Proceso de Reorganización Nacional é o nome co que se autodenominou a ditadura militar que gobernou de facto a Arxentina entre 1976 e 1983, como consecuencia do golpe de estado executado o 24 de marzo de 1976 que depuxo ao goberno constitucional de María Estela Martínez de Perón e instalou no seu lugar a unha Xunta militar encabezada polos comandantes das tres Forzas Armadas: Jorge Rafael Videla (Exército), Emilio Eduardo Massera (Armada) e Orlando Ramón Agosti (Forza Aérea). A xunta chegou ao poder nun contexto de violencia crecente, caracterizado polos enfrontamentos entre faccións armadas de esquerda e dereita do movemento peronista, e a acción violenta de organizacións guerrilleiras como Montoneros, de tendencia peronista, e o ERP, de inclinación marxista. Estes graves enfrontamentos incrementáronse significativamente desde fins da década do 70 e foron a principal xustificación utilizada polas FF.AA. para derrocar ao débil e pasivo goberno de Martínez de Perón.
Gardando continuidade co Operativo Independencia que a presidenta María Estela Martínez de Perón ordenara en 1975 en Tucumán, a xunta levou a cabo unha guerra contra as organizacións guerrilleiras, que contou co apoio inicial do goberno estadounidense—cuxo secretario de Estado, Henry Kissinger, avalou expresamente como medio para erradicar a "ameaza do comunismo"Grech, Daniel A.; U.S. OK'd "dirty war". Miami Herald, 4 de decembro de 2003—. O goberno de facto detivo, interrogou, torturou e executou clandestinamente a miles de guerrilleiros, colaboradores, incluíndo a médicos e avogados que ofreceron apoio profesional aos perseguidos, así como a miles de civís que non tiñan ningunha relación coa subversión e estableceu centros clandestinos de detención para levar a cabo estas tarefas. As persoas detidas nestes centros clandestinos eran denominados desaparecidos e gran cantidade deles foron executados e enterrados en fosas comúns ou guindados ao mar.
O Proceso foi gobernado por catro xuntas militares sucesivas:
1976-1980: Jorge Rafael Videla, Emilio Eduardo Massera e Orlando Ramón Agosti 1980-1981: Roberto Eduardo Viola, Armando Lambruschini, Omar Domingo Rubens Graffigna 1981-1982: Leopoldo Fortunato Galtieri, Basilio Lami Dozo e Jorge Isaac Anaya 1982-1983: Cristino Nicolaides, Rubén Franco, Augusto Jorge Hughes
En cada unha destas etapas, as xuntas nomearon como presidentes de facto a Jorge Rafael Videla, Roberto Eduardo Viola, Leopoldo Fortunato Galtieri e Reynaldo Benito Bignone respectivamente, todos eles integrantes do Exército.
En 1982 o goberno militar emprendeu a Guerra das Malvinas contra o Reino Unido, intentando mobilizar así a oposición contra un inimigo exterior. A derrota sufrida provocou a caída da terceira xunta militar e meses máis tarde a cuarta xunta convocou eleccións para o 30 de outubro de 1983, nas que triunfou o candidato da Unión Cívica Radical, Raúl Alfonsín.
Os membros das tres primeiras xuntas do Proceso foron axuizados polos delitos cometidos durante o seu goberno, como consecuencia do Decreto 158/83 do presidente Alfonsín, que tamén creou a Comisión Nacional sobre a Desaparición de Persoas para investigar as violacións de dereitos humanos ocorridas entre 1976 e 1983. Como resultado do Xuízo ás Xuntas, cinco dos seus integrantes foron condenados e catro absoltos. Os restantes responsables foron enxuizados en diversos procesos. En 1986 e 1987 ditáronse as leis de Punto Final e de Obediencia Debida dando fin aos xuízos por crimes de lesa humanidade. En 1989 e 1990 o presidente Carlos Menem ditou unha serie de indultos que beneficiaron aos funcionarios do Proceso e aos xefes guerrilleiros que continuaban xudicialmente comprometidos. A situación de impunidade na Arxentina determinou que os familiares dos desaparecidos buscasen apoio no exterior, polo que desde 1986 iniciáronse procesos penais contra membros da ditadura militar en España, Italia, Alemaña, Francia, por desaparecidos deses países. O 2004 o Tribunal da cidade de Nuremberg, Alemaña emitiu ordes de captura e extradición contra Jorge Videla e Emilio Massera.
En 2003 as leis de Punto Final e Obediencia Debida foron derrogadas polo Congreso e os xuízos reabríronse, en tanto que a xustiza comezou a declarar inconstitucionais os indultos por "crimes de lesa humanidade" que cometeran os militares durante a última ditadura. Cumpre sinalar que os líderes guerrilleiros seguiron amparados polos indultos e ningún foi levado a xuízo polos seus crimes. En 2006 reabríronse 959 causas penais nas que 211 acusados atopábanse en prisión preventiva.
Inicio do Proceso Os autores e ideólogos do Proceso empregaron este nome para xustificar a fractura da orde xurídica e o goberno ditatorial xurdido do golpe, argumentando que a orde democrática era insuficiente para restablecer a paz na Nación. Iníciase cun credo neoliberal no económico e coa intención de terminar coa actividade das organizacións guerrilleiras. Entre os seus primeiros actos contáronse o establecemento da pena de morte aos condenados por actividades subversivas, a suspensión das liberdades cidadás, a disolución do Congreso, a remoción dos membros da Corte Suprema de Xustiza, a intervención dos sindicatos obreiros e as universidades, a proscripción da actividade dos partidos políticos e a censura dos medios de comunicación.
A guerra sucia
Durante o Proceso de Reorganización Nacional, decenas de miles de persoas foron detidas, torturadas, asasinadas e desaparecidas ou forzadas ao exilio, como parte do plan de exterminio das organizacións guerrilleiras, quen atentaban contra a seguridade social, mediante enfrontamentos armados, explosivos etc.
O número exacto de desaparecidos non foi establecido: os organismos de dereitos humanos estiman a cantidade nuns 30.000; e, ata 2007, a Subsecretaría de Dereitos Humanos tiña rexistradas aproximadamente 15.000 vítimas. A CONADEP documentou 8.961 casos. Con todo, estas cifras nunca foron aceptadas polos defensores da ditadura militar que, inclusive, fan fincapé nalgúns casos illados de supostos desaparecidos que retornaron á vida pública como a Dra. Carmen Argibay, actual integrante da Corte Suprema da República, para pór en dúbida todas as acusacións contra a ditadura sobre as violacións aos dereitos humanos que, no entanto, foron probadas nas cortes nacionais e internacionais. Centos de cidadáns estranxeiros figuran tamén nas listas de "vítimas", entre eles de nacionalidade alemá, española, italiana, grega, sueca, francesa, entre outras.
Entre os desaparecidos atópase un número de nenos que se estiman entre 250 e 500, moitos dos cales foron adoptados ilegalmente logo de suprimirse a súa identidade. Existe unha organización denominada Avoas de Praza de Maio que se dedicou a localizalos, e que ata xaneiro de 2007 atopou a 85.
Durante o tempo da ditadura militar de 1976 a 1983 chegaron a funcionar centros clandestinos de detención, atopándose á Escuela de Suboficiales de Mecánica de la Armada e o Garage Olimpo entre os máis coñecidos na Cidade de Buenos Aires. Na Provincia de Buenos Aires, O Campito (tamén coñecido como Los Tordos) e O Vesubio; e A Perla, na Provincia de Córdoba.
Estas accións de represión ilegal constituíron a chamada guerra sucia e agravaron a situación de ilexitimidade e ilegalidade en que incorreran as Forzas Armadas ao interromper a orde constitucional.
Os crimes de lesa humanidade ocorridos durante o Proceso foron investigados en 1984 pola Comisión Nacional sobre a Desaparición de Persoas (CONADEP) que realizou o famoso Informe "Nunca Más".
Por estes crimes, as tres xuntas de comandantes que gobernaron o país entre 1976 e 1982 (exclúese a última) foron xulgadas e condenadas en 1984. Outros responsables foron axuizados e condenados tanto na Arxentina como noutros países. Os procesos continuaron varias décadas logo dos feitos.
A política económica
O Plan Económico do Proceso de Reorganización Nacional foi deseñada basicamente por José Alfredo Martínez de Hoz, que desempeñou o cargo de ministro de Economía ata o 29 de marzo de 1981.
O Plan Económico foi presentado o 2 de abril de 1976, e tiña como obxectivo explícito deter a inflación e estimular o investimento estranxeiro. Iniciouse unha redución arancelaria que chegou ao seu máximo nivel en 1978, coa finalidade expresa de incrementar a competitividade da economía arxentina e promover as súas vantaxes naturais. O resultado foi un proceso de importacións masivas e un efecto desastroso sobre a industria. Grandes empresas industriais pecharon as súas plantas: General Motors, Peugeot, Citroen e Chrysler, Siam, Decca (Deutz-La Cantábrica), a planta de vehículos utilitarios de Fabricacións Militares, Aceiros Ohler, Tamet, Cura, Olivetti, e outras miles de empresas industriais medianas e pequenas. Para 1980 a produción industrial reducira un 10% o seu achegue ao PBI, e nalgunhas ramas como a ata entón estendidaindustria téxtil, a caída superou el 15% (Gerchunoff,373)
Con todo hai que destacar que o desemprego alcanzo o 2% a fins dos '70 e comezos dos '80.
Apoiado nunha política laboral que produciu unha profunda reforma das leis laborais, a prohibición da folga, a intervención militar dos sindicatos, e a política represiva de "guerra sucia", Martínez de Hoz decretou o conxelamento de salarios e contivo o descontento xeral, ante unha caída do nivel de vida da poboación sen precedentes. O salario real, sobre unha base 100 en 1970, subira a 124 en 1975. En 1976, nun só ano, cae bruscamente a 79, o nivel máis baixo desde os anos 30 (OIT 1988). Nunca máis volverá recuperarse. Adicionalmente a pobreza, que desde os anos 40 situouse sempre debaixo do 10%, e que era do 5,8% en 1974, subiu ao 12,8% en 1980 e ao 37,4% de pobreza en 1982 (INDEC, datos correspondentes ao Gran Buenos Aires).
Co obxectivo de controlar a demanda de divisas e manter un política de atraso cambiario, Martínez de Hoz implementou a fins de 1978 un sistema de depreciación programada, alcumado la tablita. Xunto coa Lei 21.526, de entidades financeiras, promulgada en xuño do ano anterior, a tablita promovería a especulación financeira desmedida. A medida tomouse para intentar compensar as perdas ocasionadas aos aforristas pola diferenza entre a taxa de interese pagada aos depósitos a prazo fixo e a inflación; para protexer ás entidades financeiras, o Estado fíxose responsable do pago dos depósitos. O custo destas medidas, que ocasionaron o peche de máis de 25 entidades crediticias, cuxos pasivos debeu asumir o Estado, foi enorme; tamén o foi para os consumidores, que deberon facer fronte a un mercado de crédito liberalizado, cuxas taxas aumentaron parellamente ás pagas polos depósitos. Os créditos hipotecarios alcanzaron unha taxa de interese do 100% anual, que resultou impagables para numerosos debedores, e conduciu a unha gran parte da poboación a perder a propiedade das súas vivendas.
O resultado combinado das políticas económicas internas e a situación financeira internacional de abundantes capitais buscando prazas de investimento, impulsou un nivel de endebedamento marca. A débeda externa elevouse de 7.875 millóns de dólares ao finalizar 1975, a 45.087 millóns de dólares ao finalizar 1983Banco Central, Memoria 1985, pag. 147. O proceso de endebedamento constituíu esencialmente unha operación delituosa executada por empresas nacionais e estranxeiras, militares e axentes económicos, segundo se comprobou no importante fallo de 196 follas ditado o 13 de xullo de 2000 no caso "Alejandro Olmos c/ Martínez de Hoz y otros s/ Defraudación".
Con posterioridade á renuncia de Martínez de Hoz sucedéronse como ministros de Economía: Lorenzo Sigaut (marzo a decembro de 1981) Roberto Alemann (decembro de 1981 a xuño de 1982) Dagnino Pastore (xullo a agosto de 1982) Jorge Wehbe (agosto de 1982 a decembro de 1983)
Bibliografía
Política cultural e educativa O Proceso de Reorganización Nacional tivo unha política cultural e educativa en sintonía coa súa política represiva de guerra sucia.