Bonvexin de la Riva (Bonvesin dra Riva in lombard antig; Bonvicinus de Rippa in latin; Milan (?) 1250 ca. – 1313/1315) l'è stait vun intra i prim a scriver in lombard ind el secol XIII, considerad la personalitaa plussee granda del so secol a Milan e pader de la lengua lombarda, ma anca icona de la leteradura in volgar in tut el nord Italia.
Nassud vers la metaa del 1200, el Bonvexin a l'è stait un frad de L'Orden dei Umiliads, autor lombard squas certament milanes, l'ha scrivud œvre in poesia e prœsa in volgar lombard e in latin: la plupart inn de carater relijos; cont el Liber dei Tre Scriiture l'ha anticipad la Comedia del Dant Liger, cont el De magnalibus urbis Mediolani l'ha lassad una granda font storega, cont el De vita scholastica l'ha lassad un test lejud per secoi ind i scœle con plussee de vint edizion domà intra el 1479 e il 1555.
El nom miniatura|Œvra De magnalibus urbis Mediolani de Bonvexin de la Riva, qì ind la soa ristampa del 1921 de la cà editrix Cogliati
L'indicazion onomastega de l'autor a l'è minga univoca. Principiom de la parentella, la forma drovada dei editor plussee recents, çoè "de la Riva", a l'è qella qe la figura denter del codex plussee important dei œvre volgar de l'autor, l'Ital. Qu. 26, incœ conservad a la Staatsbibliothek de Berlin.
Ind i codex dei œvre volgar a g'è "Da Riva" per probabel semplifegazion latinejantaContini, Gianfranco (ed.), Le opere volgari di Bonvesin da la Riva. Volume primo (unico uscito): Testi, Roma, Società filologica romana, 1941, p. XLIII. In duu documents in sul Bonvexin scrivuds in latin se pœden trovar anca i forme "de Lariva" e in un olter qella "de Laripa", inscambi la plupart dei documents l'ha scrivud "de la Riva", alternad a "de Ripa" o "de Rippa", forma con la qual l'autor medem al se ciama ind el De magnalibus urbis Mediolani.
Per el nom, oltre forme inn "Bonus Vicinus", "Bonvicinus", "Bonvecinus", "Bovecinus", "Bonvisinus", "Bonvesinus"D'Arco Silvio Avalle, Bonvesin da la Riva in Dizionario Biografico degli Italiani, vol. 12, Roma, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, 1971, consultato online al link: .
Vita El Bonvexin de la Riva al nass squas certament ind el 1240 a Milan, so pader se ciama Petrus de Laripa, i so jent i stann de cà ind el quarter de Porta Texinesa (la so parentella la vegn de fait de la Ripa de Porta Texinesa), indovè qe anca luu al ciaparaa un stabel el 26 marz 1291Chiesa, Paolo (ed.), Bonvesin da la Riva, Le meraviglie di Milano (De magnalibus Mediolani), Milano, Mondadori-Fondazone Valla, 2009, p. XIX.
A l'è stait magister, o doctor gramaticae, segonda l’epigraf de un at nodaril. Despœ de un period de insegnament a Legnan indovè qe al finanzia l'Ospedal de sant Erasm, l'epitafi funeberÇa la trascrizion de l'epitaffi: «Lege tui caro viva fui, qui vivis amice/ Viva fui, nunc strata rui clava domitrice/ Es quod eram, quod nunc es eram cano te moriturum/ Illud idem quod sum, siquidem te nosce futurum/ Ergo pave, ventura cave, fuge carnis amores/ Ac anime vivendo time cumulare dolores/ Nunc vadens, cras forte cadens subito morieris/ Quere deum: venereris eum dum vivus haberis./ Hic jacet Frater Bonvicinus de Ripa de ordine/ tertio Humiliatorum, Doctor in Gramatica qui/ construxit Hospitale de Legniano, qui composuit/ multa vulgaria, qui primo fecit pulsari Campanas/ ad Ave Maria. Dicatur Ave Maria pro anima eius.» El test riportad a g'è in Pecchiai, I documenti della biografia di Buonvicino della Riva cit., pp. 108-110 del Bonvexin ind la giexa san Francesc a Milan, scrivud jo ind el XVII sec. e pœ destrugad, al atribuiss la soa fondazion a l'autor, ma g'è no un quaicoss qe 'l pœda confermar o smentir qella afermazion qìContini, Le opere volgari di Bonvesin da la Riva cit., p. XLV, de la permanenza a Legnan a l'è testimoni un so componiment in volgar cognossud comè De quinquaginta curialitatibus ad mensamContini, Le opere volgari di Bonvesin da la Riva cit., p. 315, v.1, implunemanc se cognoss minga con precision l'arc cronolojeg ind el qual al viv ind el borg. La soa permanenza fœra de Milan l'è forsi per el so ligam ai Visconts ind el conflit de Nap de la Torr contra l'Oton Viscont, del qual l'era un sostegnidorBonvesin da la Riva, Libro delle Tre Scritture cit., p. 9.
A l'è a Milan prima del 1288, ann de stesura del De magnalibus urbis Mediolani, test prosasteg in latin. A l'è stait anca frad terziari de l’Orden dei UmiliadsPio Pecchiai, I documenti della biografia di Buonvicino della Riva, in «Giornale Storico della letteratura italiana», LXXVIII (1921), pp.96-127, pp. 108-111 e Giuliana Albini, Bonvesin da la Riva, un intellettuale laico alla ricerca di una dimensione religiosa nella Milano di fine Duecento, p. 21. Contribud consultad online al link: . El test a l'è disponibel anca in formad de carta in G. Albini, Carità e governo delle povertà (secoli XII-XV), Milan, 2002, pp. 19-53, in su qella adesion qì del Bonvexin a l'è possibel domà dir qe la sia precedenta a la stesura del De quinquaginta curialitatibus ad mensam, perqè de denter de qell componiment qì el Bonvexin al se nomina comè fradAvalle, «Bonvesin da la Riva» in Dizionario Biografico degli Italiani cit.. L'ha fait part dei decan de l’Ospedal nœv o de Dona Bona de Milan, a l'è stait confradell dei moneg de l'orden de Sant Giovanni Gerosolimitano, çoè i Ospedaler, ind la giexa de Porta Romana. L'ha iœtad tante istituzion de caritaa, comè dixen i font, i acords ciapads cont i convents, e l’epigraf in su la lapid. Poc coinvoljud ind i desorden citadin, al se posiziona, plussee per prudenza qe per politega, ai Visconts.
La soa prima mier a l'è la BengedicaEl nom de la prima mier al se trœva sota qesta forma in Pecchiai, I documenti della biografia di Buonvicino della Riva cit., p. 98 (o Benghedice o Benghedisia), cont la qual al viv (segond un document datad 26 marz 1291) ind la cà de Porta Texinesa a partir del 1290, vexin a la giexa de Sant Vit, l'istessa cà indovè qe a l'è cert qe 'l Bonvexin al viveva ind el 1313Pecchiai, I documenti della biografia di Buonvicino della Riva cit., p. 99. Inscambi, un document datad 2 febrar 1290 al dix qe 'l Bonvexin l'ha imprestad 200 lire de terzœi ai frads de l'Ospedal de la Colombeta de Milan, prestit in cambi del qual al segura un vitalizi per sé e per la soa mier a careg dei fradsPecchiai, I documenti della biografia di Buonvicino della Riva cit., pp. 98-99.
Grazia a un document datad 9 setember 1296, sem anca a cognossenza de la soa entrada ind la confraternita dei moneg de l'orden dei Ospedaler. De denter de qell document qì, a'l Bonvesin a l'è riferid per cinq vœlte el titol de magister e per una vœlta qella de doctor gramaticaeAchille Ratti, Bonvesin della Riva e i frati Gerosolomitani in «Archivio Storico Lombardo», XIX (1903), pp. 191 -193. El Bonvexin al resulta vesser stait member del Collegio dei decani de l'Ospedal Nœv o de Dona Bona ind i agn 1303-1305, period cronolojeg del qual vegnen quater documents ind i quai el so nom a l'è associad a qella soa posizion socialaPecchiai, I documenti della biografia di Buonvicino della Riva cit., p. 103.
Semper de denter de qest ultem ospedal, el Bonvexin al fa scriver jo el so prim testament, datad 18 otober 1304 e ranzad via nœv agn adree, sostituid de un segond testament del 5 jenar 1313. Ind el prim dei duu documents apena citads el Bonvexin al resulta sposad plu cont la Bengedica, ma cont una fomna de nom Floramonte. Ancaben i duu matrimoni, al resulta minga qe 'l Bonvexin al g'habia havud dei fiœiPecchiai, I documenti della biografia di Buonvicino della Riva cit., p. 104. A l'è ancamò el prim testament a indicar qe 'l Bonvexin al fudess proprietari minga domà de la scœla indovè qe l'insegnava, ma anca de la catedra, dei banc e de tuts i ojets, anca i liber detegnuds in pegn dei students. Semper del medem document se pœl capir qe 'l Bonvexin al possedeva una quai cà in Porta Tosa qe l'era daita in fiitPecchiai, I documenti della biografia di Buonvicino della Riva cit., pp. 104-105.
El segond testament del Bonvexin al forniss un terminus post quem per datar la mort de l'autor: qest qì a l'è de fait l'ultem document rivad a num ind el qual el Bonvexin al resulta ancamò in vita e a l'è datad a'l 5 jenar 1313. A qesta data l'autor al g'haveva de haver desmetud de prategar el mester de maister, del moment qe ind el document inn minga menzionads né liber, né olter materiai per l'insegnament. Ind el testament l'autor al lassa in ereditaa ai Frads de la Colombeta el stabel de la giexa de Sant Vit. El Bonvexin a l'era mort segurament prima del 13 marz 1315, data de un decret cont el qual el Matee Viscont, sior de Milan, l'esenta de un quai pagament i frads de la Colombeta, in qell document qì l'autor a l'è citad comè mortPecchiai, I documenti della biografia di Buonvicino della Riva cit., pp. 107-8.
Grazia ai œvre de caritaa soratut a ents relijos, a l'è possibel capir comè la vita del maister milanes la sia staita caraterizada de l'ativism social, in camp educativ e filantropeg; in mesura menora anca in ambet politegBonvesin da la Riva, Libro delle Tre Scritture, a cura di Matteo Leonardi, Ravenna, Longo, 2014, p. 11, ind el qual el Bonvexin al sœmeia elejir comè personalità de riferiment qella de Oton ViscontAlbini, Bonvesin da la Riva, un intellettuale cit., pp. 2-3.
De fait, a l'è propri ind la figura del vescov e pœ sior de Milan qe 'l Bonvexin al trœva la persona qe l'havaria podud garantir la concordia civilaAlbini, Bonvesin da la Riva, un intellettuale cit., p. 4. A qest proposit al pœl vesser regordad comè l'Ospedal Nœv, del qual el Bonvexin a l'era stait decan, l'haveva havud ind el 1267 un permess special in su la cernida del minìster prepost a l'ofici liturjeg de part de l'Oton Viscont medemAlbini, Bonvesin da la Riva, un intellettuale cit., p. 18.
El Bonvexin a l'è retegnud la personalitaa plussee rilevanta de la cultura milanesa del XIII secol, el major poeta del Nord Italia, diventad donca icona ideala de la leteradura dedatega in volgar del Nord. "El plussee grand poeta de l'intreg Nord Italia, paragonad a'l Gonzalo de Berceo e a'l Gautier de Coinci"Bonvesin da la Riva, Libro delle Tre Scritture cit., p. 8(Volgar Padano-Venet)..
miniatura|La scœla Bonvexin de la Riva de Legnan In tante citaa taliane el Bonvexin de la Riva a l'è incœ regordad con vie a luu intitolade e ind la citaa de Legnan una scœla segondaria la g'ha el so nom.
Œvre in lombard El Bonvexin l'è stait l'esponent plussee grand intra i inteletuai lombards e venet qe ind el XIII sec. hann volzad la lengua parlada a instrument de spantegazion morala scrivuda, de lingua volgaris a "lengua leteraria". Una koinè interrejonala, selezionada e nobilitada a "padan iluster", nassuda de un insema consapevol dei divers volgar volt-talianBonvesin da la Riva, Libro delle Tre Scritture cit., p. 15. Segond el Gerhard Rohlfs «in Volta Italia la s'era desvilupada una koinè padana, lombard-veneta, de grand usaj leterari. Ind el Duuxent a l'era jamò in su la strada per diventar lengua leteraria nazionala. La vegneva jamò sentuda comè una lengua romanza indipendenta a l'istess nivell dei lengov francesa e "toscana"». El Janfranc Contin, inscambi, l'è minga de quella opinion qì.Contini 1960, p. 670.
La produzion volgar del Bonvexin a l'è de incirca dexmilla lissandritsVers risultant de duu emistiqi de ses sillabe ciasqedun, tipeg de la poesia classega francesa. Dal fr. alexandrin.
Lissandrit a l'è l'equivalent de "Alessandrino" in talian e de "Alexandrin" in frances, de fait se in talian el nom de persona se dis "Alessandro" e in frances "Alexandre", in lombard se dis "Lissander", donca cont un diminutiv a g'hem i "Lissandrit".. El Contini l'ha assegnad a çascun componiment in volgar una corespondenza cont una letera alfabetega e l'ha spartid i œvre segond tre categorie: contrast, volgar espositiv e narrativ, volgar didateg.
Contrast: Disputatio mensium (T) De Sathana cum Virgine (A) De peccatore cum Virgine (I) De anima cum corpore (E, F)