O bantú é un subgrupo de linguas que pertence á familia de linguas níxer-congo. As linguas bantús fálanse no sur do Camerún, en Gabón, República do Congo, República Democrática do Congo, Uganda, Kenya, Tanzania, Angola, Zambia, Malawi, Mozambique, Zimbabwe, Namibia, Botswana e Suráfrica.
Orixe do nome A palabra "bantú" foi usada por primeira vez por Wilhelm H. I. Bleek (1827-75) co significado de "xente" ou "persoas", como se reflicte en moitos dos idiomas deste grupo (véxase a Táboa 1). A el debemos tamén a primeira clasificación do grupo de linguas que seguiu criterios científicos, levada a cabo entre (1862 e 1869). El e, máis tarde, Carl Meinhof fixeron estudos comparativos das gramáticas das linguas bantús. Características miniatura|195x195px|Familias lingüísticas africanas.|esquerda
A meirande parte das linguas deste grupo seguen o esquema SVO (Suxeito-Verbo-Obxecto) para a orde dos compoñentes na cláusula. A característica gramatical máis prominente dos idiomas bantús é o uso extensivo de prefixos e infixos. Cada nome pertence a unha clase e cada lingua pode ter arredor de dez clases en total, que se indican por medio dun prefixo ligado ao nome e aos adxectivos e verbos que concordan con el. Ademais, o plural indícase cun cambio no prefixo de clase (véxase a Táboa 1). Por outra parte, o verbo tamén se conxuga a base de prefixos.
En suahili, por exemplo, Mtoto mdogo amekisoma significa 'O neno pequeno leuno (o libro)'. Mtoto ('neno') goberna o prefixo adxectival m- de mdogo ('pequeno') e o prefixo do suxeito verbal a-. A continuación séguelle o morfema de tempo-aspecto (pasado/perfectivo) -em- e o marcador do obxecto -ki-, que concorda co obxecto implícito kitabu ('libro'). Se pluralizamos o suxeito ('nenos'), obtemos Watoto wadogo wamekisoma, e pluralizando o obxecto directo ('libros', vitabu) a cláusula resultante sería Watoto wadogo wamevisoma.
Linguas da familia Persoa / Xente en diferentes linguas bantúsLingua Singular "Persoa" Plural "Xente" Proto-bantú: *monto banto Chewa: munthu anthu Herero: omundu ovandu Kikuyu: mũndũ andũ Kiñaruanda: umuntu abantu Congo: muntu bantu Lingala: moto bato Lozi: mutu batu Luba: mūntu bāntu Luganda: omuntu abantu Shona: munhu vanhu Sesotho: mōthō bāthō Suahili: mtu watu Xhosa: umntu abantu Zulú: umuntu abantu Táboa 1: A raíz de cada palabra apareceresaltada en letra grosa precedida doprefixo de clase.
A lingua bantú con maior número de falantes é o suahili (G 40). Os idiomas bantús comprenden un amplo abano que acolle desde linguas puramente tonais ata outras que prescinden totalmente do ton nas funcións gramaticais e/ou semánticas. Outros idiomas bantús importantes son o lingala, o luganda, o congo e o chewa en África central e oriental e o shona, o ndebele do sur (decote considerado unha lingua, aínda que en realidade é un dialecto do zulú), o tswana, o sesotho, o xhosa, o sepedi e o suazi no sur de África.
Algunhas das linguas son coñecidas sen o prefixo de clase (chewa por chichewa, swahili no canto de kiswahili, zulú por isizulu, xhosa en lugar de isixhosa etc.) mentres que outras varían (setswana ou tswana, sindebele ou ndebele etc.). Malia todo, a forma radical sen o marcador non se adoita dar nestas linguas: en Botswana, por exemplo, os habitantes son batswana, unha persoa é un motswana e a lingua é setswana.
Os surafricanos de raza negra ás veces eran chamados oficialmente bantús polo réxime do apartheid, de maneira que agora alí se prefire o termo sintu para referirse a este grupo de linguas; si- é un prefixo empregado, entre outros conceptos, con idiomas.
Clasificación interna
Esta familia contén centos de linguas, que foron clasificadas por Malcolm Guthrie en 1948 en grupos por zonas xeográficas e despois numeradas dentro de cada un deles. Guthrie tamén reconstruíu o proto-bantú coma a proto-lingua desta familia lingüística. Todo parece indicar que as linguas bantús tiveron a súa orixe hai uns dous mil anos na Nixeria oriental e o Camerún, desde onde se estenderon ata o sur e o leste do continente africano. Os principais grupos segundo Guthrie son os seguintes (as linguas principais van en cursiva):
miniatura|275px|Principais subgrupos das linguas bantús (Guthrie, 1948).
Proto-bantú Bantú noroccidental ou Bantú da selva A: Ao sur do Camerún, norte de Gabón e Guinea Ecuatorial, p. ex. basaa, fang, bubi. B: Ao sur de Gabón, R. Congo e Guinea Ecuatorial, p. ex. balengue. C: R.D. Congo e R. Congo, p. ex. lingala. Bantú sur-central ou bantú da sabana D: Especialmente en R.D. Congo. E: En Kenya e Tanzania, p. ex. kikuyu. F: En Tanzania, p. ex. sukuma. G: En Tanzania e as Comores, p. ex. suahili, gogo, comoriano, mahorés. H: En Angola e o Congo, p. ex. congo, kituba, kimbundu. J ou Bantú dos grandes lagos (grupo engadido posteriormente): En Uganda, Ruanda, Burundi e zonas achegadas aos Grandes Lagos de África, p. ex. luganda, kiñaruanda, kirundi, luhya, nande, nkore. K: Principalmente en Angola e Zambia, p. ex. chokwe, ruKwangali L: En R.D. Congo e Zambia, p. ex. chiluba M: En Zambia, Tanzania e R.D. Congo. O bemba é oficial en Zambia. N: En Malawi, Mozambique e Zambia, p. ex. o chewa que é oficial en Malawi e o tumbuka. P: En Mozambique e Tanzania, p. ex. makua, eChuwabo. R: Angola, Namibia, Botswana, p. ex. umbundu, oshiwambo (dialectos kwanyama, ndonga), herero. S ou Bantú do Sur: Suráfrica, Botswana, Zimbabwe e Mozambique. Divídese nos seguintes subgrupos: Chopi Nguni: xhosa, zulú, ndebele do norte, swazi, ndebele do sur Shona: con varios dialectos coma o zezuru. Sesotho-tswana: tswana, sesotho, sesotho do norte, lozi Tswa-Ronga: xiRonga, tsonga Venda
Número de falantes IdiomaNomealternativoFalantesZona de GuthriePaíses onde se falaSuahiliKisuahili 30–40 Millóns G40Tanzania, Uganda, Ruanda, Burundi, Congo, MozambiqueShonaChishona 11 Millóns S10Zimbabwe, ZambiaZuluIsizulu 10 Millóns S40Suráfrica, Lesoto, Eswatini, MalawiNyanjaChichewa 10 Millóns N30Malawi, Zambia, MozambiqueLingalaNgala 9 Millóns C40Congo, Congo-BrazzavilleKiñaruandaKinyarwanda 8 Millóns J60Ruanda, Burundi, Uganda, CongoXhosaIsixhosa 7,5 Millóns S40Suráfrica, LesotoLuba-KasaiChiluba 6,5 Millóns L30CongoGikuyuKikuyu 5,5 Millóns E20KenyaKitubaKutuba 5 Millóns H10Congo, Congo-Brazzaville (usada como crioulo)GandaLuganda 5 Millóns J10UgandaRundiKirundi 5 Millóns J60Burundi, Ruanda, UgandaMakhuwaMakua 5 Millóns P30MozambiqueSesothoSesotho 5 Millóns S30Lesoto, SuráfricaTswanaSetswana 5 Millóns S30Botswana, SuráfricaMbunduUmbundu 4 Millóns R10Angola (Benguela)Sesotho do norteSepedi, Sotho sa Leboa 4 Millóns S30Suráfrica, BotswanaLuyiaLuluyia 3,6 Millóns J30KenyaBembaChibemba 3,6 Millóns M40Zambia, CongoTsongaXitsonga 3,3 Millóns S50Suráfrica, Mozambique, ZimbabweSukumaKisukuma 3,2 Millóns F20TanzaniaKambaKikamba 3 Millóns E20KenyaMbunduKimbundu 3 Millóns H20Angola (Luanda)
Notas
Véxase tamén Bibliografía Guthrie, Malcolm. 1948. The classification of the Bantu languages. Londres: Oxford University Press for the International African Institute. Guthrie, Malcolm. 1971. Comparative Bantu, Vol 2. Farnborough: Gregg International. Heine, Bernd. 1973. Zur genetische Gliederung der Bantu-Sprachen. Afrika und Übersee, 56: 164–185. Maho, Jouni F. 2001. The Bantu area: (towards clearing up) a mess. Africa & Asia, 1:40–49. Maho, Jouni F. 2002. Bantu lineup: comparative overview of three Bantu classifications. Universidade de Gotemburgo: Departmento de Linguas Orientais e Africanas. Piron, Pascale. 1995. Identification lexicostatistique des groupes Bantoïdes stables. Journal of West African Languages, 25(2): 3–39.
Ligazóns externas Dicionario comparativo das linguas bantús da universidade de Berkeley CBOLD; Contén bibliografía completa. Recursos de bantú en liña Artigo de Proel Palabras de orixe bantú
Categoría:Linguas sintéticas