right|140px Lundra (London in ingles; Lunden in ingles antich; Londinium in latin) a l'è la capital de ìl Regn Ünì e de l'Inghiltera. Cunt una pupulasiun de (2013) e on'area metrupulitana de 15 miliunde abitant, Lundra a l'è la cità püssee pupulusa de l'Regn Unì e vüna di püssee pupulus de l'Europa. Un grant nümer di sò abitant, ciamaa lundinees (londoners in ingles), i vegnen de l'ester o hinn de urigin furest: Lundra a l'è, infatt, vüna di cità püssee cusmupulide dul mund.
Lundra, che la se tröva in sü'l fiumm Tamis, l'è staa vün di cità püssee impurtant per püssee de dò mila agn: la storia de Lundra la scuminscia, infat, cunt l'arriv di Ruman ch'hann fundaa la cità chì cunt ul nom de Londinum. A 'l di d'incö, Lundra a l'è una metropula internasiunal, cunt una grand influensa in dul mund. A l'è la prima piazza bursistica de l'Europa e la g'ha ul püssee olt PIL di tücc i alter cità eurupee, ul quint püssee olt dul mund. I sò cinch aeruport interasiunai fann de Lundra ul püssee grand snodo de traffich aer mundial; chì se tröva anca la püssee vegia red de metropolitana dul mund, la London Undergrond (ciamada da i ingles anca Tube). Lundra a l'è stada anca la capital de l'Imper bretanegh, e, dunca, l'è stada la destinasiun de un grand nümer de migrant, durant e depus l'era culunial.
La superfis de la cità l'è la püssee granda di tücc i alter cità eurupee, seguida da Ruma e da Berlin.
A Lundra gh'è ul center de un grand nümer de istiusiun, urganisasiun e sucietà internasiunai. G'hinn impurtant musej, teater e sale di cuncert; la cità la g'ha anca quater patrimoni de l'umanità: la Tur de Lundra, i Giardin de Kew, l'area de Westminster (due g'hinn ul Palaz de Westminster, l'Abasia de Westminster e la Gesa de Santa Margarita) e ul storegh paes de Greenwich. Inultre, chì viven stabilment la fameja real e ul munarca dul Regn Ünì, indul Palaz de Buckingham, e ul Primm minister bretanegh, indul 10 de Downing Street.
Per quai carateristigh chì elencaa, Lundra la g'ha ul titul de Cità glubal e l'è l'unica cità bretanega in de l'elench di Cità Mundiai Alfa.
A partì da 'l 2000, cunt i rifurm vörsüüda 'l guverno dul Tony Blair, Lundra a l'è aministrada in maniera federal da un'unica auturidà central, l'Auturidà de la Granda Lundra cunt un propi Sindich e una propia Asemblea, e da 33 burgh lundinees, 'me la Cità de Lundra e la Cità de Westminster.
Al dì d'incö, ul nom de Lundra 'l indica tuta la Granda Lundra (Greater London) e minga apena a la Cità de Lundra (City of London); tücc i istitusiun guvernativ ('me anca l'incurunasiun di re, in de l'Abasia de Westminster), infatt, hinn in de la Cità de Westminster.
Geugrafia fisica Tupugrafia 250px|thumb|drita|Lundra vist da ul satelit Lundra la se tröva indul sut de la Gran Bretagna, in süi riv dul fiumm Tamis, minga tropp luntan dul Pas de Calais, che 'l divid ul Regn Unì da la França a travers la Manega.
Lundra la se tröva in sü'l fiumm Tamis, che l'è la carateristega geugrafega püssee famusa. Ul fiumm 'l se pö navigaa per un lungh tocch e i lundinees hann duperaa chesta carateristica chi per fà süun port in de 'l fiumm che, sicome l'è arental mar, l'è staa un di scali püssee impurtant dul mund fin a la metà dul XX secul. Ul Tamis, che 'l traversa la cità da 'l sut-ovest a l'est, g'ha avüüuna granda impurtansa in de la storia e ul svilupp de la cità. Lundra l'è stada fundada in süla riva setentriunal dul fiumm che, per tant agn, l'è stada culegada a l'alter spund da un sul punt apena, ul Punt de Lundra: 'me cunseguensa, ul center de la cità l'è sturegament in süla spunda setentriunala dul Tamis. Inquand, a partì da 'l XVIII secul, a hinn staa faa süpunt növ ('me ul neugotich Tower Bridge) la cità l'ha scuminsciaa a diventaa püssee granda. L'espansiun l'è stada in tücc i diresiun grasie a la sò pusisiun in de 'l center de la Val dul Tamis. La val chì a l'è ona pianura aluviunal circundada di culin rutundaa, 'me Parliament Hill, AddingtunHills e Primrose Hill.
250px|thumb|manzína|Ul fiumm Tamis che 'l divid in dò tocch la cità; in de la foto se veden dò di püssee famus atraziun de Lundra: ul Palaz de Westminster e ul Punt de Westminster In di temp antigh, ul fiumm 'l gh'aveva un lett püssee largh; al dì de incö, l'è staa faa püssee strett cunt argin artificiai inscì che se saria pödüü faa sücà e alter custrüziun. Insema, un grand nümer de afluent dul Tamis hinn staa suteraa in di canai artificiai. Ul fiumm Tamis 'l risent di maree, in un quai periud, inscì a Lundra a l'è olt ul pericul de inundasiun; ul prublema chì 'l diventa grav ancamò püssee perchè la Gran Bretagna, per mutiv geulogigh, l'è dree a alsass in de la part setriunal e l'è dree a basass in de la part meridiunal, due gh'è Lundra: per cercà de fa föra ul prublema chì, in di agn '70 l'è stada custriuda, a Woolwich, la Bariera dul Tamis.
Teritori Lundra la g'ha una superfis tutal de chilometer quadraa e una pupulasiun de abitant e donca una densità de persun in un meter quadraa.
A partì da 'l 2000, ul nom "Lundra" se riferiss a 'l teritori guvernaa da l'Auturidà de la Granda Lundra: ul teritori chì el cunta püssee de 7 miliun de abitant e l'è faa süde 32 burgh püssee l'antiga Cità de Lundra, ciamada cumunement City.
Fin a 'l 1889, ul nom de Lundra a l'era duperaa apena per ul Milii quadraa (Square Mile) de la Cità antiga, che l'era ul tocch due i ruman aveven scuminsciaa a fà süla cità. Depus la sò granda espasiun, inquand Lundra l'ha scominsciaa a vess tacada a alter lucalidà arent, 'me la Cità de Westminster, l'è stada creada la püssee granda Cuntea de Lundra (County of London), che, cunt i sò 303 chilometer quadraa, 'l guvernava ul teritori che depus ul 1965 l'è staa ciamaa Lundra interna.
Supressa la "Cuntea de Lundra" e creada l'ancamò püssee granda "Granda Lundra", in de 'l 1965, ul nom de Lundra 'l se riferiss a 'l teritori chì. L'area metrupulitana de la capital bretanega a l'è ancamò püssee granda perché la g'ha una superfiss de chilometer quadraa, dent e föra ul racord anular M25, e una pupulasiun de ultra 12 miliun de abitant.
Clima 250px|thumb|right|La scighera a Lundra a l'è stada asse frequent un temp, ma al dì d'incö la gh'è semper men Lundra la g'ha un clima temperaa usceanic (Köppen: Cfb), simil a chel dul sut de la Gran Bretagna. Anca se tücc disen che Lundra a l'è una cità indue 'l piöf asse, a Lundra, in veridà, cunt 601 mm in un agn, 'l piöv men de Tulusa (668 mm per agn), Ruma (834 mm per agn), Milan (978 mm per agn) e Napuli ( mm per agn); tutavia, sicome i dì de piöva a hinn 145, squas 40 püssee de Milan, se pö capì che la piöva de Lundra l'è sì frequent ma la g'ha una intensità limitada.tabella CLINO della stazione / CLINO Averages Listed for the statiunNapoli CapodichinoThe Weather Network 18 November 2011World Weather InformationService – Toulouse 18 November 2011
La temperadura püssee olta che la gh'è stada a Lundra l'è stada de 38,1 °C, registrada a Kew in de l'agust dul 2003, menter la püssee basa (−16.1 °C) l'è stada registrada a Northolt in de 'l sgenee dul 1962. Temperadur sota i 20 °C hinn staa registraa in de 'l XX secul, ma la precisiun di registrasiun chì pö minga vess validada.
I estaa hinn de solet tiepid e un quai volta anca caalt; ul calur a l'è superiur a causa de l'efett l'isula de calur urbana che 'l reend ul center de Lundra 5 °C püssee caalt di periferii e di arii inturna. Durant l'undada de calur che la gh'è stada in Europa in de 'l 2003, g'hinn staa 14 dì cunsecutiv cunt püssee de 30 °C e dò dì cunsecutiv cunt püssee de 38 °C; in di dì chì g'hinn staa un olt nümer de mort ligaa a 'l calur chì. In estaa, 'L piöf vün o dò dì ogni dees dì. La primaera e l'autunn hinn stagiun mist e pöden vess püssee piacevui; per esempi, ul primm de utuber dul 2011, la temperadura de l'aria l'era de 30 °C menter in de 'l april dul 2011 a l'è rivada a 28 °C.
Storia Tuponim
L'urigin dul nom de Lundra l'è minga segura. A l'è un nom antigh che 'l pö vess truaa in ona quai funt dul II secul: ul nom uriginari a l'è registraa 'me Londinium, in latin, che 'l fà vedè l'urigin rumana-bretanega. Ul primm tentatif de spiegà ul nom, anca sì che al dì d'incö 'l se pensa che l'è minga vera, l'è staa faa da 'l Gufred de Monmouth ne la Historia Regum Britanniae. Lüü'l pensava ch'ul nom 'l vegniva de ul legendari re Lud che 'l gh'aveva cunquistaa la cità e l'aveva ciamada Kaerlud.
A partì da 'l 1899, se scuminsciaa a pensà che ul nom a l'era de urigin celtega e che l'era ul nom de un omm, *Londinos. Chesta spiegasiun chì l'è stada, tutavia, cetada minga. Ul Ricard Coates, in de 'l 1998, 'l g'ha dii che ul nom 'l riva da 'l pre-celtegh *(p)lowonida, che 'l vör dì "fiumm largh tropp per traversada" e 'l g'ha pensaa anca che ques'chì a l'era ul nom daa a chel tocch de Tamis che 'l traversa Lundra: per ul mutif chì, ul primm tuchel de la cità l'è staa ciamaa cunt ul nom celtegh de *Lowonidonjon.
Fin a 'l 1889, ul nom de Lundra a l'era apena ul nom de la Cità de Lundra. Depus l'agn chì, tutavia, 'l g'ha scuminsciaa a vess riferii anca a la Cuntea de Lundra e, al dì d'incö, a tuta la Granda Lundra.
Preistorea e antighetà
Anca se a g'hinn minga rest de insediament o cità di britanni ne la zona arenta Lundra, se pensa che ul primm insediament magiur de la regiun chì a l'è chel di ruman, faa sü indul 43 d.C. Chel insediament chì l'è duraa per apena 17 agn perchè la tribù di Iceni, guidada da la Regina Boudica, 'l g'ha s'cepaa tusscoss. In de 'l segund insediament, faa sümej depus e püssee pianificaa, a viveven abitant: Lundra l'è diventanda inscì la növa capitaal de la pruincia rumana de la Britannia, in de 'l 100 d.C., andand a ciapà ul post de Culcester.
A partì da 'l 410 d.C. , ul dumini ruman in Gran Bretagna 'l g'ha scuminsciaa a andà indree anca se anmò in de 'l 425 d.C. la cultura rumana a l'era evident in di vill e in di cità. Chel periud chì de degraad cultural 'l saria andà inaanz fin a 'l V secul.
Lundra di anglu-sassun e mediuef
Cunt la caduda dul dumini ruman in de 'l principi dul V secul, Lundra la g'ha desmetüüde vess una capitaal e la cità de Lundinium dent i bastiun l'è staa efetivament abandunada, anca se la civilisasiun rumana l'è sugutada in de l'area arenta San-Martin-in-di-Camp fin a 'l 450 d.C. A partì da 'l 500 circa, un insediament anglu-sassun cognusüü'me Lundewic 'l s'è desvilupaa in de la stessa area, un cicin a ovest de l'antiga cità rumana, due al dì d'incö 'l gh'è Covent Garden e ul Strand: in chel periud chì la pupulasiun l'era de 10- abitant.
In de 'l IX secul, Lundra a l'è stada püssee volt tacada da i viching: per chel mutif chì, i abitant a g'hann scuminsciaa a abità anmò dent i bastiun de Londinium per avegh püssee prutesiun. La vegia Lundra rumana l'è stada, donca, fundada ancamò da l'Alfred ul Graand in de 'l 886. Depus la re-fundasiun de la vegia Lundra, la pupulasiun la scuminscià a andà su, prima pian e pö püssee velusement.
Enter l'XI secul, Lundra a l'era la cità püssee granda de l'Inghiltèra, püssee de Winchester, ul tradisiunal center dul Regn dul Wessex. A Lundra, ul re Eduard ul Cunfessur 'l g'ha faa sül'Abasia de Westminster, cunt un stil rumanegh, e Westminster, che l'era minga tropp luntan de Lundra, a l'è deventada la preferida di cà reali. Da chel periud chì, Westminster l'è andaa a ciapà ul post de la Cità de Lundra 'me sede dul guern nasiunal.
Depus la vitoria in de la bataglia de Hastings, ul Guglielm, duch de Nurmandia, l'è staa incurunaa re de l’Inghiltera ne la catedral de Westminster, ul dì de Natal dul 1066. Ul Guglielm a fa custruì la Tur de Lundra, ul primm di nümerus castej nurmann a vess faa sücunt peder, che ‘l se tröva in de l’angul sut-uriental de la cità inscì da fà stremì i abitant natif. In de ‘l 1097, ul Guglielm II ‘l g’ha scuminsciaa a fà süla ‘’Westminster Hall’’, arenta l’Abasia. La custrüziun l’è depus diventaa ul primm tocch dul Palaz de Westminster.