Viṣṇusahasranāma () è un inno a Visnù, fra i più sacri e cantati stotra dell'Induismo. In esso vengono elencati mille nomi di Dio, ognuno dei quali elogia una delle sue innumerevoli caratteristiche.

Secondo il mitoPresente nell''Anuśasanaparvan del Mahābhārata., i nomi vennero recitati sul letto di morte dall'asceta, maestro e guerriero Bhīṣma a Yudiṣṭhira, durante la guerra di Kurukṣetra.

La versione più antica è quella contenuta nel tredicesimo libro del Mahābhārata (lo Anuśasanaparvan; lett. "Libro degli insegnamenti").

I "Mille nomi di Viṣṇu"

Bhīṣma, figlio del re Śāntanu e della dea Gaṅgā, il quale aveva rinunciato ai propri diritti regali facendo voto di castità dedicandosi all'ascesi, viene ucciso in combattimento dalle frecce di Śikhaṇdin e di Arjuna. Tale è il numero di frecce che rendono agonizzante Bhīṣma che il suo letto di morte sarà costituito da esse. Durante l'agonia, che permarrà per cinquantotto giorni, Bhīṣma elargirà importanti dottrine inerenti al Dharma (dottrine che sono raccolte nei parvan XII e XIII del Mahābhārata), venendo onorato da dèi e da eroi, anche nemici, tra cui lo stesso Arjuna che donerà all'asceta guerriero tre frecce dove posare il capo.

Nello Anuśasanaparvan (XIII parvan del Mahābhārata), il principe dei Pāṇḍava , Yudiṣṭhira, figlio del dio Dharma e fratello maggiore di Arjuna, domanda a Bhīṣma morente sul letto di frecce:

Così risponde Bhīṣma (bhīṣma uvāca):

Dopo ulteriori istruzioni segue l'elenco dei "Mille nomi di Viṣṇu" (Viṣṇusahasranāma). Di seguito questi così come presentati nello Anuśasanaparvan (XIII parvan del Mahābhārata: 135,14-120 nell'edizione critica di Pune):

viśvaṃ (viśva: che pervade ogni cosa). viṣṇur (viṣṇu: colui che pervade l'universo). vaṣaṭkāro ("esclamazione vaṣaṭ", ovvero quel verso intonato dallo hotṛ, quindi dal sacrificante predisposto alla recitazione del Ṛgveda, al termine del verso sacrificale). bhūtabhavyabhavatprabhuḥ (prabhu: "colui che è signore del, che ha potere su"; Bhūta-bhavya-bhavat: "passato-futuro-presente"). bhūtakṛd (lett. "che forma esseri", "creatore di esseri", in questo caso il termine bhūta non ha il significato di "passato" come nel precedente nome, ma di "essere vivente"). bhūtabhṛd (lett. "che sostiene le creature, gli esseri"). bhāvo (lett. "l'esistente", "l'essere"). bhūtātmā (lett. "ātman degli esseri viventi", quindi "anima", "essenza" degli esseri viventi). bhūtabhāvanaḥ (lett. "causa, fondamento, del benessere degli esseri viventi"). pūtātmā paramātmā muktānāṃ paramā gatiḥ avyayaḥ puruṣaḥ sākṣī kṣetrajño akṣara yogo yogavidāṃ netā pradhānapuruṣeśvaraḥ nārasiṃhavapuḥ śrīmān keśavaḥ puruṣottamaḥ sarvaḥ śarvaḥ śivaḥ sthāṇur bhūtādir nidhir avyayaḥ saṃbhavo bhāvano bhartā prabhavaḥ prabhur īśvaraḥ svayaṃbhūḥ śaṃbhur ādityaḥ puṣkarākṣo mahāsvanaḥ anādinidhano dhātā vidhātā dhātur uttamaḥ aprameyo hṛṣīkeśaḥ padmanābho amaraprabhuḥ viśvakarmā manus tvaṣṭā sthaviṣṭhaḥ sthaviro dhruvaḥ agrāhyaḥ śāśvataḥ kṛṣṇo lohitākṣaḥ pratardanaḥ prabhūtas trikakubdhāma pavitraṃ maṅgalaṃ param īśānaḥ prāṇadaḥ prāṇo jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaḥ prajāpatiḥ hiraṇyagarbho bhūgarbho mādhavo madhusūdanaḥ īśvaro vikramī dhanvī medhāvī vikramaḥ kramaḥ anuttamo durādharṣaḥ kṛtajñaḥ kṛtir ātmavān sureśaḥ śaraṇaṃ śarma viśvaretāḥ prajābhavaḥ ahaḥ saṃvatsaro vyālaḥ pratyayaḥ sarvadarśanaḥ ajaḥ sarveśvaraḥ siddhaḥ siddhiḥ sarvādir acyutaḥ vṛṣākapir ameyātmā sarvayogaviniḥsṛtaḥ vasur vasumanāḥ satyaḥ samātmā saṃmitaḥ samaḥ amoghaḥ puṇḍarīkākṣo vṛṣakarmā vṛṣākṛtiḥ rudro bahuśirā babhrur viśvayoniḥ śuciśravāḥ amṛtaḥ śāśvataḥ sthāṇur varāroho mahātapāḥ sarvagaḥ sarvavid bhānur viṣvakseno janārdanaḥ vedo vedavid avyaṅgo vedāṅgo vedavit kaviḥ lokādhyakṣaḥ surādhyakṣo dharmādhyakṣaḥ kṛtākṛtaḥ caturātmā caturvyūhaś caturdaṃṣṭraś caturbhujaḥ bhrājiṣṇur bhojanaṃ bhoktā sahiṣṇur jagadādijaḥ anagho vijayo jetā viśvayoniḥ punarvasuḥ upendro vāmanaḥ prāṃśur amoghaḥ śucir ūrjitaḥ atīndraḥ saṃgrahaḥ sargo dhṛtātmā niyamo yamaḥ vedyo vaidyaḥ sadāyogī vīrahā mādhavo madhuḥ atīndriyo mahāmāyo mahotsāho mahābalaḥ mahābuddhir mahāvīryo mahāśaktir mahādyutiḥ anirdeśyavapuḥ śrīmān ameyātmā mahādridhṛk maheṣvāso mahībhartā śrīnivāsaḥ satāṃ gatiḥ aniruddhaḥ surānando govindo govidāṃ patiḥ marīcir damano haṃsaḥ suparṇo bhujagottamaḥ hiraṇyanābhaḥ sutapāḥ padmanābhaḥ prajāpatiḥ amṛtyuḥ sarvadṛk siṃhaḥ saṃdhātā saṃdhimān sthiraḥ ajo durmarṣaṇaḥ śāstā viśrutātmā surārihā gurur gurutamo dhāma satyaḥ satyaparākramaḥ nimiṣo animiṣaḥ sragvī vācaspatir udāradhīḥ agraṇīr grāmaṇīḥ śrīmān nyāyo netā samīraṇaḥ sahasramūrdhā viśvātmā sahasrākṣaḥ sahasrapāt āvartano nivṛttātmā saṃvṛtaḥ saṃpramardanaḥ ahaḥ saṃvartako vahnir anilo dharaṇīdharaḥ suprasādaḥ prasannātmā viśvadhṛg viśvabhug vibhuḥ satkartā satkṛtaḥ sādhur jahnur nārāyaṇo naraḥ asaṃkhyeyo aprameyātmā viśiṣṭaḥ śiṣṭakṛc chuciḥ siddhārthaḥ siddhasaṃkalpaḥ siddhidaḥ siddhisādhanaḥ vṛṣāhī vṛṣabho viṣṇur vṛṣaparvā vṛṣodaraḥ vardhano vardhamānaś viviktaḥ śrutisāgaraḥ subhujo durdharo vāgmī mahendro vasudo vasuḥ naikarūpo bṛhadrūpaḥ śipiviṣṭaḥ prakāśanaḥ ojas tejo dyutidharaḥ prakāśātmā pratāpanaḥ ṛddhaḥ spaṣṭākṣaro mantraś candrāṃśur bhāskaradyutiḥ amṛtāṃśūdbhavo bhānuḥ śaśabinduḥ sureśvaraḥ auṣadhaṃ jagataḥ setuḥ satyadharmaparākramaḥ bhūtabhavyabhavannāthaḥ pavanaḥ pāvano anilaḥ kāmahā kāmakṛt kāntaḥ kāmaḥ kāmapradaḥ prabhuḥ yugādikṛd yugāvarto naikamāyo mahāśanaḥ adṛśyo vyaktarūpaś sahasrajid anantajit iṣṭo viśiṣṭaḥ śiṣṭeṣṭaḥ śikhaṇḍī nahuṣo vṛṣaḥ krodhahā krodhakṛt kartā viśvabāhur mahīdharaḥ acyutaḥ prathitaḥ prāṇaḥ prāṇado vāsavānujaḥ apāṃ nidhir adhiṣṭhānam apramattaḥ pratiṣṭhitaḥ skandaḥ skandadharo dhuryo varado vāyuvāhanaḥ vāsudevo bṛhadbhānur ādidevaḥ puraṃdaraḥ aśokas tāraṇas tāraḥ śūraḥ śaurir janeśvaraḥ anukūlaḥ śatāvartaḥ padmī padmanibhekṣaṇaḥ padmanābho aravindākṣaḥ padmagarbhaḥ śarīrabhṛt maharddhir ṛddho vṛddhātmā mahākṣo garuḍadhvajaḥ atulaḥ śarabho bhīmaḥ samayajño havir hariḥ sarvalakṣaṇalakṣaṇyo lakṣmīvān samitiṃjayaḥ vikṣaro rohito mārgo hetur dāmodaraḥ sahaḥ mahīdharo mahābhāgo vegavān amitāśanaḥ udbhavaḥ kṣobhaṇo devaḥ śrīgarbhaḥ parameśvaraḥ karaṇaṃ kāraṇaṃ kartā vikartā gahano guhaḥ vyavasāyo vyavasthānaḥ saṃsthānaḥ sthānado dhruvaḥ pararddhiḥ paramaḥ spaṣṭas tuṣṭaḥ puṣṭaḥ śubhekṣaṇaḥ rāmo virāmo virato mārgo neyo nayo anayaḥ vīraḥ śaktimatāṃ śreṣṭho dharmo dharmavid uttamaḥ vaikuṇṭhaḥ puruṣaḥ prāṇaḥ prāṇadaḥ praṇavaḥ pṛthuḥ hiraṇyagarbhaḥ śatrughno vyāpto vāyur adhokṣajaḥ ṛtuḥ sudarśanaḥ kālaḥ parameṣṭhī parigrahaḥ ugraḥ saṃvatsaro dakṣo viśrāmo viśvadakṣiṇaḥ vistāraḥ sthāvaraḥ sthāṇuḥ pramāṇaṃ bījam avyayam artho anartho mahākośo mahābhogo mahādhanaḥ anirviṇṇaḥ sthaviṣṭho bhūr dharmayūpo mahāmakhaḥ nakṣatranemir nakṣatrī kṣamaḥ kṣāmaḥ samīhanaḥ yajña ijyo mahejyaś kratuḥ satraṃ satāṃ gatiḥ sarvadarśī vimuktātmā sarvajño jñānam uttamam suvrataḥ sumukhaḥ sūkṣmaḥ sughoṣaḥ sukhadaḥ suhṛt manoharo jitakrodho vīrabāhur vidāraṇaḥ svāpanaḥ svavaśo vyāpī naikātmā naikakarmakṛt vatsaro vatsalo vatsī ratnagarbho dhaneśvaraḥ dharmagub dharmakṛd dharmī sad asat kṣaram akṣaram avijñātā sahasrāṃśur vidhātā kṛtalakṣaṇaḥ gabhastinemiḥ sattvasthaḥ siṃho bhūtamaheśvaraḥ ādidevo mahādevo deveśo devabhṛd guruḥ uttaro gopatir goptā jñānagamyaḥ purātanaḥ śarīrabhūtabhṛd bhoktā kapīndro bhūridakṣiṇaḥ somapo amṛtapaḥ somaḥ purujit purusattamaḥ vinayo jayaḥ satyasaṃdho dāśārhaḥ sātvatāṃ patiḥ jīvo vinayitā sākṣī mukundo amitavikramaḥ ambhonidhir anantātmā mahodadhiśayo antakaḥ ajo mahārhaḥ svābhāvyo jitāmitraḥ pramodanaḥ ānando nandano nandaḥ satyadharmā trivikramaḥ maharṣiḥ kapilācāryaḥ kṛtajño medinīpatiḥ tripadas tridaśādhyakṣo mahāśṛṅgaḥ kṛtāntakṛt mahāvarāho govindaḥ suṣeṇaḥ kanakāṅgadī guhyo gabhīro gahano guptaś cakragadādharaḥ vedhāḥ svāṅgo ajitaḥ kṛṣṇo dṛḍhaḥ saṃkarṣaṇo 'cyutaḥ varuṇo vāruṇo vṛkṣaḥ puṣkarākṣo mahāmanāḥ bhagavān bhagahā nandī vanamālī halāyudhaḥ ādityo jyotir ādityaḥ sahiṣṇur gatisattamaḥ sudhanvā khaṇḍaparaśur dāruṇo draviṇapradaḥ divaḥspṛk sarvadṛg vyāso vācaspatir ayonijaḥ trisāmā sāmagaḥ sāma nirvāṇaṃ bheṣajaṃ bhiṣak saṃnyāsakṛc chamaḥ śānto niṣṭhā śāntiḥ parāyaṇam śubhāṅgaḥ śāntidaḥ sraṣṭā kumudaḥ kuvaleśayaḥ gohito gopatir goptā vṛṣabhākṣo vṛṣapriyaḥ anivartī nivṛttātmā saṃkṣeptā kṣemakṛc chivaḥ śrīvatsavakṣāḥ śrīvāsaḥ śrīpatiḥ śrīmatāṃ varaḥ śrīdaḥ śrīśaḥ śrīnivāsaḥ śrīnidhiḥ śrīvibhāvanaḥ śrīdharaḥ śrīkaraḥ śreyaḥ śrīmāṃl lokatrayāśrayaḥ svakṣaḥ svaṅgaḥ śatānando nandir jyotir gaṇeśvaraḥ vijitātmā vidheyātmā satkīrtiś chinnasaṃśayaḥ udīrṇaḥ sarvataścakṣur anīśaḥ śāśvataḥ sthiraḥ bhūśayo bhūṣaṇo bhūtir viśokaḥ śokanāśanaḥ arciṣmān arcitaḥ kumbho viśuddhātmā viśodhanaḥ aniruddho apratirathaḥ pradyumno amitavikramaḥ kālaneminihā vīraḥ śūraḥ śaurir janeśvaraḥ trilokātmā trilokeśaḥ keśavaḥ keśihā hariḥ kāmadevaḥ kāmapālaḥ kāmī kāntaḥ kṛtāgamaḥ anirdeśyavapur viṣṇur vīro ananto dhanaṃjayaḥ brahmaṇyo brahmakṛd brahmā brahma brahmavivardhanaḥ brahmavid brāhmaṇo brahmī brahmajño brāhmaṇapriyaḥ mahākramo mahākarmā mahātejā mahoragaḥ mahākratur mahāyajvā mahāyajño mahāhaviḥ stavyaḥ stavapriyaḥ stotraṃ stutiḥ stotā raṇapriyaḥ pūrṇaḥ pūrayitā puṇyaḥ puṇyakīrtir anāmayaḥ manojavas tīrthakaro vasuretā vasupradaḥ vasuprado vāsudevo vasur vasumanā haviḥ sadgatiḥ satkṛtiḥ sattā sadbhūtiḥ satparāyaṇaḥ śūraseno yaduśreṣṭhaḥ sannivāsaḥ suyāmunaḥ bhūtāvāso vāsudevo sarvāsunilayo analaḥ darpahā darpado dṛpto durdharo athāparājitaḥ viśvamūrtir mahāmūrtir dīptamūrtir amūrtimān anekamūrtir avyaktaḥ śatamūrtiḥ śatānanaḥ eko naikaḥ savaḥ kaḥ kiṃ yat tat padam anuttamam lokabandhur lokanātho mādhavo bhaktavatsalaḥ suvarṇavarṇo hemāṅgo varāṅgaś candanāṅgadī vīrahā viṣamaḥ śūnyo ghṛtāśīr acalaś calaḥ amānī mānado mānyo lokasvāmī trilokadhṛk sumedhā medhajo dhanyaḥ satyamedhā dharādharaḥ tejo vṛṣo dyutidharaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ pragraho nigraho avyagro naikaśṛṅgo gadāgrajaḥ caturmūrtiś caturbāhuś caturvyūhaś caturgatiḥ caturātmā caturbhāvaś caturvedavid ekapāt samāvarto nivṛttātmā durjayo duratikramaḥ durlabho durgamo durgo durāvāso durārihā śubhāṅgo lokasāraṅgaḥ sutantus tantuvardhanaḥ indrakarmā mahākarmā kṛtakarmā kṛtāgamaḥ udbhavaḥ sundaraḥ sundo ratnanābhaḥ sulocanaḥ arko vājasanaḥ śṛṅgī jayantaḥ sarvavij jayī suvarṇabindur akṣobhyaḥ sarvavāg īśvareśvaraḥ mahāhrado mahāgarto mahābhūto mahānidhiḥ kumudaḥ kuṃdaraḥ kundaḥ parjanyaḥ pavano anilaḥ amṛtāṃśo amṛtavapuḥ sarvajñaḥ sarvatomukhaḥ sulabhaḥ suvrataḥ siddhaḥ śatrujic chatrutāpanaḥ nyagrodho udumbaro aśvatthaś cāṇūrāndhraniṣūdanaḥ sahasrārciḥ saptajihvaḥ saptaidhāḥ saptavāhanaḥ amūrtir anagho acintyo bhayakṛd bhayanāśanaḥ aṇur bṛhat kṛśaḥ sthūlo guṇabhṛn nirguṇo mahān adhṛtaḥ svadhṛtaḥ svāsyaḥ prāgvaṃśo vaṃśavardhanaḥ bhārabhṛt kathito yogī yogīśaḥ sarvakāmadaḥ āśramaḥ śramaṇaḥ kṣāmaḥ suparṇo vāyuvāhanaḥ dhanurdharo dhanurvedo daṇḍo damayitā damaḥ aparājitaḥ sarvasaho niyantā niyamo yamaḥ sattvavān sāttvikaḥ satyaḥ satyadharmaparāyaṇaḥ abhiprāyaḥ priyārho arhaḥ priyakṛt prītivardhanaḥ vihāyasagatir jyotiḥ surucir hutabhug vibhuḥ ravir virocanaḥ sūryaḥ savitā ravilocanaḥ ananto hutabhug bhoktā sukhado naikado agrajaḥ anirviṇṇaḥ sadāmarṣī lokādhiṣṭhānam adbhutam sanāt sanātanatamaḥ kapilaḥ kapir avyayaḥ svastidaḥ svastikṛt svasti svastibhuk svastidakṣiṇaḥ araudraḥ kuṇḍalī cakrī vikramy ūrjitaśāsanaḥ śabdātigaḥ śabdasahaḥ śiśiraḥ śarvarīkaraḥ akrūraḥ peśalo dakṣo dakṣiṇaḥ kṣamiṇāṃ varaḥ vidvattamo vītabhayaḥ puṇyaśravaṇakīrtanaḥ uttāraṇo duṣkṛtihā puṇyo duḥsvapnanāśanaḥ vīrahā rakṣaṇaḥ santo jīvanaḥ paryavasthitaḥ anantarūpo anantaśrīr jitamanyur bhayāpahaḥ caturasro gabhīrātmā vidiśo vyādiśo diśaḥ anādir bhūr bhuvo lakṣmīḥ suvīro rucirāṅgadaḥ janano janajanmādir bhīmo bhīmaparākramaḥ ādhāranilayo dhātā puṣpahāsaḥ prajāgaraḥ ūrdhvagaḥ satpathācāraḥ prāṇadaḥ praṇavaḥ paṇaḥ pramāṇaṃ prāṇanilayaḥ prāṇakṛt prāṇajīvanaḥ tattvaṃ tattvavid ekātmā janmamṛtyujarātigaḥ bhūr bhuvaḥ svas tarus tāraḥ savitā prapitāmahaḥ yajño yajñapatir yajvā yajñāṅgo yajñavāhanaḥ yajñabhṛd yajñakṛd yajñī yajñabhug yajñasādhanaḥ yajñāntakṛd yajñaguhyam annam annāda ātmayoniḥ svayaṃjāto vaikhānaḥ sāmagāyanaḥ devakīnandanaḥ sraṣṭā kṣitīśaḥ pāpanāśanaḥ