Sun Yat-sen (en chinés simplificado: 孙逸仙, 孙中山 ou 孙德明; en pinyin: Sūn Yìxiān, Sūn Zhōngshān ou Sūn Démíng), nado o 12 de novembro de 1866 en Cuiheng, actual Zongshan e finado o 12 de marzo de 1925, foi un médico, revolucionario, estadista e filósofo político chinés que fundou a República da China (ROC) e o seu primeiro partido político, o Kuomintang (KMT). Como líder supremo da revolución de 1911, a Sun atribúeselle o derrocamento da dinastía imperial Qing e foi o primeiro presidente do Goberno Provisional da República da China (1912) como primeiro líder do Kuomintang.Tung, William L. (1968). The political institutions of modern China. Springer publishing. . pp. 92, 106.
Nacido no seo dunha familia campesiña en Guangdong, Sun educouse no estranxeiro, en Hawai, e regresou a China para graduarse na facultade de medicina de Hong Kong. Liderou aos revolucionarios clandestinos anti-Qing na China meridional, o Reino Unido e Xapón como un dos Catro Bandidos e saltou á fama como fundador de múltiples movementos de resistencia, entre eles a Sociedade para a Rexeneración da China e a Tongmenghui. Considéraselle unha das figuras máis importantes da China moderna, e a súa vida política, dedicada á loita contra o dominio manchú en favor dunha república chinesa, estivo marcada por constantes loitas e frecuentes períodos de exilio.
Tras o éxito da revolución de 1911, Sun proclamou a creación da República da China, pero tivo que ceder a presidencia ao xeneral Yuan Shikai, que controlaba o poderoso exército de Beiyang, e finalmente exiliouse no Xapón. Máis tarde regresou para instaurar un goberno revolucionario no sur da China co fin de desafiar aos señores da guerra que controlaban gran parte do país tras a morte de Yuan en 1916. En 1923, Sun convidou a representantes da Internacional Comunista a Guangzhou para reorganizar o KMT e formou o Primeira Fronte Unida co Partido Comunista Chinés (PCCh). Non viviu para ver como o seu partido unificaba o país baixo o seu sucesor, Chiang Kai-shek, na Expedición do Norte. Mentres residía en Pequín, Sun morreu de cancro de vesícula biliar en 1925.
Único entre os líderes chineses do século XX, Sun é venerado tanto en Taiwan (onde é oficialmente o "Pai da Patria") como na República Popular da China (onde é oficialmente o "Precursor da Revolución") polo seu papel fundamental no fin do dominio Qing e na supervisión da conclusión do sistema dinástico chinés. A súa filosofía política, coñecida como a dos Tres principios do pobo, buscaba modernizar a China mediante a defensa do nacionalismo, a democracia e o benestar do pobo nunha unión étnicamente harmoniosa (“”Zhonghua minzu“”). Esta filosofía conmemórase no Himno Nacional da República da China, composto por Sun.
Nome Non se pode falar dun nome único na tradición chinesa, na que ata entrado o século XX era habitual adoptar distintos nomes ao longo da vida. O máis parecido a un nome real sería o nome con que o inscribiron nos rexistros xenealóxicos da súa familia, que foi 孫德明. Este chamado nome de rexistro (譜名, pǔmíng) era o nome con que o coñecían os seus parentes e o utilizado en circunstancias formais, como cando casou.
O primeiro carácter chinés do nome de bautismo, dé (德), é o carácter de xeración que compartía con seu irmán e os seus parentes da mesma xeración. Na tradición chinesa, este nome non se utiliza fora do círculo familiar. De feito poucas persoas na China coñecen por este nome a Sun Yat-sen, por outro lado, outras personaxes históricas coma Mao Zedong si pasaron á historia co seu nome de rexistro.
Porén este non foi o nome que se lle deu ao nacer, na China era tradicional que as familias agardaran certo número de anos antes de dar un nome definitivo aos seus fillos. Entre tanto utilizabase o chamado nome de leite (乳名, rǔmíng) que se asignaba no momento do nacemento e era coñecido so pola familia máis próxima. Así o nome que recibiu Sun Yat-sen ao nacer foi Sūn Dìxiǎng(孫帝象), nome de connotacións relixiosas formado polos caracteres 帝, dì, deus supremo e 象, xiǎng, elefante.
Aos dez anos ingresou na escola da aldea, onde se lle deu o nome de escola (學名, xuémíng). Este acostumaba ser o nome principal da persoa, excepto cando a persoa se volvía maior e os mozos debían chamalo polo nome de cortesía. O nome de escola de Sun Yat-sen foi Wén (文), e así, como Sun Wen, foi coñecido pola maior parte da xente na primeira época da súa vida, e polo tanto cando comezou a súa actividade revolucionaria.
En 1883, aos 17 anos de idade, recibiu o seu bautismo cristián, e coa ocasión adoptou un novo nome, o nome de cortesía (號, hào), que foi Rìxīn (日新, "Renovación Diaria"). Supostamente tomou este nome dunha cita do clásico confuciano O Grande Ensino (大學, dàxué), e foi o nome que utilizaría durante a súa época de estudante en Hong Kong.
Máis adiante, o seu profesor de literatura chinesa escribiu o seu nome coma Yìxiān (逸仙). Aínda que en mandarín as pronunciacións de Rixin e Yixian son moi diferentes en cantonés ambos teñen a mesma pronunciación: Yat-sen. Este pronunciación cantonesa do seu nome era a habitual cando se deu a coñecer entre occidentais, o cal fixou o seu nome en Occidente coma Sun Yat-sen, curiosamente hoxe en día na China ninguén o coñece coma Sun Yixian ou Sun Rixin, nin tampouco coma Sun Yat-sen.
Máis adiante escolleu un nome de cortesía (字, zì): Zǎizhī (載之) baseado no seu nome de escola Wen, porén este nome foi pouco utilizado e apenas é coñecido.
En 1897 Sun Yat-sen chegou ao Xapón, ao rexistrarse no hotel no que se hospedaba un amigo seu rexistrouno co apelido xaponés Nakayama (中山) para ocultar a súa identidade, xa que era buscado pola policía xaponesa. Polo visto o seu amigo teríase fixado de camiño ao hotel no rótulo que penduraba do Pazo do marqués de Nakayama, preto do Parque Hibiya en Tokyo. A partir dese momento foi coñecido durante o resto da súa estancia no Xapón coma o Sr. Nakayama.
Os caracteres de Nakayama pronúncianse Zhōngshān en chinés mandarín, e este sería o seu nome entre os republicanos chineses após a caída da dinastía Qing. Curiosamente, mentres Nakayama o usou coma apelido no Xapón, pasou a usalo coma nome propio na China, xunto co seu apelido auténtico Sun. Así pasou a ser coñecido por tódolos chineses das xeracións futuras coma "Sun Zhongshan". Zhongshan significa "montaña central", non é un nome habitual na China, o que reforza o carácter único de Sun Yat-sen e engade o simbolismo do significado de "montaña central", que evoca o seu papel de alicerce da fundación da nova China.
Tras a súa morte a cidade e o distrito de Xiangshan adoptaron o nome chinés máis habitual de Sun Yat-sen, Zhongshan. No momento do nacemento de Sun Yat-sen dependía da prefectura de Cantón pero na actualidade é unha prefectura independente.
En 1940 o Kuomitang concedeulle a título póstumo o nome de Guófù (國父, "Pai da Patria"), nome utilizado habitualmente en Taiwán. Na República Popular da China en cambio coñécese ás veces coma Precursor da Revolución (革命先行者, Gémìng Xiānxíngzhě).
Traxectoria Lugar de nacemento e primeiros anos de vida Sun Deming naceu o 12 de novembro de 1866, fillo de Sun Dacheng e Madame Yang. O seu lugar de nacemento foi a aldea de Cuiheng, distrito de Xiangshan (actual cidade de Zhongshan), provincia de Cantón (actual Guangdong),a unha vintena de quilómetros da colonia portuguesa de Macao. Era de etnia hakka e descendencia cantonesa. O seu pai posuía moi poucas terras e traballou como xastre en Macao e como xornaleiro e porteiro. Tras terminar a educación primaria e coñecer ao seu amigo da infancia Lu Haodong,Singtao diario. Edición del sábado. 23 de outubro de 2010.sección A18. Edición del centenario de la revolución Sun Yat-sen Xinhai. trasladouse a Honolulu no Reino de Hawai, onde viviu unha cómoda vida de modesta riqueza apoiado polo seu irmán maior Sun Mei. Sun, terceiro pola esquerda da primeira fila, con outros alumnos de medicina, durante o seu período como estudante.|miniatura|upright Educación esquerda|miniatura|upright|Sun Yat-sen (fila traseira, cuarto pola dereita) e a súa familia|alt=Sun Yat-sen coa súa familia en 1901 Sun comezou a súa educación aos 10 anos, durante a súa estadía en Honolulu,Singtao daily. Saturday edition. 23 de outubro de 2010. section A18. Sun Yat-sen Xinhai revolution 100th anniversary edition . asistindo á escola secundaria en Hawai. En 1878, tras recibir uns anos de educación local, Sun, de 13 anos, foi vivir co seu irmán maior Sun Mei, quen máis tarde contribuiría de maneira significativa ao derrocamento da dinastía Qing e financiaría os estudos de Sun na Escola Iolani. Alí estudou inglés, historia británica, matemáticas, ciencias e cristianismo, onde recibiu unha educación fortemente marcada por unha orientación racionalista e positivista de matriz occidental e pola fe no progreso tecnolóxico e científico. Ao principio, Sun non sabía falar inglés, pero aprendeuno rapidamente, recibiu un premio ao rendemento académico do rei Kalākaua e graduouse en 1882. A continuación, asistiu ao Oahu College (actualmente coñecido como Punahou School) durante un semestre. En 1883, o interese de Sun polo cristianismo converteuse nunha profunda preocupación para o seu irmán, quen, vendo inevitable a súa conversión, enviouno de volta a China.
Ao regresar a China, Sun, de 17 anos, reuniuse co seu amigo da infancia Lu Haodong no templo Beiji () en Cuiheng, onde os aldeáns practicaban a curación popular tradicional e adoraban unha efixie do deus da estrela polar. Sentindo desprezo por estas prácticas, Sun e Lu provocaron a ira dos seus veciños ao romper o ídolo de madeira; como resultado, os pais de Sun víronse obrigados a envialo a Hong Kong. En novembro de 1883, Sun comezou a asistir ao fogar diocesano e orfanato da rúa do Leste (en chinés: 東邊街) (actualmente a Escola Diocesana para Nenos) (en chinés: 拔萃男書院), e desde o 15 de abril de 1884 asistiu á Escola Central do Goberno en rúa Gough (en chinés: 歌賦街) (agora Queen's College) ( en chinés :皇仁書院), até graduarse en 1886.
En 1886, Sun estudou medicina no Hospital Guangzhou Boji ((廣州博濟醫院)) baixo a tutela do misioneiro cristián John Glasgow Kerr. Segundo o seu libro "Kidnapped in London" (Secuestrado en Londres), en 1887 Sun decatouse da apertura da Facultade de Medicina para Chineses de Hong Kong (o precursor da Universidade de Hong Kong). Inmediatamente solicitou asistir e obtivo a licenza para exercer a medicina en devandita institución en 1892; dunha clase de doce alumnos, Sun foi un dos dous que se graduaron.Singtao Daily. 28 de febreiro de 2011. 特別策劃 section A10. "Sun Yat-sen Xinhai revolution 100th anniversary edition".<ref name="scmp1999">South China Morning Post. "Birth of Sun heralds dawn of revolutionary era for China". 11 de novembro de 1999.</ref>
Puntos de vista relixiosos e bautismo cristián A principios da década de 1880, Sun Mei enviou ao seu irmán á escola ʻIolani, que estaba baixo a supervisión da igrexa de Hawai e dirixida por un prelado anglicano, Alfred Willis, e na que se impartía o ensino en inglés. Na escola, o mozo Sun entrou en contacto por primeira vez co cristianismo.