Per guerre romano-sasanidi dal 363 al 628 si intende quel complesso di ostilità a bassa o alta intensità che oppose l'Impero romano ai Sasanidi. Per circa due secoli e mezzo, dal 363, subito dopo la campagna sasanide di Giuliano, i due imperi tornarono a combattersi per il predominio del Medio Oriente. Le ostilità cessarono definitivamente quando gli Arabi inglobarono l'antico regno sasanide e si sostituirono allo stesso nel combattere l'Impero bizantino.
Contesto storico
Poco prima della morte di Costantino I (avvenuta nel 337), i due eserciti, da una parte quello romano comandato dal figlio di Costantino, Costanzo II,Annales Valesiani, VI, 35. dall'altro quello persiano, condotto da Sapore II, ruppero la tregua conclusa oltre trent'anni prima da Narsete e Galerio, e tornarono a scontrarsi in Mesopotamia. Costanzo si recò ad Antiochia di Siria, dove rimase dal 338 al 350 per meglio difendere i confini orientali..
Costanzo affrontò intanto anche la difficile situazione armena, che tornò sotto l'influenza romana per tutti gli anni 340.. Il conflitto per la Mesopotamia fu invece pienamente militare. Costanzo scelse di affidarsi ad una nuova linea strategica, potenziando tutta una serie di fortezze frontaliere disposte in profondità, facendo perno su di esse per contenere gli attacchi sasanidi. Si trattò quindi di una guerra difensiva per le armate romane, in cui furono evitate per quanto possibile le manovre in campo aperto con l'esercito al completo. Tra gli episodi principali della guerra vi furono alcune vittorie dei suoi generali, che gli permisero di fregiarsi dal 338 del titolo di Persicus e dal 343 di quello di Adiabenicus Maximus.. Era iniziato così un conflitto che durò a fasi alterne per ben ventisei anni, in cui Sapore cercò di conquistare le fortezze frontaliere della Mesopotamia romana: Singara, Nisibi e Amida. E sebbene Sapore fosse riuscito in alcune circostanze a sconfiggere l'esercito romano di Costanzo II, non riuscì a garantire una occupazione permanente di queste fortezze, spesso rioccupate dai Romani.
Le operazioni militari contro i Romani si dovettero interrompere quando i Sasanidi nel 351 furono attaccati a oriente (nell'attuale Afghanistan.) da alcune tribù nomadi: dopo una lunga guerra (353-358), Sapore riuscì a soggiogare le tribù, ottenendo degli alleati per la sua successiva campagna contro i Romani. La nuova offensiva sasanide portò nel 359 alla conquista di Amida; l'anno successivo fu la volta di Singara e di altre fortezze.
Costanzo fu obbligato a lasciare la frontiera per affrontare l'usurpazione del cugino Giuliano, morendo lungo il viaggio. Il nuovo imperatore fu impegnato nella politica interna, ma nel 363 diede inizio ad una campagna militare contro i Sasanidi, nella quale riuscì a penetrare in territorio nemico, sconfiggendo l'esercito di Sapore, superiore in numero, nella battaglia di Ctesifonte, ma non riuscì a conquistare la città, e fu ucciso durante la ritirata. Al suo posto fu eletto imperatore Gioviano, col quale Sapore firmò un trattato di pace che garantì ai Sasanidi importanti guadagni territoriali: Roma perdeva in pratica tutta la Mesopotamia settentrionale fino alla stessa Nisibi.
Forze in campo Romani
Durante la prima parte di regno Costanzo II (dal 337 al 350) le legioni dislocate lungo l'intero sistema di difese, ammontavano probabilmente a 67 unità, di cui sembrerebbe 28 si trovavano lungo la sola parte orientale,J.R.González, Historia de las legiones Romanas, pp.711-712. tra cui le 4 legioni di nuovissima costituzione (I Flavia Constantia, II Flavia Constantia, II Flavia Virtutis e III Flavia Salutis) forse create in seguito alla nuova crisi che aveva colpito il regno d'Armenia nel 334 (pari al 42% dell'intera forza legionaria schierata lungo le frontiere imperiali):
N. fortezze legionarieCostanzo IIE. Horst, Costantino il grande, Milano 1987, pp. 302-306. unità legionaria località antica località moderna provincia romana1Legio I PonticaTrapezusTrebisondaPontus Polemoniacus2 e 3Legio XV Apollinaris elegio II Armeniaca SatalaSadaghArmenia Prima4Legio I ArmeniacaClaudiopolisMutArmenia Prima5Legio XII FulminataMeliteneMeliteneArmenia Prima6Legio V ParthicaAmidaDiyarbakırMesopotamiaJ.R.González, Historia de las legiones romanas, mappe dopo p. 816, fig.15.7Legio II ParthicaBezabdaCizreMesopotamia8Legio VI Parthica?Cefae ?Mesopotamia9Legio IIII Italica?E.Luttwak, La grande strategia dell'impero romano, Milano 1981, pp.231-232.Resaina?J.R.González, Historia de las legiones romanas, mappe dopo p. 816, fig.14.Ras al-AynMesopotamia10Legio I ParthicaF.Millar, The Roman near East (31 BC - AD 337), Cambridge Massachusetts & London 1993, p.128.SingaraSinjarMesopotamia11 e 12Legio II IsauraLegio III Isaura ? ?Isauria13Legio III Parthica?Apatna? o Arbana?Osrhoene14Legio IIII ParthicaCircesiumBuseiraOsrhoene15Legio XVI Flavia FirmaSuraSuraSyria Euphratensis16Legio IV ScythicaOresaTaybèSyria Euphratensis17Legio I IllyricorumPalmiraTadmurSyria Phoenicia18Legio III GallicaDanabaMehinSyria Phoenicia19Legio III CyrenaicaBostraBosraArabia Petraea20Legio IIII MartiaBetthorusEl-LejjunArabia Petraea21Legio X FretensisAilaElatSyria Palaestina22Legio II Traiana FortisNicopolis eApollinopolis MagnaAlessandria d'Egitto eEdfuAegyptus Iovia23Legio III DiocletianaOmbosKôm OmboAegyptus Iovia24Legio I MaximianaPhilaePhilaeAegyptus Thebaida...vexill. Legio V MacedonicaMemphisMenfiAegyptus Herculia...vexill. Legio XIII GeminaBabylonIl CairoAegyptus Herculia
Grazie alla Notitia dignitatum (databile agli inizi del V secolo), alcuni autori moderni, come il Jones, hanno proposto una ricostruzione delle dimensioni dell'esercito romano dell'epoca, sulla base dell'elenco delle unità militari presenti nella parte orientale. Il risultato proposto dallo stesso può così riassumersi: comitatenses e limitanei in Oriente (compresa l'area balcanica).Carrié, Eserciti e strategie, in vol.XVIII della Storia Einaudi dei Greci e dei Romani, Milano-Torino 2008, pp.135-136.A.H.M.Jones, The later roman empire (284-602), vol.II, App.II, Tav.XV, Oklahoma 1986, pp. 1449-1450.
L'esercito orientale era a sua volta diviso in 3 grandi "comandi strategici per aree territoriali", ciascuna posta sotto il comando di un Magister militum, che aveva a sua volta alle dipendenze alcuni duces e comes, come segue: Magister militum praesentalis I, che controllava 2 duces per l’EgittoNot.Dign., Orien., I. (Dux ThebaidosNot.Dign., Orien., XXXI. e Dux Libyarum) e 1 Comes limitis Aegypti; Magister militum praesentalis II, da cui dipendeva 1 dux per il Ponto (Dux Armeniae) ed un altro Comes per Isauriam; Magister militum per Orientem, da cui dipendevano 6 duces per l'Oriente (Dux Foenicis,Not.Dign., Orien., XXXII. Dux Syriae,Not.Dign., Orien., XXXIII. Dux Palaestinae,Not.Dign., Orien., XXXIV. Dux Osrhoenae,Not.Dign., Orien., XXXV. Dux Mesopotamiae,Not.Dign., Orien., XXXVI. Dux ArabiaeNot.Dign., Orien., XXXVII.);
Unità dell'esercito Magister militum praesentalis I Magister militum praesentalis II Magister militum per Orientem Vexillatio palatina5 unità:Equites promoti seniores,Comites clibanarii,Comites sagittarii iuniores,Comites Taifali,Equites Arcades.Not.Dign., in partibus Orientibus, V.6 unità:Comites seniores,Equites brachiati iuniores,Equites Batavi iuniores,Comites sagittarii Armeni,Equites Persae clibanarii,Equites Theodosiaci seniores.Not.Dign., in partibus Orientibus, VI.Vexillatio comitatensis7 unità:Equites catafractarii Biturigenses,Equites armigeri seniores Gallicani,Equites quinto Dalmatae,Equites nono Dalmatae,Equites primi scutarii,Equites promoti iuniores,Equites primi clibanarii Parthi. 6 unità:Equites catafractarii,Equites catafractarii Ambianenses,Equites sexto Dalmatae,Equites secundi scutarii,Equites scutarii,Equites secundi clibanarii Parthi.10 unità:Comites catafractarii Bucellarii iuniores,Equites armigeri seniores Orientales,Equites tertio Dalmatae,Equites primi scutarii Orientales,Equites secundi stablesiani,Equites tertii stablesiani,Equites promoti clibanarii,Equites quarti clibanarii Parthi,Equites primi sagittarii,Cuneus equitum secundorum clibanariorum Palmirenorum.Not.Dign., in partibus Orientibus, VII.Legio palatina6 unità:Lanciarii seniores,Ioviani iuniores,Herculiani iuniores,Fortenses,Nervii,Matiarii juniores. 6 unità:Matiarii seniores,Daci, Scythae, Primani,Undecimani,Lanciarii iuniores.Auxilia palatina18 unità:Batavi seniores, Brachiati iuniores,Salii, Constantiani, Mattiaci seniores,Sagittarii seniores Gallicani,Sagittarii iuniores Gallicani,Tertii sagittarii Valentis, Defensores,Raetobarii, Anglevarii,Hiberi, Visi,Felices Honoriani juniores, Victores,Primi Theodosiani, Tertii Theodosiani,Felices Theodosiani Isauri. 17 unità:Regii, Cornuti, Tubantes,Constantiniani, Mattiaci iuniores,Sagittarii seniores Orientales,Sagittarii iuniores Orientales,Sagittarii dominici, Vindices,Bucinobantes, Falchouarii,Thraces, Teruingi,Felices Theodosiani,Felices Arcadiani iuniores,Secundi Theodosiani,Quarti Theodosiani.2 unità:Felices Arcadiani seniores,Felices Honoriani seniores.Legio comitatensis 9 unita:Quinta Macedonica,Martenses seniores,Septima gemina,Decima gemina,Balistarii seniores,Prima Flavia Constantia,Secunda Flavia Constantia Thebaeorum,Secunda Felix Valentis Thebaeorum,Prima Flavia Theodosiana.Pseudocomitatensis 1 unità:Auxiliarii sagittarii.10 unita:Prima Armeniaca,Secunda Armeniaca,Fortenses auxiliarii,Funditores, Prima Italica,Quarta Italica, Sexta Parthica,Prima Isaura sagittaria,Balistarii Theodosiaci, Transtigritani.Totale unità da campagna36 unitàA.Goldsworthy, Storia complete dell'esercito romano, 2007, p.204.36 unità31 unitàLegioni di ripenses e limitanei10 unità:Legio II Flavia Constantia Thebaeorum,Legio II Traiana,Legio I Valentiniana,Legio I Maximiana,Legio III Diocletiana,Legio II Valentiniana;Not.Dign., in partibus Orientibus, XXXI.Legio V Macadonica,Legio XIII Gemina,Legio III Diocletiana,Legio II Traiana.Not.Dign., in partibus Orientibus, XXVIII.5 unità:Legio II Isaura,legio III Isaura;Not.Dign., in partibus Orientibus, XXIX.Legio XV Apollinaris,legio XII Fulminata,legio I Pontica.Not.Dign., in partibus Orientibus, XXXVIII.10 unità:legio I Illyricorum,legio III Gallica;Not.Dign., in partibus Orientibus, XXXII.legio IV Scythica,legio XVI Flavia Firma;Not.Dign., in partibus Orientibus, XXXIII.legio X Fretensis;Not.Dign., in partibus Orientibus, XXXIV.legio IV Parthica;Not.Dign., in partibus Orientibus, XXXV.legio I Parthica Nisibena,legio II Parthica;Not.Dign., in partibus Orientibus, XXXVI.legio III Cyrenaica,legio IV Martia;Not.Dign., in partibus Orientibus, XXXVII.
Alle legioni sopra elencate vanno poi aggiunte tutte le unità minori di limitanei (auxilia, numeri, cohortes, cunei, equites, ecc.) posizionate lungo i confini imperiali e che rispondevano ai seguenti ufficiali: il Dux Thebaidos, il Dux Libyarum, il Comes limitis Aegypti, il Dux Armeniae, il Comes per Isauriam, il Dux Foenicis,Not.Dign., Orien., XXXII. il Dux Syriae,Not.Dign., Orien., XXXIII. il Dux Palaestinae,Not.Dign., Orien., XXXIV. il Dux Osrhoenae,Not.Dign., Orien., XXXV. il Dux MesopotamiaeNot.Dign., Orien., XXXVI. e il Dux Arabiae.Not.Dign., Orien., XXXVII.
Sasanidi