Oaxaca de Juárez ou simplemente Oaxaca (en linguas zapotecas do val: Ndua é unha cidade mexicana, capital do estado de Oaxaca, así como cabeceira do municipio, o municipio máis poboado de Oaxaca e o cuarto municipio máis densamente poboado de Oaxaca, só que está menos densamente poboado que San Jacinto Amilpas, Santa Lucía del Camino e Santa Cruz Amilpas. Está no Distrito Centro na rexión dos Valles Centrales do estado, nas ladeiras da Serra Madre na base do Cerro del Fortín, estendéndose ata as beiras do río Atoyac.
O turismo patrimonial é unha parte importante da economía da cidade e inclúe numerosas estruturas da época colonial, importantes sitios arqueolóxicos e elementos das culturas nativas zapoteca e mixteca que aínda existen. A cidade, xunto co sitio arqueolóxico próximo de Monte Albán, designouse en 1987 como Patrimonio da Humanidade pola UNESCO. É o lugar do festival cultural dun mes de duración chamado "Guelaguetza", que presenta danzas oaxaqueñas das sete rexións, música e un concurso de beleza para mulleres indíxenas.
A cidade tamén é coñecida como la Verde Antequera (a Verde Antequera) debido ao seu nome español anterior (Nueva Antequera) e á variedade de estruturas construídas cunha pedra verde autóctona. O nome Oaxaca deriva do Nome náhuatl para o lugar, Huaxyacac, que se hispanizou como Guajaca, e posteriormente escribiuse Oaxaca. En 1872, engadiuse "de Juárez" na honra de Benito Juárez, natural deste estado que se converteu en presidente, servindo de 1852 a 1872, e liderando o país a través de desafíos, incluíndo a unha invasión por parte de Francia. O nome zapoteca da cidade, Ndua, aínda se usa na lingua zapoteca (Tlacolula Zapotec). O escudo de armas do municipio leva a imaxe de Donají, unha muller zapoteca como refén asasinada e decapitada polos mixtecos nun conflito inmediatamente despois da conquista.
Historia thumb|esquerda|Monte Albán considérase o antecedente histórico da cidade moderna de Oaxaca.
Fundouna un destacamento de guerreiros, enviados polo oitavo tlatoani, o emperador azteca Ahuízotl no ano 1486, e instaláronse nas inmediacións dun cerro chamado en idioma zapoteco "Dani Noayaa Loani", (Outeiro de Boa Vista), ao que os nahuas chamaron Ehécatl (deus do vento). Hoxe esa elevación recibe o nome de "Cerro del Fortín". Achantada nos Valles Centrales, é a cidade máis extensa e poboada do Estado de Oaxaca, así como o seu centro económico e cultural. Contaba no 2010 con 555.029 habitantes, 793.522 contando a área metropolitana.
Primeiros asentamentos Os pobos zapotecos e mixtecos tiveron asentamentos no val de Oaxaca durante miles de anos, especialmente en relación cos importantes centros antigos de Monte Albán e Mitla. A cidade moderna de Oaxaca desenvolveuse relativamente preto deles. Os aztecas entraron no val en 1440 e chamárono "Huaxyacac", unha frase náhuatl que significa "entre as árbores huaje" (Leucaena leucocephala). Crearon unha posición militar estratéxica no que hoxe se chama o Cerro del Fortín para supervisar a capital zapoteca de Zaachila e asegurar a ruta comercial entre o Val de México, Tehuantepec e o que hoxe é América Central.
Período colonial Cando chegaron os españois en 1521, os zapotecas e os mixtecos estaban envoltos nunha das súas moitas guerras. A conquista española puxo fin a esta loita, impoñendo unha especie de paz imperial na zona. A primeira expedición española a Oaxaca chegou a finais de 1521, encabezada polo capitán Francisco de Orozco, quen estaba acompañado por 400 guerreiros aztecas. Hernán Cortés enviou a Francisco de Orozco a Oaxaca porque Moctezuma II dixera que o ouro dos aztecas proviña de alí. A expedición española ao mando de Orozco comezou a construír unha cidade española onde o posto militar azteca estaba na base do Cerro de Fortín.
thumb|left|Los Lavaderos ("A Lavandería", onde as monxas adoitaban lavar a roupa a man), nun antigo convento da cidade de Oaxaca; hoxe, unha parte do Hotel Camino Real
O capelán Juan Díaz oficiou a primeira misa en Oaxaca na beira do río Atoyac baixo unha gran árbore huaje, onde máis tarde se construiría a igrexa de San Xoán de Deus. Este mesmo capelán engadiu nomes de santos ás aldeas dos arredores, ademais de manter os seus nomes náhuatl: Santa María Oaxaca, San Martín Mexicapan, San Juan Chapultepec, Santo Tomás Xochimilco, San Matías Jalatlaco, Santiago Tepeaca, etc. Este grupo de españois elixiu o seu primeiro alcalde, Gutierres de Badajoc, e o seu primeiro concello, e comezou a construción da catedral de Oaxaca en 1522. O nome que deron ao asentamento foi Guajaca, unha españolización do nome náhuatl usado polos aztecas (máis tarde escribiuse como Oaxaca).
A aldea relativamente independente non lle conviña a Hernán Cortés, que quería controlar o poder sobre toda a rexión. Cortés enviou a Pedro de Alvarado, quen expulsou á maior parte da poboación da aldea. Os colonos españois orixinais apelaron á coroa española para que recoñecese a vila que fundaran, o que se fixo en 1526, dividindo as terras entre os españois da expedición de Orozco. Pero tres meses despois, Cortés volveu expulsar á poboación da vila e substituíu o concello por persoas designadas por el mesmo. Os fundadores apelaron de novo á autoridade real española, esta vez ao vicerrei na Cidade de México, Nuño de Guzmán. Este tamén se puxo do lado dos fundadores, estes restableceron a vila en 1529, chamándoa Antequera, en honra á cidade natal de Nuño de Guzmán. Francisco de Herrera convocou o novo concello, aprobado pola Coroa. Juan Peláez de Berrio trazou o novo asentamento.
thumb|Escudo de Antequera de Oaxaca Mentres tanto, Cortés obtivo da coroa o título de Marqués do Val de Oaxaca, que contén a vila disputada. Isto permitiulle esixir impostos elevados na zona e controlar o territorio que rodeaba a vila. A vila tiña que sobrevivir rodeada doutras vilas que respondían a Cortés. Estas vilas non só non recibían ordes de Antequera, senón que eran hostís a ela, probablemente animadas por Cortés.
Para contrarrestar isto, a vila solicitou á Coroa a súa elevación ao status de cidade, o que lle outorgaría certos dereitos, privilexios e excepcións. Tamén garantiría que o asentamento permanecese baixo o control directo do rei, en lugar de Cortés. Esta petición concedeuse en 1532 por cédula real, recibiu do rei Carlos I de España o título de "Moi nobre e leal cidade", chamándose primeiramente Antequera.
México primitivo Despois da Independencia de México en 1821, a cidade converteuse na sede dun municipio. A cidade e o municipio renomeáronse como Oaxaca palabra derivada de Huaxyácac, que na lingua náhuatl significa "No nariz dos huaxes". Noutras linguas indíxenas do estado, o significado do nome da cidade é o mesmo: La'a ou Lula'a en zapoteco, Nunduva ou Ñundua en mixteco, Ya³kweh4 ou Akwej en triqui, Na²xi¹tzhe4 en mazateca, Ku²nchia² en chocho, Chjui³ en ixcateco, Wahk'wihm en mixe. En 1872, "de Juárez" engadiuse aos nomes da cidade e do municipio en homenaxe a Benito Juárez, un fillo natural que comezara a súa carreira xurídica e política aquí e que exerceu como presidente de México desde 1858 ata a súa morte en 1872.
En 1872, a raíz do falecemento de Benito Juárez toma o seu apelido, quedando finalmente como "Oaxaca de Juárez".
O centro histórico da cidade, así como a zona arqueolóxica de Monte Albán, foron declarados pola UNESCO en 1987 como Patrimonio Cultural da Humanidade.
Notas
Véxase tamén
Bibliografía Dalton Palomo M.: Oaxaca Tierra del Sol, Monografía Estatal (Secretaría de Educación Pública) 1989. Ligazóns externas Concello de Oaxaca Exposición virtual sobre Oaxaca de Juárez no Centro Virtual Cervantes
Categoría:Estado de Oaxaca Categoría:Patrimonio da Humanidade en México Categoría:Localidades do estado de Oaxaca