miniatura|300px|dereita|Manuscrito renacentista do alavés Xoán Pérez de Lazarraga descuberto en 2004 por Borja Aginagalde. A literatura en éuscaro é a literatura que emprega como vehículo de expresión a lingua vasca ou éuscaro. Dende un punto de vista histórico, foi unha literatura predominantemente oral e popular, tal e como se pode apreciar no influxo que tivo nos seus inicios escritos.Euskara eta literatura (Batxillergoa), páxina 19-20: "...Etxeparek aukeratutako bide bertsolaritzako bide herrikoiak neurri eta errimetan akatsak zeuzkan (Os camiños do bertsolarismo elixidos por Etxepare tiñan erros na métrica e na rima)...Bertsolaritzaren moldeak erabili izanagatik Oihenartek kritika zorrotza egin zion..(é debido ao uso de metros do bertsolarismo que Oihenart criticou con dureza os seus versos)" A literatura escrita é bastante tardía comparada coa escrita noutras linguas europeas. A primeira obra impresa exclusivamente en éuscaro é a colección de versos Linguae Vasconum Primitiae, de Bernat Dechepare, publicada en 1545, que é aínda hoxe aínda un dos textos máis citados en defensa ou como referencia ao éuscaro. En 2004 descubriuse tamén un manuscrito, de Juan Pérez de Lazarraga, que pode achegar novos datos sobre a orixe desta literatura.
Durante os séculos XVI, XVII e XVIII a temática relixiosa dominou a produción literaria en éuscaro, aínda que iso non impediu que existisen intentos illados de abordar outros temas. Ao longo da súa historia, a literatura en éuscaro atopou graves obstáculos para o seu desenvolvemento, fundamentalmente a súa gran variedade dialectal, que dificultou a creación dunha lingua literaria que servise como modelo común, a falta de uso como lingua oficial administrativa, o despego das elites e a prohibición do seu uso na administración e sistema educativo a partir de finais do século XVIII.Segundo Jimeno Jurío en Navarra, historia do éuscaro, os receptores dos tribunais impuxeron o castelán en pobos vascongados de Navarra; o éuscaro foi prohibido nas escolas e sancionados os nenos que a usaban. Un dos documentos que aparecen no libro é a orde do conde de Aranda, en 1766 "prohibindo toda impresión en lingua bascongada». http://www.deia.com/é/impresa/2006/10/07/bizkaia/kultura/296148.php?print=1 A devandita prohibición foi moito maior durante a ditadura franquista, debido ás persecucións que sufriron as manifestacións públicas do éuscaro.Segundo Santiago de Pablo, "a persecución contra as manifestacións públicas da lingua vasca foi implacable nestes anos" (en Iñaki Bazán (ed.): De Túbal a Aitor. Historia de Vasconia, p. 801)
Historia e características Breve introdución miniatura|235px|Lingue Vasconum Primitiae ("Primicias da lingua vasca"), poemario de Bernard Dechepare (XV-XVI) e primeira obra publicada exclusivamente en éuscaro. O éuscaro sufriu o desprestixio de séculos, afectando de cheo na literatura, sobre todo na temática e despois no uso da linguaxe. A primeira obra que foi publicada foi unha clara alegación a favor desta e unha invitación aos escritores de fala vasca a utilizar a súa lingua materna nos seus escritos. A mesma temática dominará na escola do pai Manuel de Larramendi séculos despois, cuxos seguidores (os apoloxistas) deixarán paso aos románticos, cos cales a lingua e a literatura vivirán o seu primeiro período de apertura e desenvolvemento. Publicaranse obras costumistas como Peru Abarca, pero non tardarán en aparecer figuras como Iparraguirre, Bilintx ou Augustin Chaho que imbuirán á literatura dun sentir romántico.
Este romanticismo que desembocará no posterior nacionalismo sabiniano será a causa de que sabios, pensadores e escritores estranxeiros como Wilhelm von Humboldt, o príncipe Louis Lucien Bonaparte, Hugo Schuchardt, Wentworth Webster, Víctor Hugo ou George Borrow se dedicasen ben a recoller con afán os mitos e lendas vascos que aínda se conservaban ou ben puxeran as bases do estudo dialectal do éuscaro (como no caso do príncipe Bonaparte), cuxos mapas e métodos aínda hoxe son utilizados.
O Eusko Pizkundea (Renacemento Vasco) chegou xunto coa propagación do nacionalismo de Sabino Arana e diferentes correntes vasquistas a finais do século XIX. Por iniciativa das catro deputacións vascas (as de Áraba, Biscaia, Guipúscoa e Navarra), crearase a Sociedade de Estudos Vascos, a cal, entre outras iniciativas, promoveu a fundación da Euskaltzaindia. Os lore-jokoak (xogos florais) foron nos seus inicios patrocinados por mecenas como Antoine d'Abbadie e supuxeron un punto de inflexión na historia da literatura. Tamén chegaron as primeiras propostas para unificar a ortografía da lingua, aínda que ningunha chegou a imporse sobre as demais. A guerra civil supuxo a desaparición deste movemento cultural: destacados escritores e activistas culturais, como Aitzol ou Lauaxeta, foron fusilados; os euskaltzales exiliáronse ao País Vasco francés e a América ou buscaron refuxio na Igrexa. O éuscaro foi prohibido ata a década de 1960 e as súas publicacións estiveron estritamente controladas.
Non foi até o Congreso de Arantzazu (1968) cando se falou de novo de unificar a lingua. Os movementos culturais a favor do éuscaro como o das ikastolas ou o grupo Ez dok Amairu xogaron e aínda hoxe xogan un papel principal na renovación da linguaxe literaria. Afastáronse do costumismo, patriotismo e puritanismo dos escritores da vella garda para porse ao día xunto co resto de correntes literarias europeas, efectuouse a renovación da novela en éuscaro con Jon Mirande, Saitzarbitoria e Txillardegi, romperon os ríxidos moldes da literatura relixiosa, o aire fresco que entrou na literatura equiparou a prosa aos movementos do momento e a arte dos bertsolaris viviu a súa era dourada. Este segundo Eusko Pizkundea tivo como representantes a autores do talle de Bernardo Atxaga, Saizarbitoria, Anjel Lertxundi, Arantxa Urretabizkaia e moitos máis. A pluralidade de xéneros, a innovación nas técnicas descritivas e o asentamento do éuscaro batua son, entre outras, as características que definen e marcan esta nova xeración de autores.
A literatura escrita É froito dunha lingua sen oficialidade nin unidade e condenada ao ostracismo e desprestixio durante séculos. Naceu entre estados cuxas linguas son romances e herdeiras da tradición latina. Tivo como fin principal o ensino relixioso por diversas razóns como a tardía cristianizaciónO pai Barandiarán (tal e como recolle Martín Ugalde na súa Síntese da historia do País Vasco ou o mesmo relixioso no seu Home Primitivo no País Vasco) defendeu en vida a cristianización tardía do pobo vasco, alegando que na mesma Navarra ata o século XX conserváronse crenzas pagás en idiosincrasia coas cristiás ou gromos de protestantismo. A poesía sempre tivo máis peso que a prosa debido á bertsolaritza. Escasa implantación da imprenta ou a "problemática da imprenta". O seu estudo é relativamente recente (finais do século XIX).
Patxi Salaberri, membro do Consello Navarro do Éuscaro e académico da Real Academia da Lingua Vasca, resume do seguinte xeito o citado: "A historia da literatura vasca escrita non é máis que a historia do esforzo dun pobo escaso en habitantes, politicamente desarticulado e maltratado e culturalmente desprovisto, por achegarse á tradición escrita"
División temporal da literatura escrita A división temporal que se fai no caso da literatura en éuscaro non adoita coincidir coa dos movementos europeos do momento na maioría dos casos ata o Romanticismo. Isto débese, entre diversas razóns, a que a historia da literatura vasca alterna entre o País Vasco continental e o País Vasco peninsular, de maneira que coma se de compartimentos estancos se tratase hai unha alternancia entre ambas as vertentes dos Pireneos, exiliándose en moitos casos os autores dunha zona na outra para continuar co seu labor literario, tal e como se pode ver con claridade en acontecementos como a Revolución Francesa e a guerra civil española. Por exemplo, o auxe da literatura no País Vasco francés débese en gran parte ao clima contrario ao éuscaro que se instalou nas terras vascas da Coroa de Castela, e o contrario sucederá coa Ilustración en España.
División temporal da literatura oral e popular
Primeiras palabras, referencias escritas e cartas dereita|miniatura|Páxina 72 do Códice Emilianense 60. Apréciase a glosa á marxe. As primeiras palabras escritas en éuscaro, aínda que sen valor literario algún, son as atopadas en lápidas funerarias de Aquitania (sur de Francia): Sembe, Cison, Anderexo, Bihox. Son dalgúns séculos posteriores as palabras atopadas en Iruña-Veleia (sobre as que destacados expertos discrepan) , e xa entrados no medievo as Glosas Emilianenses de San Millán da Cogolla Izioqui dugu e Guec ajustuezdugu.
Sábese tamén que un espía labortano escribía ao rei Filipe II que Francisco de Jaso (san Francisco Xabier) se carteaba coa súa nai do Baztán (aínda que as súas misivas non se mostren ao público nin aos investigadores) e que o durangués frei Juan Zumárraga, bispo en México, escribía á súa irmá en éuscaro.
O primeiro texto literario que se atopa publicado apareceu en 1542, na obra de François Rabelais (1494-1533), famoso escritor francés que estudou no Colexio de Navarra de París.
Idade Media: primeiras manifestacións
Os cantos fúnebres (eresiak) As primeiras referencias indirectas dunha literatura oral e popular en éuscaro remóntanse ao Foro Vello de Biscaia en 1452, onde se ditaba a seguinte prohibición explícita:
"...sobre mulleres que son coñecidas por desvergonzadas e revolvedoras de veciñanzas e por coplas e cantares a xeito de libelo inflamatorio (que o Foro chama profazadas)"
miniatura|esquerda|220px|Esteban de Garibay, cronista vasco que recolleu gran parte da literatura medieval oral conservada na actualidade. Os cantos fúnebres (eresiak) recollidos daquela época e esta prohibición confirman que as mulleres (chamadas no foro profazadas) compuñan versos con ocasión de dó e celebración. Hai constancia de que eran elas as que se especializaron nas eresiak, queixumes fúnebres que se recitaban en funerais e velorios. A circunstancia de pronunciar estes queixumes en público, e de estar dirixidos a un auditorio, facía que estas improvisadoras (pois as eresiak son obras de endechadoras orais) encerrasen unha dramatización moi particularJ.M.Lekuona Ahozko literaturaren historia Euskal Herria. Vol.1, San Sebastián, Jakin.1, 1984 a quen ás veces respondían outras, dando lugar a debates en verso semellantes aos dos bertsolaris modernos. Tanto para Lekuona como para Koldo Mitxelena, aquelas damas improvisadoras eran bertsolaris que apagaron as súas voces, pero non de xeito natural e espontánea, senón pola seguinte prohibición:
Existe gran variedade de versos recollidos polos cronistas da época e outros moitos que perduraron na memoria colectiva e que antes de ser perdidos tiveron a fortuna de ser transcritos: Milia Lasturkoren eresia (século XV) Pedro Abendañoren kanta (1443) Martin Bañezen eresia (1464) Terceiro canto de Ahetzeko anderea (1425)
Baladak dereita|miniatura|200px|Porta de Arrasate, unha das poucas partes da cidade vella que sobreviviu á guerra civil do Reino de Navarra.