Le Rubiacee (Rubiaceae Juss., 1789) sono una famiglia di angiosperme dell'ordine Gentianales che comprende specie prevalentemente legnose. La famiglia è cosmopolita, ma la maggior parte delle specie si trova ai tropici.
Descrizione
Le Rubiacee sono generalmente alberi o arbusti, ma anche liane o erbe. Le specie europee sono tutte erbacee.
I fusti giovani (e, in maggioranza, quelli delle specie erbacee a qualunque età) hanno una caratteristica sezione quadrangolare.
Le foglie sono semplici, opposte e stipolate. In alcuni generi (es. Galium) le stipole sono molto sviluppate e simili a foglie tanto da far sembrare le foglie verticillate (pseudoverticilli).
I fiori sono attinomorfi ed ermafroditi con calice spesso ridotto e corolla gamopetala pentamera o tetramera. Gli stami sono epicorollini (inseriti sul tubo corollino alterni ai petali), l'ovario è infero generalmente bicarpellare.
I fiori sono spesso riuniti in infiorescenze di vario tipo.
Il frutto è variabile a seconda dei generi: può essere un achenio (Galium), una capsula (Cinchona), una bacca (Rubia) o anche una drupa. In molte specie, i frutti sono ammassati insieme a formare un sincarpo.
Distribuzione e habitat
Le Rubiacee sono rappresentate in tutti i continenti e in tutti i climi, compreso il clima artico; tuttavia il maggior numero di specie è diffuso nelle regioni tropicali e subtropicali.
In Italia le Rubiacee sono rappresentate solo da specie erbacee, appartenenti ai seguenti generi: Asperula, Crucianella, Cruciata, Galium, Plocama, Rubia, Sherardia, Theligonum e Valantia.
Tassonomia Il sistema Cronquist classificava Rubiaceae e Theligonaceae all'interno dell'ordine Rubiales, che la classificazione APG non riconosce come valido.
La classificazione dell'Angiosperm Phylogeny Group fa confluire in Rubiaceae alcune famiglie che in classificazioni precedenti venivano considerate separatamente (es. Dialypetalanthaceae, Henriqueziaceae, Naucleaceae e Theligonaceae) e inserisce questa famiglia nell'ordine Gentianales.
In passato venivano distinte tre sottofamiglie: Rubioideae, Cinchonoideae e Ixoroideae (sin. Dialypetalanthoideae).
Recenti studi filogenetici hanno portato all'inclusione delle Ixoroideae nelle Cinchonoideae, riducendo così a due il numero delle sottofamiglie.
Secondo la definizione attuale la famiglia comprende più di 10.000 specie, raggruppate in 2 sottofamiglie, 69 tribù e 611 generi:
Sottofamiglia Cinchonoideae Tribù Airospermeae Airosperma K.Schum. & Lauterb. Boholia Merr. Tribù Alberteae Alberta E.Mey. Nematostylis Hook.f. Razafimandimbisonia Kainul. & B.Bremer Tribù Aleisanthieae Aleisanthia Ridl. Aleisanthiopsis Tange Greeniopsis Merr. Tribù Augusteae Augusta Pohl Guihaiothamnus H.S.Lo Wendlandia Bartl. ex DC. Tribù Bertiereae Bertiera Aubl. Tribù Chiococceae Adolphoduckea Paudyal & Delprete Badusa A.Gray Bikkia Reinw. ex Blume Catesbaea L. Ceratopyxis Hook.f. Chiococca P.Browne Coutaportla Urb. Coutarea Aubl. Cubanola Aiello Coutareopsis Paudyal & Delprete Eosanthe Urb. Erithalis P.Browne Exostema (Pers.) Bonpl. Hintonia Bullock Isidorea A.Rich. ex DC. Motleyothamnus Paudyal & Delprete Nernstia Urb. Osa Aiello Phialanthus Griseb. Portlandia P.Browne Ramonadoxa Paudyal & Delprete Salzmannia DC. Schmidtottia Urb. Scolosanthus Vahl Shaferocharis Urb. Siemensia Urb. Solenandra Hook.f. Thiollierea Montrouz. Thogsennia Aiello Tribù Chioneae Chione DC. Wandersong David W.Taylor Tribù Cinchoneae Berghesia Nees Ciliosemina Antonelli Cinchona L. Cinchonopsis L.Andersson Joosia H.Karst. Ladenbergia Klotzsch Maguireocharis Steyerm. Pimentelia Wedd. Remijia DC. Stilpnophyllum Hook.f. Tribù Coffeeae Argocoffeopsis Lebrun Belonophora Hook.f. Calycosiphonia Pierre ex Robbr. Coffea L. Diplospora DC. Discospermum Dalzell Empogona Hook.f. Kupeantha Cheek Nostolachma T.Durand Sericanthe Robbr. Tricalysia A.Rich. ex DC. Xantonneopsis Pit. Tribù Cordiereae Agouticarpa C.H.Perss. Alibertia A.Rich. ex DC. Amaioua Aubl. Botryarrhena Ducke Cordiera A.Rich. ex DC. Duroia L.f. Glossostipula Lorence Kutchubaea Fisch. ex DC. Melanopsidium Colla Riodocea Delprete Stachyarrhena Hook.f. Stenosepala C.H.Perss. Tribù Crossopterygeae Crossopteryx Fenzl Tribù Dialypetalantheae Alseis Schott Bathysa C.Presl Bothriospora Hook.f. Calycophyllum DC. Capirona Spruce Chimarrhis Jacq. Condaminea DC. Dialypetalanthus Kuhlm. Dioicodendron Steyerm. Dolichodelphys K.Schum. & K.Krause Dolicholobium A.Gray Didymochlamys Hook.f. Elaeagia Wedd. Emmenopterys Oliv. Ferdinandusa Pohl Flexanthera Rusby Hippotis Ruiz & Pav. Lintersemina Humberto Mend., Celis & M.A.González Macbrideina Standl. Macrocnemum P.Browne Mastixiodendron Melch. Mussaendopsis Baill. Parachimarrhis Ducke Pentagonia Benth. Picardaea Urb. Pogonopus Klotzsch Pinckneya Michx. Rustia Klotzsch Schizocalyx Wedd. Simira Aubl. Sommera Schltdl. Tammsia H.Karst. Warszewiczia Klotzsch Wittmackanthus Kuntze Tribù Gardenieae Adenorandia Vermoesen Aidia Lour. Aidiopsis Tirveng. Alleizettella Pit. Aoranthe Somers Atractocarpus Schltr. & K.Krause Aulacocalyx Hook.f. Benkara Adans. Brachytome Hook.f. Brenania Keay Bungarimba K.M.Wong Byrsophyllum Hook.f. Calochone Keay Casasia A.Rich. Catunaregam Wolf Ceriscoides (Hook.f.) Tirveng. Coddia Verdc. Deccania Tirveng. Dioecrescis Tirveng. Duperrea Pierre ex Pit. Euclinia Salisb. Fosbergia Tirveng. & Sastre Gardenia J.Ellis Gardeniopsis Miq. Genipa L. Ganguelia Robbr. Heinsenia K.Schum. Himalrandia T.Yamaz. Hyperacanthus E.Mey. ex Bridson Kailarsenia Tirveng. Kochummenia K.M.Wong Larsenaikia Tirveng. Macrosphyra Hook.f. Massularia (K.Schum.) Hoyle Morelia A.Rich. ex DC. Melanoxerus Kainul. & B.Bremer Oligocodon Keay Oxyceros Lour. Phellocalyx Bridson Pitardella Tirveng. Pleiocoryne Rauschert Porterandia Ridl. Preussiodora Keay Pseudaidia Tirveng. Pseudomantalania J.-F.Leroy Randia Houst. ex L. Ridsdalea J.T.Pereira & K.M.Wong Rosenbergiodendron Fagerl. Rothmannia Thunb. Rubovietnamia Tirveng. Schumanniophyton Harms Singaporandia K.M.Wong Sphinctanthus Benth. Tamilnadia Tirveng. & Sastre Tarennoidea Tirveng. & Sastre Tocoyena Aubl. Vidalasia Tirveng. Tribù Greeneeae Greenea Wight & Arn. Tribù Guettardeae Achilleanthus J.G.Chavez Antirhea Comm. ex A.Juss. Arachnothryx Planch. Bobea Gaudich. Chomelia Jacq. Dichilanthe Thwaites Gonzalagunia Ruiz & Pav. Guettarda L. Guettardella Champ. ex Benth. Hodgkinsonia F.Muell. Machaonia Bonpl. Malanea Aubl. Neoblakea Standl. Ottoschmidtia Urb. Pittoniotis Griseb. Rogiera Planch. Stenostomum C.F.Gaertn. Timonius Rumph. ex DC. Tinadendron Achille Tribù Hamelieae Cosmocalyx Standl. Deppea Schltdl. & Cham. Eizia Standl. Hamelia Jacq. Hoffmannia Sw. Omiltemia Standl. Patima Aubl. Pinarophyllon Brandegee Plocaniophyllon Brandegee Pseudomiltemia Borhidi Syringantha Standl. Tribù Henriquezieae Gleasonia Standl. Henriquezia Spruce ex Benth. Platycarpum Bonpl. Tribù Hillieae Balmea Martínez Cosmibuena Ruiz & Pav. Hillia Jacq. Tribù Hymenodictyeae Hymenodictyon Wall. Paracorynanthe Capuron Tribù Isertieae Isertia Schreb. Kerianthera J.H.Kirkbr. Tribù Ixoreae Ixora L. Tribù Jackieae Jackiopsis Ridsdale Zuccarinia Blume Tribù Mussaendeae Bremeria Razafim. & Alejandro Heinsia DC. Landiopsis Capuron ex Bosser Mussaenda Burm. ex L. Neomussaenda Tange Pseudomussaenda Wernham Schizomussaenda H.L.Li Tribù Naucleeae Adina Salisb. Breonadia Ridsdale Breonia A.Rich. ex DC. Cephalanthus L. Corynanthe Welw. Diyaminauclea Ridsdale Gyrostipula J.-F.Leroy Janotia J.-F.Leroy Khasiaclunea Ridsdale Ludekia Ridsdale Mitragyna Korth. Myrmeconauclea Merr. Nauclea L. Neolamarckia Bosser Neonauclea Merr. Ochreinauclea Ridsdale & Bakh.f. Uncaria Schreb. Tribù Octotropideae Canephora Juss. Chapelieria A.Rich. ex DC. Cremaspora Benth. Cowiea Wernham Feretia Delile Fernelia Comm. ex Lam. Flagenium Baill. Galiniera Delile Gallienia Dubard & Dop Hypobathrum Blume Hyptianthera Wight & Arn. Jovetia Guédès Kraussia Harv. Lamprothamnus Hiern Lemyrea (A.Chev.) A.Chev. & Beille Maschalodesme K.Schum. & Lauterb. Morindopsis Hook.f. Nargedia Bedd. Octotropis Bedd. Paragenipa Baill. Petitiocodon Robbr. Polysphaeria Hook.f. Pouchetia A.Rich. ex DC. Pubistylus Thoth. Ramosmania Tirveng. & Verdc. Rhadinopus S.Moore Scyphostachys Thwaites Villaria Rolfe Tribù Pavetteae Cladoceras Bremek. Coleactina Coptosperma Hook.f. Exallosperma De Block Helictosperma De Block Homollea Arènes Kindia Cheek Leptactina Hook.f. Nichallea Bridson Pachystylus K.Schum. Paracephaelis Baill. Pavetta L. Pseudocoptosperma De Block Robbrechtia De Block Rutidea DC. Schizenterospermum Homolle ex Arènes Tarenna Gaertn. Tarennella De Block Tennantia Verdc. Triflorensia S.T.Reynolds Tulearia De Block Tribù Posoquerieae Molopanthera Turcz. Posoqueria Aubl. Tribù Retiniphylleae Retiniphyllum Bonpl. Tribù Rondeletieae Acrobotrys K.Schum. & K.Krause Acrobotrys K.Schum. & K.Krause Acrosynanthus Urb. Acunaeanthus Borhidi, Komlódi & Moncada Blepharidium Standl. Donnellyanthus Borhidi Glionnetia Tirveng. Habroneuron Standl. Holstianthus Steyerm. Jamaicanthus Borhidi Mazaea Krug & Urb. Phyllomelia Griseb. Rachicallis DC. Roigella Borhidi & M.Fernández Rondeletia L. Rovaeanthus Borhidi Standleya Brade Stevensia Poit. Suberanthus Borhidi & M.Fernández Tainus Torr.-Montúfar, H.Ochot. & Borsch Tribù Sabiceeae Hekistocarpa Hook.f. Pentaloncha Hook.f. Sabicea Aubl. Stipularia P.Beauv. Tamridaea Thulin & B.Bremer Temnopteryx Hook.f. Virectaria Bremek. Tribù Scyphiphoreae Scyphiphora C.F.Gaertn. Tribù Sherbournieae Atractogyne Pierre Mitriostigma Hochst. Oxyanthus DC. Sherbournia G.Don Tribù Sipaneeae Chalepophyllum Hook.f. Dendrosipanea Ducke Duidania Standl. Limnosipanea Hook.f. Maguireothamnus Steyerm. Neobertiera Wernham Neblinathamnus Steyerm. Pseudohamelia Wernham Pteridocalyx Wernham Sipanea Aubl. Sipaneopsis Steyerm. Steyermarkia Standl. Tribù Steenisieae Steenisia Bakh.f. Tribù Strumpfieae Strumpfia Jacq. Tribù Trailliaedoxeae Trailliaedoxa W.W.Sm. & Forrest Tribù Vanguerieae Afrocanthium (Bridson) Lantz & B.Bremer Bridsonia Verstraete & A.E.van Wyk Bullockia (Bridson) Razafim., Lantz & B.Bremer Canthium Lam. Canthiumera K.M.Wong & Mahyuni Cuviera DC. Cyclophyllum Hook.f. Dibridsonia K.M.Wong Eriosemopsis Robyns Everistia S.T.Reynolds & R.J.F.Hend. Fadogia Schweinf. Fadogiella Robyns Globulostylis Wernham Hutchinsonia Robyns Kanapia Arriola & Alejandro Keetia E.Phillips Meyna Roxb. ex Link Multidentia Gilli Peponidium (Baill.) Arènes Perakanthus Robyns ex Ridl. Psydrax Gaertn. Pygmaeothamnus Robyns Pyrostria Comm. ex A.Juss. Robynsia Hutch. Rytigynia Blume Temnocalyx Robyns Vangueria Juss. Vangueriella Verdc. Vangueriopsis Robyns Cinchonoideae incertae sedis Burchellia R.Br. Didymosalpinx Keay Mantalania Capuron ex J.-F.Leroy Monosalpinx N.Hallé Placocarpa Hook.f. Sottofamiglia Rubioideae Tribù Aitchisonieae Aitchisonia Hemsl. ex Aitch. Tribù Anthospermeae Anthospermum L. Carpacoce Sond. Coprosma J.R.Forst. & G.Forst. Durringtonia R.J.F.Hend. & Guymer Eleuthranthes F.Muell. ex Benth. Galopina Thunb. Leptostigma Arn. Nenax Gaertn. Nertera Banks ex Gaertn. Opercularia Gaertn. Normandia Hook.f. Phyllis L. Pomax Sol. ex DC. Tribù Argostemmateae Argostemma Wall. Leptomischus Drake Mouretia Pit. Mycetia Reinw. Neohymenopogon Bennet Tribù Clarkelleae Clarkella Hook.f. Tribù Colletoecemateae Colletoecema E.M.A.Petit Tribù Coussareeae Bradea Standl. Coccocypselum P.Browne Coussarea Aubl. Cruckshanksia Hook. & Arn. Declieuxia Kunth Faramea Aubl. Heterophyllaea Hook.f. Hindsia Benth. ex Lindl. Oreopolus Schltdl. Tribù Craterispermeae