315px|thumb|トルコ語話者の人口が過半数を占める地域 トルコ語(トルコご、)は、アゼルバイジャン語やトルクメン語と同じテュルク諸語の南西語群(オグズ語群)に属する言語。
概要 テュルク諸語のうち最大の話者数をもつ。トルコ語の話者が最も多いのはトルコ共和国であり、人口の約3分の2を占めるトルコ人の母語であるほか、公用語ともなっているため約7500万人のトルコ国民のほとんどはトルコ語を話すことができる「トルコ語文法ハンドブック」p13 林徹 白水社 2013年3月1日発行。キプロス共和国もギリシャ語と並んでトルコ語を公用語としているhttps://www.mofa.go.jp/mofaj/area/cyprus/data.html 「キプロス基礎データ」日本国外務省 平成30年11月1日 2019年5月16日閲覧が、実際にはキプロス紛争の結果1974年に国が南北に分断され、南部のみを領するようになったキプロス共和国内にはほぼトルコ人が存在しなくなったため、名目のみの公用語となっている。逆に島の北部を領有している北キプロス・トルコ共和国は約33万人の国民のほとんどをトルコ人が占めるようになったため、トルコ語が唯一の公用語となっている。
このほか、ブルガリアに約100万人、ギリシャに約15万人、そのほか北マケドニアやコソボにも母語話者がいる。ドイツ・オーストリア・スイス・リヒテンシュタインなど西ヨーロッパ東部〜中央ヨーロッパのトルコ系移民社会(250万人以上)でも話されているが、現地で生まれてトルコ語が満足に話せない若者も増えている。
アラビア語・ペルシア語からの借用語が極めて多い他、日常語にはブルガリア語・ギリシャ語など周辺の言語からの借用語も多く、近代に入った外来語にはフランス語からのものが多い。
主に中央アジア・トルキスタンを中心に広がるトルクメン語・カザフ語・キルギス語・ウイグル語などのテュルク諸語とは近縁関係にあり、中でも同じオグズ語群に属するアゼルバイジャン語とはかなりの部分相互理解が可能である「トルコ語文法ハンドブック」p15 林徹 白水社 2013年3月1日発行。
歴史と言語純化運動 アルタイ山脈付近に居住していたテュルク語族に属するオグズ族は8世紀頃より西進をはじめ、13世紀末には小アジアでオスマン帝国を建国した。オスマン帝国は周辺諸国を次々と征服して大国となり、それにともなって彼らの言語も15世紀頃には書記言語となった。これをオスマン語と呼ぶ。オスマン語は広く使用されたが、アラビア語やペルシア語からの語彙借用が非常に多く「トルコ語文法ハンドブック」p16 林徹 白水社 2013年3月1日発行、また使用されていたアラビア文字はトルコ語の発音とかみ合わなかったため、表記には必ずしも適していなかった『図説 世界の文字とことば』p60 町田和彦編 河出書房新社 2009年12月30日初版発行 。
1923年にトルコ共和国が建国されると、政権を握ったムスタファ・ケマル・アタテュルクは言語改革を強力に推し進め、1928年には文字をアラビア文字表記からラテン文字表記に改め、古語からの語彙の復活や新造語によって旧来のアラビア語・ペルシア語からの借用語を置き換えるなどの改革を行い「事典世界のことば141」p266 梶茂樹・中島由美・林徹編 大修館書店 2009年4月20日初版第1刷、これによって現代トルコ語が確立した。ただし両言語からの借用語は非常に多岐にわたっていたために完全に置換することはできず、言語改革後も多くの借用語がいまだ存在している「アラビア語の世界 歴史と現在」p487 ケース・フェルステーヘ著 長渡陽一訳 三省堂 2015年9月20日第1刷。
方言 イスタンブール方言を基礎とする共通語を持つほか、いくつかの方言が存在する「ビジュアル版 世界言語百科 現用・危機・絶滅言語1000」p41 ピーター・K・オースティン 著 澤田治美監修 柊風舎 2009年9月20日第1刷。
表記
トルコ語の表記には主にラテン文字が用いられる。ただしトルコ語にはq, w, xの3文字は使用されずç, ş, ğ, ı, ö, üの6文字が追加されているため『図説 世界の文字とことば』p61 町田和彦編 河出書房新社 2009年12月30日初版発行 、トルコ語アルファベットは全29文字で構成されることとなる「トルコ語文法ハンドブック」p19 林徹 白水社 2013年3月1日発行。
音声 子音 + 標準トルコ語の子音音素 pp. 154–155. 両唇音 歯音/歯茎音 後部歯茎音 硬口蓋音 軟口蓋音声門音 鼻音 破裂音 () () 摩擦音 接近音 () () はじき音
母音と母音調和 現代トルコ語には、、、、、、、、の8母音があり、下の表のように分類される「トルコ語文法ハンドブック」p21 林徹 白水社 2013年3月1日発行。
前舌母音 後舌母音 非円唇 広 狭 円唇 広 狭
日本語の前舌、後舌母音のことをトルコ語では「細い母音 ()」「太い母音 ()」という。前舌母音と後舌母音はそれぞれ一語中で共存せず、非円唇母音と円唇母音、広い母音と狭い母音がそれぞれ整然とした対応関係を持つ。
簡単には、「eおよび点の付く母音」と「それ以外の(点の付かない)母音」に分け、前者は「e」で受け、後者は「a」で受けると覚えると分かりやすい。
例えば、時点、地点を表す接尾語(助詞)は「〜de」と「〜da」だが、 「2時に」は (「時」「2」「に」) 「6時に」は (「時」「6」「に」) のように、直前の母音により使い分ける(deとdaに意味上の区別はない)。
熟語を形成した単語も、 「どこに」は (「ne」は「どの」) 「ここに」は (「bu」は「この」) となる。
方向を表す「〜に」は「〜e」と「〜a」、「〜から」は「〜den」と「〜dan」だが、これらも同様にそれぞれ、 (イズミルに)、(イズミルから) (イスタンブルに)、(イスタンブルから) (アンカラに)、(アンカラから):母音で終わるため、〜aの前にyを追加 (ガズィアンテプに)、(ガズィアンテプから):無声音の後で、〜denが〜tenに変化するケース になる。
また、「8」、「9」を表す数詞はそれぞれ「」、「」だが、これらから派生した「80」、「90」はそれぞれ、 (8) → (80) (9) → (90) となる。
文法 日本語の助詞や助動詞のように、単語の末尾に接尾辞を付着させて文法関係を示す膠着語であり、語順も日本語に似て、原則として主語を文の先頭、述語を文の末尾に置く(SOV型)。名詞には性がなく、接尾辞により大まかに6つの種類の格変化があり、数の区別もある。形容詞も日本語同様、前置修飾である。語形変化する時に母音調和を行うことが大きな特徴である。 +名詞の格変化の例後舌母音格adam(人/男)kapı(ドア/ゲート)ağaç(木)kol(腕)ulus(国)単数複数単数複数単数複数単数複数単数複数主格adamadamlarkapıkapılarağaçağaçlarkolkollarulusuluslar定対格adamıadamlarıkapıyıkapılarıağacıağaçlarıkolukollarıulusuulusları与格adamaadamlarakapıyakapılaraağacaağaçlarakolakollaraulusauluslara処格adamdaadamlardakapıdakapılardaağaçtaağaçlardakoldakollardaulustauluslarda奪格adamdanadamlardankapıdankapılardanağaçtanağaçlardankoldankollardanulustanuluslardan属格adamınadamlarınkapınınkapılarınağacınağaçlarınkolunkollarınulusunulusların前舌母音格ev(家)tane(種)köy(村)yüzük(指輪)süt(ミルク)単数複数単数複数単数複数単数複数単数複数主格evevlertanetanelerköyköyleryüzükyüzüklersütsütler定対格evievleritaneyitaneleriköyüköyleriyüzüğüyüzüklerisütüsütleri与格eveevleretaneyetanelereköyeköylereyüzüğeyüzükleresütesütlere処格evdeevlerdetanedetanelerdeköydeköylerdeyüzükteyüzüklerdesüttesütlerde奪格evdenevlerdentanedentanelerdenköydenköylerdenyüzüktenyüzüklerdensüttensütlerden属格evinevlerintanenintanelerinköyünköylerinyüzüğünyüzüklerinsütünsütlerin不規則変化格hat(線)oğul(息子)su(水)saat(時計/時刻)gol(ゴール)単数複数単数複数単数複数単数複数単数複数主格hathatlaroğuloğullarsusularsaatsaatlergolgoller定対格hattıhatlarıoğluoğullarısuyusularısaatisaatlerigolügolleri与格hattahatlaraoğlaoğullarasuyasularasaatesaatleregolegollere処格hattahatlardaoğuldaoğullardasudasulardasaattesaatlerdegoldegollerde奪格hattanhatlardanoğuldanoğullardansudansulardansaattensaatlerdengoldengollerden属格hattınhatlarınoğlunoğullarınsuyunsularınsaatinsaatleringolüngollerin +人称代名詞と指示代名詞の格変化(与格と属格に不規則変化がある)格一人称二人称三人称=あれこれそれ単数複数単数複数(=単数尊敬語)単数複数単数複数単数複数主格benbizsensizoonlarbubunlarşuşunlar定対格benibizisenisizionuonlarıbunubunlarışunuşunları与格banabizesanasizeonaonlarabunabunlaraşunaşunlara処格bendebizdesendesizdeondaonlardabundabunlardaşundaşunlarda奪格bendenbizdensendensizdenondanonlardanbundanbunlardanşundanşunlardan属格benimbizimseninsizinonunonlarınbununbunlarınşununşunların 例: (私は昨日、(その)手紙を書いた。) (私) (昨日) (手紙) (「を」に当たる接尾辞) (「書く」を意味する動詞の語幹) (過去形を作る接尾辞) (主語が一人称単数の場合に用いる人称接尾辞)
ここでは、日本語との違いとして、助詞「は」に当たる主題を表す接尾辞が存在しないこと、主語の人称によって動詞の語尾が変化することが挙げられる。
なお、上文はが定性、つまり話者や聴者がどの手紙かについて既に分かる場合の会話である。限定しない場合は対格の接尾辞が不要である。例: (私は昨日、(1通の)手紙を書いた。)
このほか、トルコ語には所有接辞が存在する。特に複合名詞において、後ろにある名詞は必ず三人称の所有接辞をつけなければならない。例:
(私の本)=(本。のは子音交替によりに変化)+(所有接辞。所有者が一人称単数で、所有対象が子音で終わる場合、-/-/-/-の4種類があるが、ここでは母音調和により-) (冷蔵庫)=(氷)+(たんす)+(所有者が三人称単数の所有接辞。ここでは母音調和により-) (トルコ共和国)=(トルコ)+(共和国)+(所有者が三人称単数の所有接辞。ここでは母音調和により-) (アヤソフィア博物館)=(アヤソフィア)+(博物館)+(所有者が三人称単数の所有接辞。所有対象が母音で終わる場合、-/-/-/-の4種類があるが、ここでは母音調和により-)
なお、複合名詞にさらに所属人称接辞がつくと、元の三人称の所属接辞は消える。従って、「夕食」と「彼/彼女の夕食」は同じく「akşam yemeği」である。
動詞接辞の-mIşは、間接証拠性やミラティビティを表す。
+名詞の所有接辞と格変化格所有者人称adam(人/男)kapı(ドア/ゲート)ev(家)yüzük(指輪)単数複数単数複数単数複数単数複数主格単数一人称adamımadamlarımkapımkapılarımevimevlerimyüzüğümyüzüklerim二人称adamınadamlarınkapınkapılarınevinevlerinyüzüğünyüzüklerin三人称adamıadamlarıkapısıkapılarıevievleriyüzüğüyüzükleri複数一人称adamımızadamlarımızkapımızkapılarımızevimizevlerimizyüzüğümüzyüzüklerimiz二人称adamınızadamlarınızkapınızkapılarınızevinizevlerinizyüzüğünüzyüzükleriniz三人称adamlarıadamlarıkapılarıkapılarıevlerievleriyüzükleriyüzükleri定対格単数一人称adamımıadamlarımıkapımıkapılarımıevimievlerimiyüzüğümüyüzüklerimi二人称adamınıadamlarınıkapınıkapılarınıevinievleriniyüzüğünüyüzüklerini三人称adamınıadamlarınıkapısınıkapılarınıevinievleriniyüzüğünüyüzüklerini複数一人称adamımızıadamlarımızıkapımızıkapılarımızıevimizievlerimiziyüzüğümüzüyüzüklerimizi二人称adamınızıadamlarınızıkapınızıkapılarınızıevinizievleriniziyüzüğünüzüyüzüklerinizi三人称adamlarınıadamlarınıkapılarınıkapılarınıevlerinievleriniyüzükleriniyüzüklerini与格単数一人称adamımaadamlarımakapımakapılarımaevimeevlerimeyüzüğümeyüzüklerime二人称adamınaadamlarınakapınakapılarınaevineevlerineyüzüğüneyüzüklerine三人称adamınaadamlarınakapısınakapılarınaevineevlerineyüzüğüneyüzüklerine複数一人称adamımızaadamlarımızakapımızakapılarımızaevimizeevlerimizeyüzüğümüzeyüzüklerimize二人称adamınızaadamlarınızakapınızakapılarınızaevinizeevlerinizeyüzüğünüzeyüzüklerinize三人称adamlarınaadamlarınakapılarınakapılarınaevlerineevlerineyüzüklerineyüzüklerine処格単数一人称adamımdaadamlarımdakapımdakapılarımdaevimdeevlerimdeyüzüğümdeyüzüklerimde二人称adamındaadamlarındakapındakapılarındaevindeevlerindeyüzüğündeyüzüklerinde三人称adamındaadamlarındakapısındakapılarındaevindeevlerindeyüzüğündeyüzüklerinde複数一人称adamımızdaadamlarımızdakapımızdakapılarımızdaevimizdeevlerimizdeyüzüğümüzdeyüzüklerimizde二人称adamınızdaadamlarınızdakapınızdakapılarınızdaevinizdeevlerinizdeyüzüğünüzdeyüzüklerinizde三人称adamlarındaadamlarındakapılarındakapılarındaevlerindeevlerindeyüzüklerindeyüzüklerinde奪格単数一人称adamımdanadamlarımdankapımdankapılarımdanevimdenevlerimdenyüzüğümdenyüzüklerimden二人称adamındanadamlarındankapındankapılarındanevindenevlerindenyüzüğündenyüzüklerinden三人称adamındanadamlarındankapısındankapılarındanevindenevlerindenyüzüğündenyüzüklerinden複数一人称adamımızdanadamlarımızdankapımızdankapılarımızdanevimizdenevlerimizdenyüzüğümüzdenyüzüklerimizden二人称adamınızdanadamlarınızdankapınızdankapılarınızdanevinizdenevlerinizdenyüzüğünüzdenyüzüklerinizden三人称adamlarındanadamlarındankapılarındankapılarındanevlerindenevlerindenyüzüklerindenyüzüklerinden属格単数一人称adamımınadamlarımınkapımınkapılarımıneviminevleriminyüzüğümünyüzüklerimin二人称adamınınadamlarınınkapınınkapılarınınevininevlerininyüzüğününyüzüklerinin三人称adamınınadamlarınınkapısınınkapılarınınevininevlerininyüzüğününyüzüklerinin複数一人称adamımızınadamlarımızınkapımızınkapılarımızınevimizinevlerimizinyüzüğümüzünyüzüklerimizin二人称adamınızınadamlarınızınkapınızınkapılarınızınevinizinevlerinizinyüzüğünüzünyüzüklerinizin三人称adamlarınınadamlarınınkapılarınınkapılarınınevlerininevlerininyüzüklerininyüzüklerinin終止形=「(人称)は男(たち)である」など所有者人称adam(人/男)oğul(息子)kedi(猫)köpek(犬)単数複数単数複数単数複数単数複数終止形単数一人称adamımadamlarımoğlumoğullarımkediyimkedilerimköpeğimköpeklerim二人称adamsınadamlarsınoğulsunoğullarsınkedisinkedilersinköpeksinköpeklersin三人称adamadamdıradamlaradamlardıroğuloğulduroğullaroğullardırkedikedidirkedilerkedilerdirköpekköpektirköpeklerköpeklerdir複数一人称adamızadamlarızoğluzoğullarızkediyizkedilerizköpeğizköpekleriz二人称adamsınızadamlarsınızoğulsunuzoğullarsınızkedisinizkedilersinizköpeksinizköpeklersiniz三人称adamlaradamlardıroğullaroğullardırkedilerkedilerdirköpeklerköpeklerdir +述語としての形容詞の活用sarı(黄色い)iyi(良い)büyük(大きい)否定(形容詞の原形+değil)肯定肯定肯定現在単数一人称sarıyımiyiyimbüyüğümiyi değilim二人称sarısıniyisinbüyüksüniyi değilsin三人称sarı / sarıdıriyi / iyidirbüyük / büyüktüriyi değil複数一人称sarıyıziyiyizbüyüğüziyi değiliz二人称sarısınıziyisinizbüyüksünüziyi değilsiniz三人称sarı / sarılariyi / iyilerbüyük / büyükleriyi değil / iyi değiller過去単数一人称sarıydımiyiydimbüyüktümiyi değildim二人称sarıydıniyiydinbüyüktüniyi değildin三人称sarıydıiyiydibüyüktüiyi değildi複数一人称sarıydıkiyiydikbüyüktükiyi değildik二人称sarıydınıziyiydinizbüyüktünüziyi değildiniz三人称sarıydılariyiydilerbüyüktüleriyi değildi / iyi değildiler / iyi değillerdi間接過去(=〜かったことがあった)単数一人称sarıymışımiyiymişimbüyükmüşümiyi değilmişim二人称sarıymışsıniyiymişsinbüyükmüşsüniyi değilmişsin三人称sarıymışiyiymişbüyükmüşiyi değilmiş複数一人称sarıymışıziyiymişizbüyükmüşüziyi değilmişiz二人称sarıymışsınıziyiymişsinizbüyükmüşsünüziyi değilmişsiniz三人称sarıymışlariyiymişlerbüyükmüşleriyi değilmiş / iyi değilmişler / iyi değillermiş条件法単数一人称sarıysamiyiysembüyüksemiyi değilsem二人称sarıysaniyiysenbüyükseniyi değilsen三人称sarıysaiyiysebüyükseiyi değilse複数一人称sarıysakiyiysekbüyüksekiyi değilsek二人称sarıysanıziyiysenizbüyükseniziyi değilseniz三人称sarıysalariyiyselerbüyükseleriyi değilseler / iyi değillerse