El Fabrizio Cristiano De André (Genua, 18 Febrar 1940 – Milan, 11 Genar 1999) l'è staa un cantautur talian.

Al ven de spess surnuminaa cunt l'apelativ Faber, che 'l gh'ha daa el so amis d'infanzia Paolo Villaggio in riferiment a la so predileziun per i pastei de la Faber-CastellRiccardo Bertoncelli (a cura di), Belin, sei sicuro?, cit., p. 44.

In pressapoch 40 agn de atività artistega, l'ha registraa trides album in stüdi, cunt di canzun vegnüü föra dumà 'me singui e pöi rimudifegaa in vari antulugii.

Tancc test di so canzun i cönten sö stori de emarginacc, rebei, prustitüt e i henn staa cunsideraa de di critich cume di puesiiRiccardo Bertoncelli (a cura di), Belin, sei sicuro? Storia e canzoni di Fabrizio De André, Firenze, Giunti, 2003, pp. 16-18., tant de vess metüü dent in di antulugii scörastegh de literadüraArturo Cattaneo e Donatella del Flaviis, Literary maps. A modular history of English literatures, Milano, Carlo Signorelli, 2002.Massimo Emanuelli, 50 anni di storia della televisione attraverso la stampa settimanale, Milano, Greco & Greco, 2004, Pag. 292.

El Fabrizio De André l'è staa anca vön di artista che ha valurizaa püssé la lengua ligür. L'ha anca espluraa, in manera minur e difarenta olter lenguv cume el galüres e 'l napulitan.

La pupularità e 'l volt nivel artistegh de la so müsega hann faa in möd che di istitüziun gh'hann dedicaa straa, piazz, parch, bibliutech e scör sübit dopu la premadüra mort.

Biugrafia L'infansia e la giuvineza

El Fabrizio De André l'è nassüü el 18 de Febrar 1940 ind el quarter genues de Pegli, in via De Nicolay 12 (indue l'è stada piazzada gio una targa cumemurativa) de una fameia de la volta burghesia indüstrial citadina. I parencc henn de tüt i part piemuntes. El pader Giuseppe (Turin, 15 setember 1912 - Genua, 19 Lüj 1985), l'è staa el vice-sindach repüblican de Genua, aministratur delegaa del'Eridania e l'ha passaa l'edificaziun de la Fiera del Mar de Genua, ind el quarter de la Foce. La mader l'è la Luigia "Luisa" Amerio (Pocapaglia, 26 Agost 1911 - Genua, 3 genar 1995).

El Fabrizio el viv prima in de la campagna astigiana a Revignano d'Asti, lögh de urigin de la fameia, indue 'l s'è refügiaa per i bumbardamencc e per stà püssee arent al so pader, recercaa de i fascista per vegh prövaa a scampaa la deportaziun di so scölar giüdee. Pöi l'ha vivüü ind la Genua del dopuguera, in tra i cuntrast di catolegh e di cumünistaLivio Gatti Bottoglia, Non al denaro, non all'amore né al cielo, mensile Civetta, marzo 1999.

Dopu vegh frequentaa i scör elementar ind un istitüt privaa purtaa inanz de suor, l'è passaa a la scöra statal, induè el sò mött föra di schem el gh'ha impedii una pacifega cunvivenza cunt i persun che lé 'l gh'ha truaa, suratüt cunt i prufesur. Per chest l'è staa mandaa in de la scöra di gesüita del'Arecco, scöra media inferiur frequentada di bagai de la Genua-ben. Chichinscì el Fabrizio l'è staa vitima, ind el cors del prim ann, de un tentativ de mulestia sessüal de un gesüita del'istitüt; malgraa l'età, la reaziun vers el “pader spiritüal” l'è rüada sübit e suratüt l'ha faa sö un grand bacan, inscì tant che a s'vöreva mandaa via el giuven De André, ind el tentativ de placaa el scandal. Quand el Pruveditur a i Stüdi l'è vegnüü a cunuss el fatt, dopu un prucess, s'è scernii de desluntanaa el gesüita de l'istitüt scörastegh. A segütà, el Fabrizio l'ha stüdiaa press el Licee Cumünal "Cristoforo Colombo". Dopu vegh frequentaa di stüdi de Leter e olter de Medicina press l' üniversità de Genua, el cantautur el scerniss la facultà de giürisprudenza, ispiraa del pader e del fredel püssé grand Mauro (Turin, 26 magg 1936) - Bogotà, 18 agost 1989), che avraa un grand sücess cume avucat. A ses esam per laureass l'ha lassaa perd e l'ha decidüü de descuminciaa una növa e deversa strada: la müsega.

Dopu un prim e dificil inconter cunt la müsega (i parencc el vöreven custringg a sunà el viulin) el Fabrizio l'ha rescuvert la passiun in tant che l'era dré a scultà el Georges Brassens, metend dent ind i prim album anca di so canzun cunt la tradüziun. El so amur per la müsega l'aveva tacaa a tö cuntatt anca per la "scuverta" del jazz e per el fatt che i so mei amiss sunaven pür lur: cunt i amiss ha tacà a sunà la ghitara e a cantaa in del lucal "La borsa di Arlecchino". De André, in chesti ann, l'ha avüü una vita föra di abitüdin de la so fameia, e l'ha frequentaa di amiss de tücc i status suciai e cultürai. De spess, cunt l'amiss de infanzia Paolo Villagio, el prövava a tirà a cà cunt di lavur saltüari. In chest periud chì l'ha legiüü anca di liber ch'i han cambiaa la so visiun del mund, 'me per esempi i över de l' Michail Bakukin, Errico Malatesta e olter: l'è stada fundamentala per lü la scuverta del liber "L'Unico e la sua proprietà" del filosof todesch Max Stirner, che l'ha purtaa a tacà sö di idei anarchich. La prima dona del De André l'è stada una fiöla de fameia burghesa, l'Enrica Rignon (ciamada "Puny"), cunt la qual l'ha avüü el bagai Cristian a la fin del 1962, per pöi desüniss de lee a la metà di agn setanta. El testimon de nozz l'è staa un amiss e culega de partit del pader, el Randolfo Pacciardi. A segütà al matrimoni e a la nascita del fiöö, el Fabrizio, per tö part al manteniment de la fameia, l'ha cataa un lavur 'me prufesur ind un istitüt scörastegh privaa.

I inizi in del 1961 e 'l temp de la Karim

Ind el otober del 1961 la KarimMichele Ceri; Claudio Sassi; Franco Settimo. Fabrizio De André-Discografia illustrata. Roma, Coniglio editore, 2006, p. 11. la püblica el so prim 45 gir, cunt cupertina standard förada. El disch el gh'ha dent dü bindei, Nuvole barocche e E fu la notte. Segond chel che 'l cantautur l'ha dit ind un intervista al Corriere della Sera, ind el 1964 l'ha faa l'esam de amisiun cume autur de la part lideraria a la SIAECume cunferman i etichett di disch e i föi müsegai de Roma per pödé lassaa giò a so nom i canzun (la data l'è tütavia erada, perchè el De André giamò ind el 1961 al firmava i test e i müsegh di so canzun e i lassava a la SIAE); ind el 1997, dürant la cunegna del Premi Lunezia, l'ha descufenssaa de vegh druvaa una buna part del test de la canzun Le foglie morte del Jacques Prévert ind la pröva d'esam.

Ind i agn a venì el De André 'l sömeia semper püssee un müsicista colt e riservaa. El ciapa ispiraziun de di cantautur storegh frances, de i prublem suciai, tradiziun müsegai talian e del Mediteràneo. In chel temp chì i ven föra i so prim 33 gir. La so discugrafia l'è minga tropp grand. L'album del debütt l'è "Tutto Fabrizio De André" (del 1966, restampaa dü agn dopu cunt el titul "La canzone di Marinella" suta un'oltra eticheta e cunt una deversa cuver), una regolta de canzun che fin de chel mument gh'eren dumà in 45 gir, cunt el Volume 1, cunsideraa cume el so prim ver album. Tutto morimmo a stento (1968), Volume III (1968), Nuvole barocche (1969); chest ültem l'è la regolta di 45 gir del temp de la Karim, taiaa föra de Tutto Fabrizio De André. El bindel de vertüra de Volume I l'è "Preghiera in gennaio", una canzun scriüda dopu la mort a Sanremo del Luigi Tenco, un grand amiss de giuventüü del Fabrizio. El cantautur, che l'aveva interpretaa la canzun "La ballata dell'eroe" ind el film "La Cuccagna", l'ha perdüü la vita, forsa süicida dürant el Festival della Canzone Italiana di Sanremo del 1967, giösta a genar.

In tra esistenzialism e contestaziun: del 1968 al 1973 I agn in tra'l 1968 e'l 1973 i hann faa a reet per l'autur, che l'ha descumenciaa la serie di concept cunt Tutti morimmo a stento. Chest album chì, ispiraa a la puetega del François Villon, a l'è el quart concept album a vess püblicaa in ItaliaPer chel che nünch savem, a se el ven no scuvert un olter disch registraa prima, el prim concept album de la storia de la müsega taliana pö vess Diario di una sedicenne de laDonatella Moretti, vegnüü föra ind el 1964, segütaa de Vi parlo dell'America de Giovanna Marini, vegnüü fö ind el 1966 cume Le canzoni del West de Bobby Solo, pübblicaa un quai mes dopu.

L'articul püblicaa ins Onda Rock del Claudio Fabbretti l'è, donca, minga atendibil; el test del prim bindel, "Cantico dei drogati" l'è ciapaa de una puesia del Riccardo Mannerini, Eroina. El De André l'ha registraa anca una versiun inglesa de l'album, incö gh'è in ünega copia, che l'è stada pruprietà de un culeziunista di Stat ünit e incö l'è de un culeziunista püjes.Scoperto inedito di De André in inglese

A Tutti morimmo a stento següta La buona novella; un album impurtant, ch'a interpreta el penser cristian a la lüs di vangei apocrif (particularment, cume gh'è scrii giò ind i not de la cuver, del Protovangel de Giacomo e del Vangel arab del'infanzia), mettend l'acent sö l'aspett üman de la figüra de Gesü, in grand cuntraposiziun cunt la dotrina de sacralità e verità assulüda, che el cantautur al pensa che la sia inventada de la Cesa dumà per vegh puder.

Cume ha cöntaa sö el Rober Dané Belin, sei sicuro? Storia e canzoni di Fabrizio De André, 2003, editur Giunti, pag. 85, ISBN 978-88-09028-53-1, l'ideia del disch l'ha avüda propri el Dané, che ha pensaa de fàla sö cunt el Duilio Del Prete.

Ind el disch a sunen, tra i olter, I Quelli, che ind el 1971, dopu l'intrada del Mauro Pagani, möderann el nom in Premiata Forneria Marconi.

Dopu un pu de ann, el Faber naraa inanz a cunsideraa chest disch cume el meiur .

Ind el 2010 el disch al sarà re-incidüü de la Premiata Forneria Marconi, cunt növ rangiamencc; el disch, ciamaa "A.D. 2010 – La buona novella", al ven fö ad avril.

El disch sücessiv, del 1971, l'è Non al denaro, non all'amore né al cielo, liver datament (sunaa insema al Giuseppe Bentivoglio) de i puesii de la Antougia de Spoon River, övra puetega del Edgar Lee Masters; i müsegh henn scriüü giò insema al Nicola Piovani. El De André in chel temp lé al cugnuss la Fernanda Pivano, tradütura e scritris che l'ha faa cugnuss in Italia la literadüra 'merigana e che l'ha faa la tradüziun de l'Antolugia di sepolcher indue la ciapa ispiraziun per l'album. Per tö via el prublema de la pagüra del cantautur a fàss intervistà, la Pivano l'ha nascundüü suta el lecc del De André un registratur e l'ha scriüü giò tüta la lünga cunversaziun che i dü hann faa sö Spoon River e sö i canzun del'album. Ind el 2005 el cantant Morgan ha püblicaa “Non al denaro, non all'amore né al cielo”, una növa versiun de l'album cunt di növ rangiamencc e un quai interval müsegal.

Chichinscì, cume l'ha cöntaa sö el Roberto DanéIntervista fada sö del Riccardo Bertoncelli che gh'è dent in Belin, sei sicuro? Storia e canzoni di Fabrizio De André, 2003, editur Giunti, pag. 89, ISBN 978-88-09028-53-1, l'ideia del disch l'è stada del Sergio Bardotti, che defacc l'è vegnüü a dré insema al Dané cume prudütur.

El Gian Piero Reverberi l'ha cöntaa sö chesta völta ch'el prugett l'era nassüü per el Michele, ins la scia de Senza orario bandiera, donca cunt i test elaburaa del De André e i müsegh del Reverberi, ma 'l prugett a l'è staa scargaa giò söl De André e donca el Reverberi (anca per un toch di so cuntrast cunt el Roberto Dané) a l'è staa pö dent e i müsegh e i rangiamencc i henn staa ingerlaa al Nicola Piovani. El co-autur di test, el Bentivoglio, al s'era presentaa cunt di test scriüü de lü, che i henn staa giüdegaa interessancc e che, dopu una prima culaburaziun in “Tutti morimmo a stento” (indue ha scriüü el test de “Ballata degli Impiccati”), i ha purtaa el De André per i test in chest LP e in chel che sücesiv.

Ind el 1972 la Produttori Associati, senza cunsültà l'artista, l'iscriv al Festivalbar cunt el bindel Un chimico (püblegaa sö 45 gir): el De André al ven a savé la növa de i giurnai e reciama una conferenza de pressa indue el deciara che «La cà discugrafega la m'ha trataa 'me una verdüraChesta l'è la fras che la ven in sö i giurnal de merculedé 26 avril.