El lumbard ucidental (o insübrich) l'è vöna di du variant principal de la lengua lumbarda. L'è parlaa int i zonn de Milan, Com, Lecch, Pavia, Vares, Lod, Nuara, Verbania, in Brianza, in Ümléna, in Valtelena e in Svizra (in Tisin e in part di Grisun). Gh'hinn anca di part nord de l'Emilia ch'i pudrissen vess cunsideraa insübrich, ma per adess l'esista no'na classificaziun presisa. Par quel pruposit chì, giamò del 1853 el Biondelli el faseva nutà che el piasentin el gh'aveva tüt dü i vucal türbaa del lumbard (la /ø/ e la /y/), roba che la sücedeva no int la püssee part di parlad emilian. A la fin parò el Biondelli el classificava el piasentin cume emilian (pütost che lumbard) de passag.

L'Urtugrafia

I möd de scriv in lumbard ucidental a hinn sustanzialment dü: vünn che 'l trà ispiraziun de l'urtugrafia leteraria milanesa (cumpagna de quela piemuntesa e ligüra) e vünn alter che 'l pò vess ciamaa de ispiraziun svizara (che l'è quel in del qual l'è scrivü quel articul chì). Del prim hinn carateristigh i grafema /oeu/ e /u/, a la francesa, menter del segund invezi i grafema /ö/ e /ü/, a la tudesca. La magiur part di urtugrafii l'è basada sura vün di dü mudei. Un'altra pruposta de urtugrafia la saria quela del lenguista Geoffrey Hull, in del cuntest de una lengua padanesa che la picaria dent tüt i lenguv gal-italigh e returumanigh.

Gramatiga Articuj articuj definii mascülin femininsingular el/ol/ul/äl/u(r)/al1 la/raplüral i i/le articuij minga definii mascülin feminin singular un/ün/an una/üna/ina, un'/ün' plüral di di 1. In certi cuntest la vucal de l'articul definii la pö drucà, o diventà 'na schwa, in quej cas chì l'articul el pö vess scrivüü cun l'apostrofi (pres. 'l/'r)

Prunom persunaj suget

singular plüral 1ma pers. mì/me/men nün(ch)/nü(m)/nögn 2da pers. tì/te vialter1/violter1/violtri, vü2 3za pers. (m) lü lur/lui 3za pers. (f) lee lur/lui 1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (vialtar). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumün quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).

2. Int i püssee tant variant del lumbard ucidental, gh'è na distinzion fra vialter/violter e vü: i prim i henn i prunom plural nurmal, mentr'inveci el second l'è la version che la se dröva per rivolgess a 'na persona per la qual se gh'ha rispet, e donca l'è plüral dumà gramaticalment, perchè in efeti la se riferiss a 'na persona singula (in certi dialet el "vü" l'è diventaa arcaich, e quela fünzion chì l'è passaa al "lü").

Prunom persunaj cumplement debul (clitich)

singular plüral 1ma pers. me1 (-m) se/si1 (-ss) 2da pers. te1 (-t) ve1 (-v) 3za pers. (m) el1 (-l) i/je1 (-j) 3za pers. (f) la (-la) i/je1 (-j) 1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (es. ma, ta, e.i.v.). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumün quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).

Int i question, el clitich el pö spustass dop del verb:

1. lü el dis -> 'sa disel? 2. lee la dis -> 'sa disla?

Int la tabela de sura, la part tra parentes l'è la furma post-verbala.

In certi variant insübrich, quel spustament chì l'è ubligatori, mentr'inveci in alter variant (suratüt variant del Milanes) questa strütura l'è 'dree perdess, e donca (1) e (2) i diventen (3) e (4): 3. 'se'l dis? 4. 'se la dis?

Nom

Nümer e quantificadur 'L Lumbard ucidental 'l marca la diferenza intra mas'c e femena fin al nümer tri:

mas'c femena vün/vön vüna/vöna dü dò/du tri trè

I alter nümer i gh'hann dumà una versión (La "e" atonega la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet, e 'l nümer el pö vess scrivüü anca cun la "a" (quatar). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa. Quij cas chì i henn ripurtaa chì suta cun la vucala etimulogica). 4) quater/quatru 5) cinch/sinch/cinqu/cenchi 6) ses/sesi 7) set/seti 8) vot/votu 9) növ/nöi 10) des/desi 11) vündes/vündas 12) düdes/dodas 13) tredes/tredas 14) quatordes/quatordas 15) quindes/quindas 16) sedes/sedas 17) dersett 18) desdott/disdott 19) desnöv/disnöf 20) vint/vent 30) trenta 40) quaranta 50) cinquanta 60) sessanta 70) setanta 80) (v)utanta/(v)otanta 90) nuvanta 100) cent 1000) mila/mill

Verb Verb Vess Möd Indicatif, Temp Present prunom vess 1ma pers. mì (a) sun(t)/son/sum 2da pers. tì (a) te1 see(t) 3za pers. (m) lü (a) l'è 3za pers. (f) lee (a) l'è 1ma pers. (pl) nün(ch)/nü(m) (a) sem/sum(a) 2da pers. (pl) vialter1/violter, vü (a) sii(v)/sé 3za pers. (pl) lur (a) hinn/i henn/ suun 1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).

Möd Indicatif, Temp Passaa prunom vess 1ma pers. mì (a) sun(t)/son/sum staa/stai/stat/stéi 2da pers. tì (a) te1 see(t) staa/stai/stat/stéi 3za pers. (m) lü (a) l'è staa/stai/stat/stéi 3za pers. (f) lee (a) l'è stada/staia/staa/stéi 1ma pers. (pl) nün(ch)/nü(m) (a) sem/sum(a) staa/stai/stat/stéi 2da pers. (pl) vialter1/violter, vü (a) sii/sé staa/stai/stat/stéi 3za pers. (pl) lur (a)/i hinn/henn staa/stai/stat/stéi 1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).

Möd Indicatif, Temp Imperfet prunom vess 1ma pers. mì (a) seri/sevi/séu 2da pers. tì (a) te1 ser(et)/sev(et)/seri/séi1 3za pers. (m) lü (a) l'era/eva/éa 3za pers. (f) lee (a) l'era/eva/éa 1ma pers. (pl) nün(ch)/nü(m) (a) serem/serum/sevum/séam 2da pers. (pl) vialter1/violter, vü (a) serev/seruv/sé(r)vi/sii 3za pers. (pl) lur (a)/i eren/even/erun/éan1 1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta serat/sevat staa/staio 'me lur i eran/evan staa/stai). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).

La v in de l'imperfett l'è cunsiderada arcaica in di variant püssee inuvativ (per esempi quela de Milan).

Möd Indicatif, Temp Trapasaa prunom vess 1ma pers. mì (a) seri/sevi/séu staa/stai/stat/stéi 2da pers. tì (a) te1 seret/sevet1/seri/séi staa/stai/stat/stéi 3za pers. (m) lü (a) l'era/eva/éa staa/stai/stat/stéi 3za pers. (f) lee (a) l'era/eva/éa staa/stai/stat/stéi 1ma pers. (pl) nün(ch)/nü(m) (a) serum/sevum/séam staa/stai/stat/stéi 2da pers. (pl) vialter1/violter, vü (a) seruf/seruv/sé(r)vi/sii staa/stai/stat/stéi 3za pers. (pl) lur (a)/i eren/even1/erun/éan staa/stai/stat/stéi

1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta serat/sevato 'me lur i eran/evan). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).

Möd Indicatif, Temp Fütür prunom vess 1ma pers. mì (a) saroo/sarù/sarò/sa(r)ó 2da pers. tì (a) te1 sa(r)ee(t)1 3za pers. (m) lü (a) el sa(r)à 3za pers. (f) lee (a) la sa(r)à 1ma pers. (pl) nün(ch)/nü(m) (a) sa(r)èmm/sarùm(a) 2da pers. (pl) vialter1/violter, vü (a) sa(r)ii 3za pers. (pl) lur (a)/(i) sa(r)ànn

1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta sareet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).

Möd Indicatif, Temp Fütür anteriur(?) prunom vess 1ma pers. mì (a) sa(r)oo/sarù staa/stai/stat/stéi 2da pers. tì (a) te1 sa(r)ee(t)1 staa/stai/stat/stéi 3za pers. (m) lü (a) el sa(r)à staa/stai/stat/stéi 3za pers. (f) lee (a) la sa(r)à staa/stai/stat/stéi 1ma pers. (pl) nün(ch)/nü(m) (a) sa(r)èmm/sarùm(a) staa/stai/stat/stéi 2da pers. (pl) vialter1/violter, vü (a) sa(r)ii staa/stai/stat/stéi 3za pers. (pl) lur (a)/(i) sa(r)àn(n) staa/stai/stat/stéi

1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta sareet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).

Möd Infinit, Gerundi e Participi Pasat Infinit Gerundi Participi Pasat stá(r) (i)'n vià (a) stá(r) stai/stat avegh(r) (i)'n vià (a) avegh(r) avut durmí(r) (m) (i)'n vià (a) durmí(r) durmii

Verb (A)vègh/vèch, Avè

Möd Indicatif, Present

prunom Avegh 1ma pers. mì (a) gh'hoo/hu/hö 2da pers. tì (a) te1 gh'hee(t) 3za pers. (m) lü (a) el/u gh'ha 3za pers. (f) lee (a) la gh'ha 1ma pers. (pl) nün(ch)/nü(m) (a) gh'emm/um(a) 2da pers. (pl) vialter1/violter, vü (a) gh'avii/hii/é 3za pers. (pl) lur (a)/i gh'han(n) 1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).

Möd Indicatif, Passaa

prunom Avegh 1ma pers. mì (a) gh'hoo/hu/hö a(v)üü(d) 2da pers. tì (a) te1 gh'hee(t) a(v)üü(d) 3za pers. (m) lü (a) el/u gh'ha a(v)üü(d) 3za pers. (f) lee (a) la gh'ha a(v)üü(d) 1ma pers. (pl) nün(ch)/nü(m) (a) gh'emm/um(a) a(v)üü(d) 2da pers. (pl) vialter1/violter, vü (a) gh'avii/hii/é a(v)üü(d) 3za pers. (pl) lur (a)/i gh'han(n) a(v)üü(d) 1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).

Möd Indicatif, Imperfet

prunom Avegh 1ma pers. mì (a) gh'avevi/eri 2da pers. tì (a) te1 gh'avevet1/eret1 3za pers. (m) lü (a) el/u gh'aveva/era 3za pers. (f) lee (a) la gh'aveva/era 1ma pers. (pl) nün(ch)/nü(m) (a) gh'ave(v)um 2da pers. (pl) vialter1/violter, vü (a) gh'ave(v)uf/avevuv 3za pers. (pl) lur (a)/i gh'aveven 1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).

Int l'indicativ imperfet, el verb avè(gh) el gh'ha anca una version püssee cürta, che l'è el risültaa d'una cuntrazion funulogica (cumpagna de quej di ausiliar ingles):

furma cumpleta cuntrazion gh'avevi gh'avi/ava/evi gh'avev(et) gh'av(et)/ev(et) gh'aveva gh'ava/eva gh'ave(v)um gh'a(v)um gh'ave(v)uv gh'a(v)uv/avi gh'aveven gh'aven/avan

Möd Indicatif, Trapassaa

prunom Avegh 1ma pers. mì (a) gh'avevi/eri a(v)üü 2da pers. tì (a) te1 gh'avevet1/eret1 a(v)üü 3za pers. (m) lü (a) el/u gh'aveva/era a(v)üü(d) 3za pers. (f) lee (a) la gh'aveva/era a(v)üü(d) 1ma pers. (pl) nün(ch)/nü(m) (a) gh'ave(v)um a(v)üü(d) 2da pers. (pl) vialter1/violter, vü (a) gh'ave(v)uf/avevuv a(v)üü(d) 3za pers. (pl) lur (a)/i gh'aveven a(v)üü(d) 1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).

Möd Indicatif, Fütür