantería aos reis de Aragón ata 1134. Nesta época, en 1127 tras unha incursión do rei de Castela e León, Afonso VII, acordouse o Pacto de Támara para evitar o enfrontamento coas tropas de Afonso o Batallador, rei de Navarra e Aragón. Neste pacto delimitáronse as fronteiras de ambos os reinos.
Con todo, no século XII celébranse varios tratados, onde se deixa por escrito a intención de repartirse o Reino de Navarra entre as Coroas de Castela e Aragón. Nestes acordos, o Reino, unha vez conquistado, sería dividido aproximadamente pola liña que traza a canle do río Arga.
En 1136 tras a restauración da dinastía en Navarra, Afonso VII de Castela e Ramiro II o Monxe de Aragón asinaron un acordo de repartición. En 1140 acordouse o Tratado de Carrión entre Afonso VII de Castela e Ramón de Berenguer IV de Barcelona. En 1151 asinaron de novo Afonso VII e Ramón de Berenguer o Tratado de Tudilén no que, ademais de Navarra, repartíanse outros territorios, como Murcia e Levante para Aragón e o resto para Castela. En 1157, tras a ofensiva realizada polo rei navarro Sancho VI, asinouse o Tratado de Lleida polos mesmos rexentes, Afonso VII e Ramón de Berenguer. Neste tratado, comprometíanse ademais a casar ao recentemente nado Afonso, fillo do conde de Barcelona, con Sancha, filla de Afonso VII e a súa segunda esposa Riquilda de Polonia. Elizari 120px|dereita|miniatura|Escudo do Reino de Inglaterra. En 1174 Afonso VIII de Castela e Afonso II de Aragón asinaron outro acordo. Sancho VI de Navarra, o Sabio, tras frear os ataques armados, logrou unha tregua co rei castelán, e ambos aceptaron a mediación do rei Henrique II de Inglaterra para decidir a cuestión das fronteiras entre Castela e Navarra, ditándose un Laudo Arbitral o 16 de marzo de 1177. Nel considerábanse como fronteiras as que había en 1158, cando comezou o reinado de Afonso VIII, que para Navarra supuña a perda do actual territorio de Rioxa e La Bureba. Aínda que no laudo non se expresan claramente todos os territorios Transcrición e tradución do Pacto Convenio polo paleógrafo e Dr. en Historia José Ángel Lema Pueyo algúns autores (Urzainqui) opinan que o laudo confirmaría a Navarra de forma ambigua a pertenza de Áraba, Guipúscoa e Biscaia, mentres que para outros autores sería Guipúscoa, o Duranguesado, Leguin e Portilla na Rioxa e Áraba sen Salinas. Guipúscoa e as súas relacións con Navarra e Castela en 1200 - José Luís Orella Unzué Aos catro meses do Laudo Arbitral, para xullo dese ano 1177, os reis de Castela e Aragón volveron conspirar contra Sancho en Cuenca. En marzo de 1179 proxectaban de novo, na soriana localidade fronteiriza de Cazola (hoxe desaparecida), unha detallada repartición do reino de Navarra., e da España musulmá, o chamado tratado de Cazola. Ante esta ameaza, o rei navarro acorda en abril do mesmo ano co castelán na fronteira común, entre Nájera e Logroño, aplicar o laudo. O 20 de maio de 1198, Afonso VIII de Castela e Pedro II de Aragón asinaron o Tratado de Calatayud. Neste caso tivo máis éxito que os previos, xa que unha vez detido o ataque aragonés tras conseguir Burgui e Aibar, Castela obtivo de modo definitivo Áraba, Guipúscoa e o Duranguesado, ademais de confirmar o control de Biscaia, Las Encartaciones e a Rioxa.Serrano Izko
Perda de territorios do Reino de Navarra Señorío de Biscaia O Señorío de Biscaia, gobernado por unha familia nobre, tivo alianzas cambiantes co Reino de Navarra primeiro e logo co de Castela. O conde Lope Íñiguez en 1076, tras o asasinato do rei Sancho IV o de Peñalén e a cambio de aceptar o señorío hereditario de Haro, ofrecido polo rei de Castela, puxo baixo o seu dominio todas as terras ao oeste de Durango. Nese momento iniciou o reinado en Navarra xunto ao de Aragón Sancho Ramírez. 120px|esquerda|miniatura|Escudo da Coroa de Aragón. Posteriormente o seu fillo Diego López I de Haro volveu aliarse con Afonso o Batallador, rei de Navarra e Aragón.
O seguinte herdeiro Lope Díaz I de Haro, á morte de Afonso o batallador, en 1135 volveu supeditarse ao rei de Castela Afonso VI. Este último señor de Biscaia foi moi activo a favor de Castela nas campañas da Rioxa, e posteriormente no cerco de Vitoria.
La Bureba e A Rioxa En 1134-1135 produciuse a invasión de La Bureba e A Rioxa polas tropas castelás. No Laudo arbitral do Rei Henrique II de Inglaterra de 1177, este territorio foi considerado parte de Castela de forma definitiva.
Duranguesado, Áraba e Guipúscoa Na segunda metade de 1195, os reinos de León e Navarra contraeron cos musulmáns unha alianza para resistir as acometidas de Castela. Uns meses máis tarde, o Papa Celestino III botoullo en cara a Sancho VII o Forte.
A Santa Sé realizou un esforzo para axuntar a Castela, Navarra e Aragón, polo que en febreiro ou principios de marzo de 1196, os tres reis, Afonso VIII de Castela, Sancho VII de Navarra e Afonso II de Aragón comeron e conversaron nunha mesa situada nun punto onde cada un estaba sentado no seu reino. Foi a tradicionalmente chamada ?Mesa dos tres reis?.
Pouco despois, o 20 de febreiro de 1197, A Santa Sé emite unha bula dirixida a Sancho VII que lle denomina Dux Navarrae, é dicir, xefe ou caudillo, considerando a Navarra un reino sen rei. Nesta Bula lánzalle unha advertencia pola súa alianza cos almohades, cualificándoa de ofensa a Deus. Ao longo de 1197 promulgouse unha sentenza de excomuñón. A morte do Papa en 1198 fixo que o novo Papa Inocencio III enviase ao seu legado a confirmar a veracidade das acusacións e, no caso de que así fóra, publicase a sentenza. Enseguida ratificouna debido a que o rei navarro recuperara algunhas prazas ao castelán (que tiña a protección papal) e por pactar cos almohades.
Os reis de Aragón e Castela aproveitaron e invadiron Navarra. Sancho VII reconciliouse con Inocencio III, que ao levantarlle a excomuñón fixo que o rei aragonés asinase a paz con Navarra, pero en cambio Castela seguiu atacando.
Afonso VIII atacara Áraba, o Duranguesdo e Guipúscoa. por Treviño e o Zadorra, con forte resistencia armada nos castelos de Treviño e Portilla e pondo cerco a Vitoria o 5 de xullo de 1199. Este cerco comezou con baterías e asaltos e todo rigor das armas. A defensa foi moi forte, derramándose moito sangue. Á fronte da praza estaba Martín Chipia, que a pesar de perder a praza mantivo o favor real durante os dez anos seguintes. Aos 7 meses, ao quedar a cidade sen víveres, a fame fixo estragos e rendeuse en xaneiro de 1200.
Mentres tanto os casteláns foran conquistando todo o actual territorio de Áraba (exceptuando Laguardia, Labraza e Bernedo,) e Guipúscoa, esta última mediante negociación, unha vez que o exército castelán entrara no seu territorio. aínda que segundo Pablo Gorosabel (político-historiador 1803-1868), o rei de Castela entrou en Guipúscoa con só 20 homes dacabaloNOTICIA DAS COUSAS MEMORABLES DE GUIPÚSCOA / PABLO GOROSABEL LIBRO IV
Ao non poder conseguir Sancho VII o apoio dos almohades cun ataque destes contra Castela, que posiblemente permitise aos navarros levantar o cerco de Vitoria, tivo que regresar e asinar treguas con Castela que xa ocupara Áraba, Guipúscoa e o Duranguesado. 120px|dereita|miniatura|Escudo da Coroa de Castela
Algúns autores din que, tras a conquista de Áraba e Guipúscoa, os casteláns destruíron todos os castelos e fortificacións, constatando en recentes escavacións arqueolóxicas esta destrución, con construción de novas fortificacións para conter aos navarros. Recentemente iniciouse a publicación dun estudo exhaustivo dos restos dos castelos do reino de Navarra en "Navarra. Castelos que defenderon ao Reino" por Iñaki Sagredo. Sagredo Pola súa banda, no século XIX, Pablo Gorosabel (político-historiador 1803-1868) deu unha relación dos castelos e prazas fortes de Guipúscoa explicando no seu caso as razóns do seu abandono ou destrución, dando datas desde o reinado de Henrique IV de Castela ata o de Carlos I de España, e citando ata algún posiblemente ordenado construír polos reis de Castela para conter aos navarros nas pretensións que conservaron á posesión desta provincia logo de submisión..
Estabilidade territorial do Reino de Navarra Sancho VII o Forte Tras estas perdas territoriais, Sancho VII o Forte orientou os seus esforzos cara á reorganización interna do reino. Para iso levantou castelos e concentrou a poboación na fronteira occidental, concedendo foros aos seus repoboadores, como a Laguardia en 1201 e 1208 e a Viana en 1219 e fortalezas nas Bardenas para protexer os accesos desde Aragón. Mantivo unha actitude de diálogo co seu veciños, con reunións en Guadalaxara en outubro de 1207 co rei castelán para prolongar a tregua e en Monteagudo en febreiro de 1209 con Pedro II, prestando a este unha importante cantidade de diñeiro, tomando en peza os castelos de Escó, Pena, Petilla e posteriormente en 1212 tamén o de Trasmoz. Dentro desta estratexia destaca a participación en empresas da Reconquista coa súa importante participación na Batalla das Navas de Tolosa en 1212. O prestixio que lle deu esta xesta, xunto á súa capacidade financeira, permitiulle recuperar algunhas prazas perdidas entre 1198 e 1200, como San Vicente da Sonsierra ou Burgui. Neste tempo chegouse a estabilizar a superficie de Navarra en algo máis de 12.000 quilómetros cadrados con que contou durante toda a Baixa Idade Media.
Nos seus últimos anos Sancho VII realizou un achegamento co mozo Xaime I de Aragón, propondo un mutuo apadriñamento e buscando unha alianza en contra de Castela que fustrigaba a fronteira Navarra por medio do alférez Lope Díaz II de Haro. O acordo fíxose o 2 de febreiro de 1231. As necesidades monetarias fixeron que Xaime I perdese varios castelos que deixara en peza, ademais de perder os que deixou vinte anos antes Pedro II. Á morte de Sancho VII o 7 de abril de 1234, a nobreza navarra ignorou totalmente a existencia do apadriñamento, pero Xaime I aproveitou a conxuntura para recuperar algúns castelos fronteirizos como Escó, Gallur ou Trasmoz, aínda que non puido facerse co de Petilla.
Dinastía Champaña Debido a que os estamentos do reino non desexaban a unión con Aragón, ofreceron ao conde de Champaña a coroa. Teobaldo I xurou os foros o 8 de maio de 1234, o que ligaba a Navarra politicamente a dinastías francesas. As súas actuacións iniciais foron as de manter unhas relacións cordiais tanto con Xaime I de Aragón como con Fernando III de Castela. Co rei de Inglaterra enfrontouse apoiando aos nobres gascóns. Tras unha guerra incerta, non se chegou a un acordo definitivo e Navarra mantivo a súa presenza en Ultrapuertos.García Arancon