Dialet lüganes

thumb|450px|La cità de Lügan cunt el sò lagh e i paes inturna El Lüganes l'è un dialet del Lumbard parlaa in de la zona de Lügan, in del bass Cantun Tisin. L'è cumpagn assee del Cumasch e, insema al Mendrisiot, el custitüiss el ram meridiunal del Tisines. Carateristegh e variant El dialet lüganes de cità a l'è, cume em giamò dit, bel vesin al Cumasch e dunca, a la luntana, al Milanes. Insema al dialet de Belinzona l'è vün di centri de la koiné ticinesa. Föra de la cità, inveci, a gh'è anmò di trat cunservativ che, in certi cas, poden vess pütost particular. Cumpagn de Brianzö, Cumasch, Varesot e Mendrisiot, tendenzialment i E atonegh del Milanes vegnen di A (anca se in de l'alt Lüganes e in de la Val Cola l'è minga semper inscì): mil. depertüt = lüg. dapartüt La negaziun la se fa cunt el mia Gh'è tanti O atonegh (ma anca tonegh) che vegnen parnunziaa tant 'me di Ó, che l'è un lavurà che a Comm e a Milan gh'è propi poch. In del bass lüganes i participi passaa de la I cuniügaziun finissen in -ad mil. cantaa = lüg. cantaa = b. lüg. cantad In de l'alt lüganes inveci i participi finissen in -ò mil. cantaa = lüg. cantaa = a. lüg. cantò A Lügan e in del bass lüganes la prima persona di verb la finiss, cumpagn del Milanes, in -i. Quela roba chì la süced minga semper in de l'alt lüganes. mil. mì vegni = lüg. mì vegni = a. lüg. mì vegn In de la vegia piev de Agn e in del Malcantun se duperen di participi passaa particular per i verb püssee impurtant: mil. faa = malc. facc mil. traa = malc. tracc mil. dii = malc. dicc mil. cot = malc. cöcc mil. andaa = malc. nacc mil. daa = malc. dacc mil. staa = malc. stacc mil. vegnüü = malc. nücc mil. tolt = malc. töcc In de la Cavriasca (cumpagn de quel che 'l süced anca in certi zonn del Nuvares), la Ŏ cürta latina la ciapa un son diferent a segunda se gh'è un nom de mas'c u de dona: or fiö, ra fiòra In de la Cavriasca se dupera anmò 'me prunom clitegh impersunal i inscambi de a mil. e lüg. a se slunga i dì = cavr. i se slónghe i dì In de la Val Cola resisten anmò di vucai atun a la fin di parol: mil. el temp = lüg. ul temp = valc. ur tempe mil. el dent = lüg. ul dencc = valc. ur dence Semper in Val Cola, i nom feminil finissen i A anca al plüral: mil. i vach = lüg. i vach = valc. i vaca In di paes de Sunvigh, de Vila, de Bren, de Fescogia e in de la Cavriasca de sura, la Ü l'è parnunziada tant 'me una U nurmala: mil. tüt = lüg. tüt = sunv. tut In del Malcantun, parol cumpagn de pover, negher, veder, setember se parnunzien povra, negra, vedra, setembra. In de la Cavriasca, i parol chì de sura se parnunzien povre, negre, vedre, setembre. In de la Cavriasca, arent al Munt Scender e in de la Valcola, la S denanz a cunsunant la se prunüncia propi inscì 'me l'è in Milanes, e minga cumpagn del rest di parlà tisines. Semper in de la Cavriasca, cumpagn de quel che 'l süced anca in Mesulcina, in la Valtelina e in de la Bergamasca, la prima persona plüral di verb la se fa cunt el met la partisela om (che la vegn del latin HOMO) prima de la III persona singular: mil. cantum = lüg. cantum/cantom = cavr. om canta = bg. am canta = valt. en canta De norma, cumpagn de Cumasch, Mendrisiot e Vares, l'articul determinativ maschil a l'è ul, o 'na sua variant grafega. In d'un quai dialet arius (minga a Lügan), l'articul determinativ l'inflüenza anca i prepusiziun articulaa: mil. del, de la = cum. e men. = dal, da la = lüg. dal, da la = lüg. ar. dul, du la. Al cuntrari del Mendrisiot e del Cumasch (ma cumpagn di dialet ticines püssee a nord), gh'è una forta presenza del rutacismu, suratüt in di parlà arius: mil. el = cum. e men. ul = lüg. ul = lüg. ar. ul/ur/or mil. scola = lüg. scöla = lüg. ar. scöra mil. Muntagnöla = lüg. Muntagnöra In di dialet de l'alt Lüganes, cumpagn de quel che 'l süced anca in del Surascender, se pò truvà 'me prunom clitegh de la III persona singular u/o inveci de al/el: mil. lü el canta = lüg. lü al canta = a. lüg. lü u canta. In d'un quai dialet arius, cumpagn de quel che 'l süced anca in de la Lumbardia uriental e in Valtelina, la III persona singular e plüral hinn istess: mil. lur canten = lüg. lur cantan = lüg. ar. lur i canta

Esempi de dialet del Votcent La parabula del Fiö Trasun (tradüziun libera) Gh'era un om che l'aveva düü fiö. El minur, avend poch giüdizzi, l'ha dimandee al peder la sò part de sustanza disend: “Peder, dem la purzion che me tuca!”. El bon peder, sentend son demenda el se strengg en di spal, 'me par nu fé olter frecass, e 'l da föra el fat sò a tücc düü. De lì a poch temp 'sto fiö de poch cervel, avend vendüü ogni cossa, cun un bon marsüpi de danee l'è andee par el mund a godèssala e menend una vita de prodigh cun di mal compagnii dend fond a tüt cul spend e spand in ogni sort de vizzi. Prest prest el s'è truvee in grenda miseria. L'è sücedüü che in del paes che lü l'eva, essendegh uan grenda crastia, tücc murivan de fam; imaginev in che bisogn se truveve alura 'stu mezz disparee, che l'aveva già cunsümee tüt. Ve disi che par no murì de la fam l'ha duvüü cerché un padron, che u l'ha mandee sübit föra a pass i ciun in una sò massaria, duve per la grend fam l'avrav mingiaa vuluntera i gend che mingiavan quei purscii, ma nenca de quist u 'n pudeva avè par scudàss la fam. U gh'ha vedüü alura a müdé vita e, pentii, al diseva en del sò cör: “Quanci in cà de mè peder i mingian e bevan e ne ghe manca el pen, e chì mì crepi de fam? Ah, ne vöi fé piü olter 'sta vita. Tornerò de mè peder e ghe dirò: Peder mì, hoo comiss un grend pechee cuntra Diu e cuntra vü; nu sunt piü degn d'ess ciamee par voss fiö; tegnìm in cà cum vün di voster famej e mì n'ho assee” Cusì disend, el se met in viagg de la cà, quand el peder, vedendel a vegnì, benché scolz, senza capel e strascichee cum un leder, u l'ha sübit cunussüü par el sò fiö e, sentendasa cum öv tüt el cör de la cunsulzion, el cur in pressa a basàla e brasciàl sü cui lagrim ai öcc del grend cuntent. E fiö, enca lü piangenda a tenta buntee de sò peder: “Peder” el ghe dis “cher Peder, mì cunfessi che ho pechee e cuntra Diu e cuntra de vü e nu puteva fà de pegg; nu meriti piü d'ess ciamee cul nom de de voster fiö”. El bon peder süi dü pee el cumenda ai sò servitur d'andé a tö el piü bel di vestii, capel, scarp e culzet, e l'ha vestii tüt de növ, dandegh persina l'anel de met al dit; e cumendend de tö sübit el senguen e un vedel de grassa vulend che se facess un grend past in segn d'alegria, disend: “'Stu mè fiö l'era mort e l'è risüscitee; l'era perdüü e adess el s'è truvee”. E i han cumenzee a mingià, bev e suné alegrament. In 'stu mezz de temp l'olter sò fiö, venend a cà da la campagna e sentend 'sta legria, ne savend cosa foss sücedüü, el ved en la cuntrada vün di servitor, e 'l ghe dis: “Cusa l'è 'sta cossa?” e lü ghe rispond: “L'è turnee a cà el voster fradel e per mostré el sò cuntent voster peder l'ha cumandee de tö el senguen a un vedel de grassa, e de fé un grend past per la legria d'ess lü turnee san e salv”. Sentend 'sta növa, tüt cuntürbee e pien de stizza 'sto olter fradel nu vuleva piü venì in cà per el grend dispett che n'aveva; unde 'l peder l'è andee lü stess föra en cuntreda a pregàl de vegnì en cà lü e ralegràss del ritorn de sò fradel. Me custü, scrulend el coo e mugnend el dis a sò peder: “I hin sgià tanci an che mi ve servi, e mai hoo trasgredii nenca vün di voster cumand, e vü ne m'avii nenca dee un bucin de gud insema di mè amis. E quest olter vost fiö, che l'ha semper fee 'l baloss, e l'ha prudighee tüta la sustenza cun quii de sasela, l'è apena rivee a cà che per lü avii sübet mazzee el piü grass e gross di videi”. El bon peder alura rispond a sò fiö disendegh: “O fiö, ti see pür che tì ti stee semper chì in cà mia e tüt quel che 'l gh'è l'è tò; me per 'sto olter tò fradel l'è giüst che se faga banchet e particuler alegria, perchè mì el credeva già mort e l'è turnee a vist, l'era smarii, e adess el s'è truvee”. Die Landessprachen der Schweiz, 1819, pag. 416-418 Una nuvela del Bucasc

Donca va cüntaroo ch'al temp dal prim re da Cipri, ul prim capii, dopu che Gofree Büglion l'aveva liberaa la Tera Santa, una dona pulida da Guascona l'era andaia in pelegrinagg al Sant Sepulcar, e turnand indree l'era capitada in mezz a di baloss ch'i n'ha fai da lee ca sa pò dì da pesg. 'Sta povra dona, pudend minga dàssan pas, l'ha pensaa d'andà a cüsài al re. Ma, quaididün avendagh dii che l'avaress bütaa via ul fiaa, ca 'l re l'era un pantalon ca 'l lassava burlà in tera i ingiüri senza fin ch'i fava a lü, figüras pö quij fai ai altar, l'è restada lì un poo sura pensee; ma pö, rabiada da minga pudèss vendicà da quij baloss, e vurendas pür tö una quai sudisfazion, l'ha risolt d'andà istess dal re, se non altar par dàgh una bona tafiada sü quel sò fà da mincion. La va donca dal re e, dopu avègh cüntaa sü caragnand la sua disgrazia, la ga dis: "Ca 'l creda però minga ca mì sia vegnüda par dumandàgh giüstizia, soo ca la gh'ha seca e mì vöi minga secàl; sont vegnüda doma par dumandàgh in grazia cuma 'l fa lü a purtà in santa pas tücc i tort ca 'l ricev da tanti part, ca mì par vün nu trövi più requi, e sa pudess ga 'l regalaress da cör". Ul re, ca l'era sempar stai indurmentaa, a 'stu poch svegliarin al vert finalment i ögg e, cumenzand da quela balussada a tirà giò sech cul stafil da la giüstizia, l'ha seguitaa inscì senza remission fin ca l'è scampaa, cul più lassàn passà nanca una mezza. Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pag 629-630.

Una businada del 1925 Quii ch'ha mai - vedüü Lügan podan minga - imaginàss tüt la gent - cul cör in man e gh'è di curs - per andà a spass e Lügan - l'ha fai prugress a s'è mai vist - cumpagn d'adess l'è una vera - citadela dal nost cantun - la püssee bela. Gh'em da bun - che i nost agent cunt ul bastun - e 'l pom d'argent beret növ - e la montura ma quant l'è not - i fann pagüra.

Tüt ul mund - l'è tüt istess ma da tusann - ga n'è ch'a cress sura cent - setanta hinn bunn e tüt i alter - gh'hann sü i calzun a la gran moda - vann adree e quant l'è bel - vann giò sül Che, ma lur sann ben - che i giuvinot o prest o tardi - ga burlan sot. La sua bela - capigliatüra la fann tajà - sura misüra. Se lur gh'avessan - düü barbis sumejan om - propi decis. Anca i om - vann a la moda minga tant - in di vestii gh'è i tusann - che tant ja lodan s'a gh'hann lungh - i sò cavii al cuntrari - 'sti tusann i vann adree - a per ul coo e se gh'hann lungh - un poo i cavii i curan sübit - a tajài giò.

Cunt i dispens - ch'a riva chì l'è 'na pazzia - tegnìi inscì. I dispens - quand i è finii sa pò ligài - ma ben pulii. Al nümer quater - in pessina a gh'è dumà - 'na scaletina. Al prim pian - gh'hoo l'atelier la gent par cred - hann da vedé. Bonn fest a tücc - i mè client e saroo tantu - ben cuntent se sa regordan - un zichinin una volta a l'ann - del Garganin.

24 dicember 1925.

(ciapaa de Dizionario dei dialetti della Svizzera Italiana, vol. II - Centro di dialettologia e di etnografia, Belinzona/Lügan, 1952-...)

Pruverbi per paes Malcantun Agn Par Sant'Ana, un'ura da campana. Bren Er cald d'avóst o va vignì bón or móst. I ómen che gh'ha róss or copin i gh'ha dro birichin. Mangiàa e balàa è bot a comensà. Ra razze di cojón l'è mai perdude. Sant'Ane, un'óre da nane. Tucc i mes ch'i vaghe a bandón, ma che masg e avóst ch'i faghe da bón. Bubiöva Ar pitoch dagh pan e pö digh can. Camignö Chi gh'ha pressa ch'i córa, e chi è cióla ch'i staga a cà sóva. Ogni cojón u vò dìi ra sò resón.

Caslan Quand la paja la gh'ha ul colór del ghézz, métigh dent ul seghézz.

Fescogia Sant'Ane, metà campagne. Majas Chi sapa la vigna in agóst, impieniss ra tina da móst. Otubar otubrel, ra cà comè ur bordel e ur cüü comè 'r cifel. Par Sant'Agnes, cur i lòssur par la sces. Ur lacc di vach al sta in cassina e ur lacc di donn al sta in cantina. Muntegg I vent da San Matee i guasta i castegn. Mügena Alba róssa, o ch'o piòv o ch'o bófa. A r'aqua bassa, tücc i cojón i 'gh passa. A Sant Ambrös, or pan a cöss, a Denedà o 's torna a fà.