Julijska krajina Najveći grad: Trst Države: , , Površina: oko 9850 km² Stanovništvo: oko 1 060 500 Jezici: talijanski (uključujući lokalne govore), slovenski, hrvatski, istriotski, istrorumunjski, furlanski mini|345x345px|Kroz julijski Kras – Val Rosandra, nekadašnja pruga Trst-Botazzo (Botač)-Draga Kozina, danas pješačko-biciklistička staza Julijska krajina (talijanski: Venezia Giulia; njemački: Julisch Venetien; furlanski: Vignesie Julie; latinski: Carsia Julia) je zemljopisna, politička i kulturna regija koja obuhvaća Istru, Kras, Tršćansko primorje i Rijeku, danas na području Italije, Slovenije i Hrvatske. Ovaj naziv (Venetia Iulia) iskovao je 1863. talijanski jezikoslovac Graziadio Ascoli, temeljeći ga na desetoj regiji rimske Italije (Venetia et Histria), a slovenski naziv (Julijska krajina) uveo je Josip Wilfan. Danas su ta dva naziva zadržana za tal. administrativnu jedinicu autonomne pokrajine Furlanija-Julijska krajina Friuli-Venezia Giulia (koju čini manji dio pokrajine Julije: Tršćanska i Gorička provincija). Uz ove termine susrećemo se i s nazivima Venecijanska Julija, pokrajina Julija, Julijska VenecijaIstrapediia
Etimologija mini|332x332px|Kraški rub "Istrijanska uha" kod Sočerge Porijeklo imena ove regije veže se uz Julijske Alpe (nazvane po gens Iulia, obitelj Julija Cezara, kao i rimski gradovi u Istri kao Colonia Iulia) jer u antičko doba i u srednjem vijeku pod tim se nazivom nije podrazumijevalo samo Alpe u sjeverozapadnoj Sloveniji (u današnjem smislu), već i mnogo južnije čitavo područje do Ćićarije i Učke. Tako u Kosmogoniji anonimnog autora iz Ravene iz VII. st. te u Geografiji Pre Guida iz VIII. st. pri opisu Julijskih Alpa na granici Italije (rim. Italija je bila do rijeke Raše u Istri) kažu: ...qui montes descendunt ad sinum maris Adriatici non longe a civitate Tarsatico provinciae Liburnie... dakle obronci Julijskih Alpa padaju do zaljeva Jadranskog mora (Kvarnerskog zaljeva) ne daleko od Trsata u provinciji Liburniji.Kobler, Giovanni (1896.) Memore per la storia della liburniica città di Fiume, Tipo-lit. Fiumano, Fiume, str. 12-13 Otud i srednjovjekovni naziv na lat. Julia Carsica ili Carsia Julia (Kraška Julija) kako bi se Juliju geografski razlikovalo od Julijskih Alpa. To potvrđuje i kasnoantički naziv za julijsku ili krašku fortifikacijsku liniju Claustra Alpium Iuliarum koja se protezala sjevernim dijelom ove pokrajine, a najmanje kroz neprohodne Julijske Alpe (u današnjem užem smislu).
Zemljopis
Ovo područje graniči na sjeveru s Julijskim Alpama, te s Tršćanskim i dijelom Kvarnerskog zaljeva (Rijeka, istarski otoci Cres, Lošinj, Unije i Susak) na zapadu i istoku. Regija pokriva srednji i južni utjecajni sliv Soče, Istru i Kras
Danas je ovo transgranična regija od oko 9850 kv km politički podijeljena između tri države, a pokriva Tršćansku i Goričku pokrajinu u Italiji, Primorsku i južnu Notranjsku u Sloveniji, cijelu Istarsku županiju, kao i zapadne dijelove Primorsko-goranske županije u Hrvatskoj. Sjeverna granica se poklapa sa sjevernom granicom pokrajine Kras iako kroz povijest toj su pokrajini prključivali i južne obronke Julijskih Alpa. Planinski lanac Ćićarije ju dijeli na sjevernu Juliju koja obuhvaća krašku unutrašnjost (Kras) koja se na zapadu spušta u Tršćanski zaljev, a na istok u Riječki zaljev te južnu Juliju ili južnu Julijsku pokrajinu, koja obuhvaća Istru – poluotok s navedenim istarskim otocima.
Geomorfološke karakteristike mini|261x261px|Kotli, Mirna Sjeverni dio Julijske krajine, Kras s južnim graničnim planinskim lancem Ćićarijom prema Istri se nekad vodio pod obronke Julijskih Alpa, a suvremena sistematizacija ih svrstava u početak Dinarida. Na području Krasa ističu se svojom ljepotom mnogobrojne spilje od kojih su najveće i najpoznatije Postojnska jama, Škocjanske jame i spilje iznad Trsta.
Kraški rub ili Istarske stijene, je područje gdje se kraške (vapnenačke) planine strmo spuštaju u flišno područje (siva Istra), a pruža se od doline Glinščice kraj Trsta, nad Črnim Kalom i Podpečom napred prema Gračišču i Sočergi, a završava sve do zapadnog obronka Učke. Na tom rubnom području erozija fliša je stvorila mnoge prirodne ljepote (slika desno).
Flišna zona Istre (siva Istra) se prostire južno i zapadno od kraškog ruba, a obuhvaća središnju Istru te sjeverozapadnu Istru sjeverno od rijeke Dragonje (Savrinija)
Crvena Istra je nazvana po karakterističnoj crvenoj zemlji (boksit) a prostire se u zapadnoj i južnoj Istri
Istarski otoci vapnenačkog su sastava osim pješčanog otoka Suska (Sansego).
Rijeke. Reka-Timava je najduža rijeka na Krasu duga 89 km s podzemnim tokom, izvire ispod Snežnika (Monte Nevoso) u hrvatskom Krasu. ponornica je kod Škocjanske jame i nakon 39 km izlazi na zapadu u regiji Furlanija-Julijska krajina i u dužini od 2 km uvire u Tršćanski zaljev. Pored kraške ponornice Pivke (29 km), slijede istarske rijeke Mirna (Quieto – 53 km), Dragonja (Dragogna – 29 km), Raša (Arsa – 23 km), Rižana (Risano) te donji tok rijeke Soče (Isono), Sve julijske rijeke i mnogi potoci (osim Soče) imaju tipično mediteransko ljetno sušno razdoblje.
Povijest
Pokrajina Julija ima mnogo nalazišta iz paleolita gdje se ističe Romualdova pećina s primjerom pećinskog slikarstva. U neolitu je ovo područje gusto naseljeno (kašteljerska kultura), a oko 1100 pr.n.e. kod 2. velike indoevropske seobe ovu regiju naseljavaju Histri (Istra, zapadno od rijeke Raše), ilirska plemena Liburni (od rijeke Raše prema istoku) i Japodi (od Krasa i Snežnika prema istoku) koji dolaskom Kelta na njihovo području u V/IV. st. pr.n.e. se vode kao keltsko ilirsko pleme. Kelti su osvojili i sjevernu Istru, tako da se npr. Tergeste (Trst) smatra histarsko-keltskim naseljem.
Antika Stari Grci su dolazili na ovo područje o čemu svjedoče neki toponimi kao Kalevoine na ulazu u Raški zaljev (na starogrč. uvala vina) i naselje Rakalj gdje etimolozi smještaju grč. koloniju Heraclea. Histri razvijaju visoku kulturu s glavnim gradom Nesactium (Vizače). 179. pr.n.e. Rimljani osvajaju Histre, a 129 pr.n.e pokoravaju Japode. a 29.pr.n.e. i Liburne. Istru do rijeke Raše pripajaju Italiji (Venetia et Histria kao decima regio Italiae), a središte je Aquileia, a Liburnia je provincija u sastavu rim. Illyricuma, a kasnije Dalmatiae. Rimljani uskoro osnivaju nova naselja koja spajaju cestom Via Flavia, koja je vodila kroz Juliju i to od Colnia Julia Tergestea (Trst) preko Parentiuma (Poreč) do Colonia Pietas Julia Pola (Pule) pa dalje Colonia Iulia Albona (Labina), Flanona (Plomin), Laurana (Lovran) do Tarsatice (Rijeke). Druga važna rimska cesta kroz julijski Kras. vodila je od Tergestea do Tarsatice, a isto tako kroz tršćanski Kras do Postojnskih vrata, gdje se račvala za Tarsatiku i Emonu (Ljubljana). Privreda se bazirala uglavnom na stočarstvu u sjevernoj Juliji (Kras) i poljoprivredi u Istri (veliki izvoznik maslinovog ulja i pšenice) s mnogim većim posjedima (villa rustica). U gradovima je bio razvijeni mnogobrojni obrti. Nakon upada Marcomana i Kvada u II. st. iz Panonije kroz sjevernu Juliju, na podnožju istočnih Alpa gradi se fortifikaciona linija (utvrde i bedemi) – Claustra Alpium Iuliarum. (Julijski ili alpski zid ) je fortifikacijski sustav za obranu rimske Italije od najezda barbara izgrađen u III/IV st. – zidine visoke do 5 m s kulama svakih 100 koraka te castrumima), a koji se protezao kroz čitavu sjevernu Juliju (Kras), od Tarsatice preko Prezida, Ilirske Bistrice, Pivke, Vipavske doline s račvanjima prema Julijskim Alpama na sjever i Furlaniji na zapad. mini|292x292px|Castrum Ad Fluvium Frigidum, ostaci kasnoantičkog Julijskog zida Ajdovščina Kasnoantičko razdoblje (IV. i V. st.) karakterizira prevlast netolerantne kršćanske religije što, pored najezde barbara i stalnih nemira u rimskim građanskim borbama za vlast, dovodi do stagnacije i propadanja postignutih civilizacijskih tekovina. Grade se kršćanske bazilike: Tergeste, Parentium, Pola, Flanona, Tarsatica. Dok je Istra bila više pošteđena zbog prirodnog zaklona Ćićarije i Učke, u sjevernoj Juliji se vode ratne operacije u građanskom ratu između rimskih legija Licinija i Maksencija 310. Konstansa i Maksencija 350., zatim prolaze Goti nakon bitke kod Hadrianopolisa 378. cestom Tarsatica – Aquilea, pa opet bitka između legija Theodosija i Eugenija 394. na Vipavi (bitka kod Frigidusa). Godine 410. Vizigoti su ušli u čitavu Juliju, ali bez težih posljedica, a Atilni Huni su 452. poharali sjevernu Juliju. Takvi nemiri izazivaju migracije stanovništva iz sj. dijelova Rimskog carstva koji napućuju Istru. mini|Bizantska Euphrasiana u Poreču – VI. st.
Srednji vijek Nakon pada Zapadnog rimskog carstva 476. julijsko područje je pod državom herkulskog kralja Odoakra, ali njega već 489. zamjenjuje Ostrogotski kralj Tedorik koji stvara Istočnogotsku državu sa sjedištem u Raveni. 537. Justinijan car Istočnog Rimskog Carstva pobjeđuje Ostrogote te J. 538. dolazi pod vlast Bizanta (Ravenatski egzarhat) gdje ostaje do 751. kada J. dolazi pod vlast Longobarda sve do 774. kada opet vlada Bizant do 788.g.
Za slavensko-avarske provale Slaveni u prvom valu na prelazu iz VI. u VII. st. naseljavaju sjeveroistočno područje Julije (istočni obronci Učke sve do porječja rijeke Raše – područje liburnske čakavštine (koja je najviše sačuvala karakteristike starosl. jezika pa ga suvremena lingvistika svrstava u poseban južnoslavenski jezik). Kada Papa Gregor I. 600. g. žali da su Slaveni u Istri došli do pred vrata Italije upravo misli na ovo slav. pleme jer je rijeka Raša još iz rimskih vremena granica Italije. U ostalim područjima Julije nastavlja živjeti romansko stanovništvo, kao i na Cresu i Lošinju gdje su ostali većinsko stanovništvo s postepenim naseljavanjem Slavena na ostalo područje J. obavljano pod franačkom i mletačkom vlašću.
U kasnoj antici i u ranom Srednjem vijeku način života stanovništva Julije se promijenio. Dok se u sjevernom dijelu Julije broj stanovnika jako smanjio, Istra je postala prenapučena migracijskim priljevom pa se podižu novi gradovi kao Ruginium, Ursarium, Humagum, Emonia, Sipar... Pored toga napuštaju se rimski gradovi u dolinama i naseljavaju bivši histarski, liburnski i japodski kašteljeri (gradine) radi lakše obrane pa tako rim. Albona se premješta na brdo (labinski stari grad), rim. Flanona smještena na dnu Plominskog zaljeva seli se u gradinu (današnji Plomin), a isto i rim. Tarsatica na desnom ušću Rječine seli u gradinu na Trsatu). Isto tako se rim. ville rustike utvrđuju (npr. Castrum na Brionima)
788. Julija dolazi pod franačku vlast.koja uvodi svoj feudalni poredak i germanski feudalci postepeno naseljavaju Slavene sa sjevera i istoka na zemlju koju su oteli starosjediocima julijskog kraja. (U trokutu Rovinj, Bale Vodnjan i na području Buja autohtono romansko stanovništvo do danas je sačuvalo svoj jezik koji spada u posebnu skupinu romanskih (latinskih) jezika pod imenom Istriotski ili Istroromanski jezik.)
Godine 804. na rijeci Rižani postiže se sporazum između starosjedilaca i germ. feudalaca, Rižanskai placit, ali unatoč tome nastavljaju se sukobi između romanskih gradova i germ. feudalaca. Julijsko područje skupa s Furlanijom potpada pod Akvilejsku marku u okviru Bavarskog Vojvodstva, da bi se 976, odcijepila od Bavarske i bila pripojena vojvodini Karantaniji (Kranjska – Carinzia). Slijed feudalna partikularizacija kada je ovaj kraj u posjedu raznih feudalaca, od Akvilejskih patrijarha do raznih feudalaca germanskog porijekla, tako da J. nije jedinstveno područje, Devinski i Gorički knezovi u središnjoj Istri, zaleđu Trsta sve do Rijeke, Kranjski grofovi u južnom dijelu Notranjske, Istarska grofovija u središnjoj Istri te Merania od Plominskog zaljeva, Berseča do Kastva. Akvilejska patrijaršij postepeno gubi svoje posjede pred najezdom Venecije, ali čitava J. ostaje pod eklezijastičkom jurisdikcijom Akvilejske patrijaršije sve do poč. XVII. st.