miniatura|dereita|275px|Árbore xenealóxica dos reis de España da casa dos Austria (en laranxa). Inclúese o seu parentesco coas casas de Trastámara (en verde) e Borbón (en rosa). Nota: Filipe I foi só rei de Castela.
A casa dos Austria é o nome co que se coñece á dinastía Habsburgo reinante na Monarquía Hispánica nos séculos XVI e XVII; desde a Concordia de Villafáfila (27 de xuño de 1506) en que Filipe I o Fermoso é recoñecido como rei consorte da Coroa de Castela,Jerónimo Zurita: Historia del rey Don Fernando el Católico. De las empresas, y ligas de Italia , libro VII, cap. VII. quedando para o seu sogro Fernando o Católico a Coroa de Aragón, ata a morte sen sucesión directa de Carlos II o Enfeitizado (1 de novembro de 1700), feito que provocou a Guerra de Sucesión Española. A rama dinástica española dos Habsburgo seguiu por parte da filla de D. Juan José de Austria, Dª. Margarita da Cruz de Habsburgo, que abandonou os hábitos o 17 de setembro de 1681 para contraer matrimonio co nobre galego D. Felipe de Romay.
Historia O Emperador Carlos V (Carlos I de España), primeiro rei da casa dos Austria, acumulou un enorme complexo territorial e oceánico sen parangón na historia, que se estendía desde Filipinas ao leste ata México ao oeste, e desde os Países Baixos ao norte ata o Estreito de Magalláns ao sur. Ademais da expansión ultramarina, e algunhas conquistas (como Milán), foi o resultado da xuntanza dinástica de catro casas europeas: as de Borgoña (1506), Austria (1519),Aragón (1516) e Castela (1555), e conformou a base do que se coñeceu como Imperio Español, sobre todo a partir da división da súa herdanza (1554-1556) entre o seu irmán Fernando I de Habsburgo e o seu fillo Filipe II. Desde entón pode falarse de dúas ramas da casa dos Austria, os Habsburgo de Madrid (que é dos que trata este artigo) e os Habsburgo de Viena (que continuaron reinando en Austria ata 1918).
A Monarquía Católica (tamén coñecida como Monarquía Hispánica) foi durante toda esa época a maior potencia de Europa. Durante os chamados Austrias maiores (Carlos V e Filipe II) alcanzou o apoxeo da súa influencia e poder, sobre todo coa incorporación de Portugal e o seu extenso imperio; mentres que os reinados dos chamados Austrias menores (Filipe III, Filipe IV e Carlos II), coincidentes co mellor do Século de Ouro das artes e as letras, significaron o que se coñece como "decadencia española": a perda da hexemonía europea e unha profunda crise económica e social.
A supremacía marítima española no século XVI foi demostrada coa vitoria sobre os otománs en Lepanto en 1571, (máis importante simbolicamente que polas súas consecuencias) e, despois do contratempo da Armada Invencible (1588, de consecuencias tamén sobrevaloradas) nunha serie de vitorias contra Inglaterra na Guerra anglo-española de 1585-1604. Con todo a mediados do século XVII o poder marítimo da casa dos Austria sufriu un longo declive con derrotas sucesivas fronte ás Provincias Unidas e despois Inglaterra; durante os anos 1660 estaba loitando desesperadamente para defender as súas posesións exteriores de piratas e corsarios. No continente europeo os Habsburgo de Madrid involucráronse na defensa dos seus parentes de Viena na longa Guerra dos Trinta Anos, que aínda que comezou con boas perspectivas para as armas españolas, terminou catastroficamente tras a crise de 1640, coa sublevación simultánea de Portugal (que se separou definitivamente), Cataluña e Nápoles. Na segunda metade do século XVII os españois foron substituídos na hexemonía europea pola Francia de Lois XIV.
Os inicios do imperio (1504-1521) miniatura|125px|esquerda|Xoana de Castela. España, tanto na súa configuración territorial como na definición da súa entidade estatal, non chegou a presentar un aspecto similar ao actual ata a morte de Carlos II. Con ela produciuse a extinción dos Habsburgo de Madrid, a ascensión de Filipe V e a inauguración da Dinastía Borbón e as súas reformas. A área política referida como España -sobre todo na súa percepción exterior- era, de feito, a unión na persoa do rei de moi diversas entidades políticas saídas da Idade Media. A transcendencia do matrimonio de Fernando II de Aragón e Isabel I de Castela en 1469, e as personalidades destes reis tiveron moito que ver con iso, aínda que tamén o azar que foi frustrando algúns dos seus proxectos e facendo triunfar outros. Non fora a única opción considerada, sendo posible igualmente unha unión de Castela con Portugal, ben sen Aragón (de triunfar a súa medio irmán Xoana de Castela na Guerra de Sucesión Castelá) ou ben con el (de sobrevivir o seu neto o príncipe Miguel da Paz). miniatura|150px|dereita|Xoana a Tola, Raíña de Castela (r. 1504-1506), Kunsthistorisches Museum, Viena. En 1504, a raíña Isabel morreu, e aínda que Fernando intentou manter a súa posición sobre Castela tras a súa morte, as Cortes de Castela escolleron coroar raíña á filla de Isabel, Xoana. O seu marido, Filipe de Habsburgo, fillo do Emperador do Sacro Imperio Romano Maximiliano I e María de Borgoña, simultaneamente converteuse no rei-consorte Filipe I de Castela. Pouco despois Xoana comezou a caer na tolemia. En 1506, Filipe asumiu a rexencia, pero morreu pouco máis tarde, ese mesmo ano baixo circunstancias que algunhas fontes consideran compatibles cun envelenamento ordenado polo seu sogro . Como o seu fillo máis vello, Carlos, tiña só seis anos, as Cortes, de mala gana, permitiron a Fernando, o pai de Xoana, gobernar o país como o rexente de Xoana e Carlos.
España estaba agora unida baixo un só gobernante, Fernando II de Aragón. Como único monarca, Fernando adoptou unha política máis agresiva que a que tivo como marido de Isabel, ampliando a esfera de influencia de España a Italia, fortalecéndoa contra Francia. Como gobernante de Aragón, Fernando estivo involucrado na loita contra Francia e Venecia polo control de Italia; estes conflitos convertéronse no centro da política exterior de Fernando como rei. O primeiro uso de forzas españolas por parte de Fernando chegou na Guerra da Liga de Cambrai contra Venecia, onde os soldados españois distinguíronse no campo de batalla á beira dos seus aliados franceses na Batalla de Agnadello (1509). Só un ano máis tarde, Fernando uniuse á Liga Católica contra Francia, vendo unha oportunidade de tomar Nápoles e Navarra -das que mantiña unha reivindicación dinástica-. En 1516 Francia aceptou unha tregua que deixou o Ducado de Milán baixo control francés e recoñeceu a hexemonía española en Nápoles e o sur de Navarra. O matrimonio de Fernando con Xermana de Foix, de sobrevivir o fillo de ambos, puido romper a unidade política de Castela e Aragón, pero o seu fillo Xoán morreu a temperá idade.
A morte de Fernando levou á ascensión ao trono do mozo Carlos como Carlos I de Castela e Aragón. A súa herdanza española incluíu todas as posesións españolas no Novo Mundo e ao redor do Mediterráneo. Logo da morte do seu pai en 1506, Carlos herdara o territorio denominado Flandres ou os Países Baixos (onde nacera e crecera) e o Franco Condado. En 1519, coa morte do seu avó paterno Maximiliano I, Carlos herdou os territorios Habsburgos de Alemaña, e foi debidamente elixido ese mesmo ano como Emperador co nome de Carlos V. A súa nai permaneceu como a raíña titular de Castela ata a súa morte en 1555, pero debido á súa saúde, Carlos (co título de rei tamén alí) exerceu todo o poder sen contemplacións, o que produciu a sublevación coñecida como guerra das Comunidades de Castela. Sufocada a sublevación en 1521, do mesmo xeito que a simultánea das Xermanías de Valencia, o Emperador e Rei Carlos era o home máis poderoso da Cristiandade.
A acumulación de tanto poder nun home e unha dinastía preocupaba moito ao rei de Francia, Francisco I, que se atopou rodeado de territorios Habsburgo. En 1521, Francisco invadiu as posesións españolas en Italia e inaugurou unha segunda rolda do conflito franco-español. As Guerras Italianas foron un desastre para Francia, que sufriu derrotas tanto na chamada Guerra dos Catro Anos (1521-1526) -Biccoca (1522) e Pavia (1525, onde Francisco foi capturado)- como na Guerra da Liga de Cognac (1527-1530) -Landriano (1529)- antes de que Francisco cedese e abandonase Milán, en beneficio unha vez máis de España.
Un emperador e un rei (1521-1556) miniatura|dereita|450px|Un mapa dos dominios dos Habsburgo logo da Batalla de Mühlberg (1547) como se mostra en The Cambridge Modern History Atlas (1912); as terras dos Habsburgo están pintadas en verde. A vitoria de Carlos na batalla de Pavia en 1525, sorprendeu a moitos italianos e alemáns e suscitou preocupacións de que Carlos se esforzaría por gañar aínda máis poder. O papa Clemente VII cambiou de bando e uniuse a Francia e a importantes estados italianos contra o emperador Habsburgo na guerra da Liga de Cognac. En 1527, debido á incapacidade de Carlos de pagar suficientemente aos seus exércitos no norte de Italia, estes amotináronse e saquearon Roma polo botín, forzando o Papa Clemente, e aos sucesivos papas, a ser considerablemente máis prudentes nos seus tratos coas autoridades seculares: en 1533, o rexeitamento de Clemente a anular o matrimonio de Henrique VIII de Inglaterra con Catarina de Aragón (tía de Carlos) foi unha consecuencia directa do seu desexo de non ofender ao emperador e ter quizais a súa capital saqueada unha segunda vez. A paz de Barcelona, asinada entre Carlos e o Papa en 1529, estableceu unha relación máis cordial entre ambos os líderes. De feito, o Papa nomeou a España como o protector da causa Católica e recoñeceu a Carlos como rei da Lombardía a cambio da intervención española para derrocar á rebelde República florentina.
En 1543, Francisco I, rei de Francia, anunciou a súa alianza sen precedentes co sultán otomán, Solimán o Magnífico, ocupando a cidade de Niza, controlada por España, en cooperación coas forzas turcas. Henrique VIII de Inglaterra, que gardaba maior rancor contra Francia que o que tiña contra o emperador por resistirse no camiño ao seu divorcio, uniuse a Carlos na súa invasión de Francia. Aínda que o exército español foi completamente derrotado na batalla de Cerisoles, en Savoia, a Henrique foille mellor, e Francia foi forzada a aceptar os termos. Os austríacos, liderados polo irmán máis novo de Carlos, Fernando, continuaron loitando contra os otománs no leste. Con Francia vencida, Carlos puido ocuparse dun problema máis antigo: a Liga de Esmalcalda.
A Reforma protestante comezara en Alemaña en 1517. Carlos, a través da súa posición como emperador do Sacro Imperio Romano Xermánico, as súas estratéxicas posesións patrimoniais situadas ao longo das fronteiras alemás, e a súa próxima relación cos seus parentes Habsburgos en Austria, tivo grande interese en manter a estabilidade do Sacro Imperio Romano Xermánico. A guerra dos campesiños estalara en Alemaña en 1524 e devastou o país ata que foi completamente sufocada en 1526. Carlos, ata estando tan lonxe de Alemaña, estaba comprometido en manter a orde. Desde a guerra dos campesiños, os protestantes organizáronse nunha liga defensiva para protexerse do emperador Carlos. Baixo a protección da Liga de Esmalcalda, os estados protestantes cometeran un gran número de atrocidades aos ollos da igrexa católica -a confiscación dalgúns territorios eclesiásticos, entre outras cousas- e desafiaran a autoridade do emperador.
miniatura|dereita|250px|Carlos I de España na súa vitoria contra os Protestantes na Batalla de Mühlberg (1547), pintado por Tiziano.