miniatura|A Península Ibérica vista desde o espazo en xaneiro de 2003 O iberismo é un movemento político e cultural pannacionalista que propugna o achegamento e mellora de relacións a todos os niveis entre Portugal e España e, en último termo, a unidade política dos mesmos. Estes ideais foron promovidos principalmente por movementos republicanos e socialistas de ambos os países, especialmente foi durante o século XIX cando tiveron maior predicamento os ideais nacionalistas de carácter integrador, como o Risorgimento italiano ou a Unificación alemá. O iberismo é un proxecto de construción dun Estado ibérico ao que se quere dotar de entidade política.
Antecedentes Antecedentes xeográficos e culturais Portugal e España comparten unha unidade xeográfica que se manifesta na longa fronteira común (1.214 km.), no cruzamento de importantes ríos (Miño, Douro, Texo, Guadiana), no mesmo clima, base rural etc. características, todas elas, que dan unha relevancia especial á chamada Península Ibérica. Ademais ambos países participan dunha historia, ás veces común, ás veces paralela. Desde a dominación romana, visigoda, árabe, ata a conformación dos reinos cristiáns medievais e continuando pola era dos descubrimentos, o século XIX e terminando no ingreso de ambos países na Unión Europea.
Agás a lingua éuscara, o resto das linguas da península procede do latín, pertencentes ao Grupo Ibero-Romance, as cales fóronse configurando e definindo na época da reconquista. Todos os idiomas da península tiveron influencias procedentes das linguas veciñas. Como exemplo pódese sinalar a palabra esquerda que, procedendo do éuscaro, pasou ao resto dos idiomas ibéricos.
Históricos miniatura|dereita|200px|Armas dos Habsburgo en tempos da Unión Ibérica. Nótense as armas de Portugal entre as de Castela e Aragón
Durante o Antigo Réxime, os intentos de unión ibérica xurdiron segundo as circunstancias políticas internacionais. Estes intentos se fundamentaban na política matrimonial fomentada desde a Idade Media.
Durante o século XVI, como resultado da morte do rei de Portugal, Sebastián, na Batalla de Alcazarquivir, o seu tío, o rei de España Filipe II, fillo de Isabel de Portugal e xa que logo neto do rei Manuel I de Portugal, fixo valer o seu reclamación ao trono portugués, e en xuño enviou ao Duque de Alba e o seu exército a Lisboa para se asegurar a sucesión. O outro pretendente, Antonio I de Portugal, repregouse ás Azores, onde a armada de Felipe terminou de derrotalo. Deste xeito, desde 1580 ata 1640, cando Portugal se rebelou baixo o liderado de Xoán de Braganza, produciuse a unión da península nunha soa coroa. Xoán IV recibiu un apoio xeral do pobo portugués, e os españois—que tiñan que loitar contra rebelións en moitos dos seus dominios ademais da guerra con Francia—foron incapaces de responder. Os españois e os portugueses mantivéronse nun estado de paz de facto entre 1641 e 1657. Cando Xoán IV morreu, os españois intentaron loitar por Portugal contra o seu fillo Afonso VI de Portugal, pero foron derrotados na Batalla de Ameixial (1663) e a Batalla de Montes Claros (1665), o que levou a España a recoñecer a independencia portuguesa en 1668 polo Tratado de Lisboa.
Historia
O iberismo iníciase como tal no século XVIII, con José Marchena, quen, en l'Avis aux espagnols, deulle á doutrina un corte progresista, federal e republicano. Pero o verdadeiro auxe a prol do iberismo produciuse durante o século XIX.
En España, a disolución do Antigo Réxime e a formación do Estado liberal comezaron a raíz da invasión da Península polas tropas napoleónicas, demorándose case tres décadas a cimentación do Estado liberal. A Guerra de Independencia (1808-1814) foi testemuña doutro intento de unión de España e Portugal.
Intentos de unión dinástica miniatura|esquerda|A raíña dona Carlota Joaquina Teresa de Borbón
Nas Cortes de Cádiz os partidarios da unión propuxeron que a rexencia española fora outorgada a Carlota Xoaquina, filla de Carlos Carlos IV e esposa do príncipe rexente portugués Xoán (futuro Xoán VI). Se se tivese levado a cabo este proxecto, as rexencias dos dous Estados terían recaído en ambos cónxuxes. Como esta formulación baseábase, porén, en intereses dinásticos tradicionais e non nun ideal nacionalista non puido ter unha grande influencia, pero demostra que unha unión ibérica plasmada na unión dinástica tivo certo apoio. Tralo retorno ao absolutismo, ao volver Fernando VII, os liberais refuxiados en Londres, necesitados de apoio, buscárono entre os seus compañeiros de exilio portugueses reclamando a súa solidariedade e cooperación. Na prensa da época, no Constitucional Español, apareceron varios artigos que insistían na unidade natural de Iberia. Tamén en Londres, O Campeão Português publicou varios artigos a favor da unión ibérica.
Ao triunfar a Revolución liberal en España en xaneiro de 1820 e en Portugal en setembro do mesmo ano, a instauración do trienio liberal (1820 - 1823) naquel país supuxo unha diminución de proclamas para alcanzar a unión ibérica xa que tanto os liberais portugueses coma os españois só se preocuparon de fundar o sistema liberal nos seus países esquecéndose do que pasase alén da fronteira. Malia iso organizacións secretas liberais da península intentaron inculcar o iberismo para establecer sete repúblicas federadas, das cales cinco estarían en España e dúas en Portugal: A Lusitania Ulterior e a Lusitania Citerior.
Pero trala invasión de España polos Cen Mil Fillos de San Luís, a intervención militar francesa cuxo obxectivo era apoiar a Fernando VII para restablecer o absolutismo fronte ao réxime liberal, apareceu un novo movemento que postulaba a integración de Iberia. Os liberais, que non esperaban nada do rei español, depositaron as súas esperanzas na figura de Pedro (emperador do Brasil, Pedro I), primoxénito de Xoán VI, para ser monarca constitucional liberal de toda Iberia.
miniatura|Pedro I, Emperador do Brasil; Pedro IV de Portugal.
En agosto de 1826 os liberais exiliados en Xibraltar enviaron unha carta a Pedro I na que expresaban o seu desexo de que cinguira algún día "as tres Coroas" (España, Portugal e o Brasil) e de que Iberia quedase unificada baixo a dinastía Bragança desprazando os Borbóns.
Sectores liberais de España e Portugal e personalidades como Juan Álvarez Mendizábal ou Mouzinho dá Silveira entre outros defenderon a unión ibérica mediante o nomeamento de Pedro IV de Portugal como rexente de España, e ata a proposta de matrimonio entre Isabel II e o fillo daquel, Pedro V de Portugal. O gran problema era que o príncipe herdeiro Pedro era case un bebé xa que naceu en 1837 e era sete anos menor que Isabel II que aínda era unha nena. Andrés Borrego propuxo uns esponsais e pospoñer o matrimonio. Pero o casamento de Isabel II con Francisco de Asís de Borbón en 1846 terminou coas especulacións.
Iberismo republicano Fronte á unión monárquico-dinástica, xurdiu unha alternativa federalista e republicana. Influídos pola Revolución de 1848 en Francia, uns 400 españois e portugueses emigrados en París crearon o Club Ibérico e organizaron unha manifestación fronte ao concello na que, precedidos dunha bandeira con emblemas ibéricos, deron vivas á federación. Mediado o século, o "Iberismo" en España dividiuse en dúas correntes ben diferenciadas por mor dos conflitos socioeconómicos, cada vez máis tensos, que producía o avance - aínda que moi lento - da industrialización.
Unha buscaba a "Unión Ibérica" baseada na unidade monárquica. Esta unión de tipo monárquico era apoiada polos liberais progresistas, que desexaban que se realizase a integración ibérica baixo a monarquía liberal constitucional, e implantar un sistema político e social máis acorde co desenvolvemento económico capitalista. Foi defendida principalmente polos compoñentes máis significativos da burguesía media e as profesións liberais. A outra corrente avogaba por unha "federación ibérica" republicana, que vía á monarquía como cimento do latifundismo e o réxime oligárquico burgués. A solución do problema debía atoparse na implantación dun réxime federal republicano cun amplo consenso democrático. Esta posición foi apoiada por sectores urbanos, con participación de pequenos burgueses e sectores artesanais.
Entre as obras iberistas publicadas destaca a titulada A Iberia, do diplomático catalán Sinibaldo de Mais. Esta obra foi publicada por primeira vez en Lisboa en 1851 , e reeditada varias veces tanto nesta mesma cidade como en Madrid . Intentaba demostrar as vantaxes políticas, económicas e sociais da unión das dúas monarquías peninsulares nunha soa nación. Pódese considerar como manifestación dos intereses económicos da burguesía peninsular, que en competencia con Francia e Inglaterra quería ampliar o seu mercado. O escudo da nova nación era o de España e Portugal unidos, e a bandeira constaba de catro cores: branco, azul, vermello e amarelo (vide infra).
A idea foi ben acollida en Portugal, onde se fundou o xornal A Iberia. Tamén se comezou a publicar en Lisboa un semanario en castelán e portugués co título de Revista de Mediodía, o cal pode considerarse o pioneiro das publicacións bilingües. Apareceu no Porto o semanario literario e instructivo A Península. Este tipo de movemento cultural fíxose cada vez máis activo, incrementándose coas conexións ferroviarias entre Madrid e Lisboa. Ao mesmo tempo, multiplicáronse as voces a favor dun estreitamento dos lazos económicos entre ambos países. O diario A Coroa de Aragón, de Barcelona , converteuse no líder na prensa das conveniencias da unión económica de Iberia, réplica da Unión Aduaneira de Alemaña (Zollverein).
Nestas circunstancias o "iberismo" pasou a ser un movemento contra o réxime establecido. Os republicanos seguían crecendo e non era alleo a iso un "iberismo" cada vez máis forte que pedía a "federación ibérica".
Na década de 1850 , en Portugal, mozos republicanas como Henriques Nogueira ou J. Casal Ribeiro sostiveron a postura iberista. Nogueira publicou Estudos sobre a reforma en Portugal en 1851 , onde defendía un federalismo que, enraizado na tradición, respectase particularismos locais ou rexionais, leis e costumes. Por outra banda, os artigos que Ribeiro publicou na Revue Lusitanienne no ano 1852 defendían unha unión ibérica en forma de réxime republicano federal. En 1854 publicouse en Porto o libro Federacão Iberica (anónimo), que contiña o interesante "Proxecto de bases para a constitución federal dos Estados Unidos de Iberia". Neste proxecto Iberia era unha República federal formada por varios Estados con capital en Lisboa.
Os máis ferventes seguidores da federación ibérica en España eran republicanos como Sixto Cámara, Fernando Garrido, Francesc Pi i Margall etc. Os republicanos demócratas partidarios do iberismo insistían na importancia da reforma social. Tamén recibiron influencias dos primeiros socialistas utópicos de Europa: Saint-Simon, Fourier etc.
Cámara escribiu A União Iberica, editada en Lisboa en 1859 , na que se decantaba a favor da fundación de senllas repúblicas en España e Portugal, e a súa conseguinte confederación. O seu activismo levouno a se relacionar cos movementos republicanos que xurdían fóra de España, e a instancias de Mazzini , intentou organizar unha "Legión Ibérica" formada por republicanos españois e portugueses para apoiar a Garibaldi en Nápoles .
Fernando Garrido foi un dos políticos que con máis ardor defendeu o federalismo utópico. Postulaba para a Península Ibérica a formación dunha federación, chamada a Federación Ibérica ou os Estados Unidos de Iberia, integrada por un conxunto "probablemente" de dezaoito Estados nos que había "afinidades de idioma, orixe, historia e xeografía". Estes Estados eran: Castela a Nova, Castela a Vella, Vascongadas, Aragón, Navarra, Cataluña, Baleares, Asturias, Galicia, Estremadura, Tras-os-Móntes, Beira, Alentejo, Sevilla, Valencia, Andalucía, Murcia e as Canarias.