miniatura|252x252px|Immagin del bus de l’ozòno pussée grand de tutt i temp sora l’antartide (settembre del 2006). Foto: NASA. La riduzion de l'ozonosfera e ‘l bus de l'ozonosfera a hinn du fenòmen correlàa cont la riduzion de l'ozòno stratosferich, e quand che se parla di chi fenòmen chi a se voeur indicà:

el càl manemàn, assèe stàbil e globàl de l'ozòno stratosferich totàl ind l’ozònosfera a partì di primm ann '80 e adrée; el fenòmen de la riduzion de l’ozòno sora i region polar terrèster, assosènn pussé fòrt ma intermittent; de sòlit a se voeur indicà chesschì quand ch’a se parla del "bus de l'ozòno", o ben el suttigliàss de bon del strat medèmm.

El strat de l’ozòno a l’è on schèrmo fondamentàl de fermà i radiazion mortìfer per la vita in su la Tèrra, el se forma soratùtt ind la stratosfera sora i latitudin tropicaj, inscambi la circolazion globàl la tend poeu a mucciànn su pussée sora i alt latitudin e i pòli.

El meccanismo de formazion del bus a l’è divèrso de quèll del suttigliàss ai latitudin de mèzz del strat de l’ozono, ma tutt e du i fenòmen hinn caosàa de fàa che i alògen, soratùtt el clòro e ‘l bròmo, catalizzen i reazion distruttrìs de l’ozòno. I compòst responsàbil paren che sìen soratutt miss denter ind l'atmosfera per via di attivitàa di òmen. I fenòmen stratosferich a hinn nò de vèss sconfondù cont el fàa che l’ozòno a l’è on ossidant fòrt e per i organismi vivént, a l’è on gas assosènn velenos, donca dannós se l’è present a bassa quòta, indoe el pò formàss, e in quèll caso chì a l’è on inquinant atmosferegh segondari che ‘l se forma adrée, de sòlit , a di combustion, e ‘l gh’hà di caratteristich sterilizzant per ògni forma de vita. Inscambi, in alta quòta, a l’è on gas fondamentàl per la vita in su la Tèrra, de già che el surbìss i ragg ultraviolètt dannós, e quèll strat chì el pò suttigliàss ma minga descomparì del tutt, dato che dòpo el strat de ozòno i ragg UV inluminarìssen l’ossigen in del strat atmosfsregh adrée e de conseguenza el se farìss su anmò de l’alter ozòno.

Descrizion

El bus de l’ozòno a l’è ona riduzion a cicli del strat de ozòno stratosferich (ozònosfera) che la succed soratùtt in primavera, sora i region polar. La sbassada la pò rivà a toccà fin anca el 71% ind l’Antartide e el 29% (2011) ind la zòna de l’ Artide. La riduzion de l'ozòno l’indica el genèrich suttigliàss de l’ozònosfera, ‘na fassa de la stratosfera ch'i hànn tacà a studiala e desquattala a partì de la fin di anni 1970 (stimada intorna del 5% dal 1979 al 1990).

La riduzion la càpita soratùtt per distruzion catalitica per mèzz di compòst alogenàa miss denter de l’òmm (che pòden vèss esprèss in tèrmen de clòro equivalent) che raggiòngen la stratosfera, inpunemanch gh’abìen ‘na densità maggiora de l’aria; per on meccanismo a cadèna, on atom de clòro che ‘l vegn de la spartizion fotochimica grazie a i ragg ultraviolètt el reagìss con la molecola de l’ozòno inscì de tràgh via on atom de ossigen, e fa su el ClO pussée ‘l normal ossigen molecolar (O2); el primm compòst el reagiss cont de l’alter ozòno inscì de ‘vègh de noeuv on atom de clòro elementàr, inscì de tirà innanz la reazion. Di sorgent naturaj di compòst che destrughen l’ozòno par vèssegh minga , foeura che ‘l clorur de metil che, ancabén el sia l’idrocarburo pussée bondànt, e ‘na soa part la ven de sorgent naturaj, e cont el sò 15% el n’è domà ona minoranza.

El strat de ozòno (O3) el fa el mestée del filter di ragg ultraviolètt: defàtt el surbiss tutta la componenta UV-C di ultraviolètt, e el 90% de quèlla UV-B. I UV-A inscambi subissen pòch i effètt de l’intraversada de l’atmosfera, ma hinn anca pòch pericolós per la salùd.

Donca la quantitàa de radiazion UV-B che la tocca giò la superfice terrèstra l’è proporzional al contrari de la concentrazion de l’ozòno in alta atmosfera. I radiazion UV-B gh’hànn on effètt sterilizzant per tantissìm organismi vivent, hinn ancasì dannós per la pèll, de già che pòden mèttegh la lisca a la formazion de melanomi e de alter tumór, a di dagn a i oeugg, de sorapù pòden in part inibì la fotosintesi di piant, cont i ris’c conseguent de la sbassada de la capacità de alimentàss de tutt l’ecosistèma, de la sbassada di raccòlt e de la distruzion di frazion important del fitoplancton cha l’è el fondament de la cadèna alimentar marina.

Svolgiment del fenòmen miniatura|Vòrtes polar che ‘l se sviluppa in di stagion invernaj roa i region pòlar Per mèzz di studi e di daa catà su in di ann 2000 hinn stàa desquattàa i dinàmich naturaj del fenòmen del bus de l'ozònosfera. Esisten in del stèss temp trii element principaj:

La formazion de l'ozono, fotochimica, a partì de l'azion di ragg del sol in su la molecola de l’ossigen normal, fada su de du atom; La distribuzión global de l'ozòno, che in realtà el tend a diventà pussée oppur de men cont el varià el spessór del sò strat, grazie a la circolazion globàl; La distruzion de l'ozòno per el lavorà de molecol reattìv, soratùtt i alogenuri organich (Halocarbons).

La circolazion invernal de l’atmosfera sora i pòli l’è compagna de quèlla d’on gran vòrtes: a càosa di temperadùr bassìssim se foeurmen i nivol stratosferich polar e di vòrtes, che pirlen intorna di pòlo e stànn in deperlór rispètt al rèst de l’atmosfera. Denter in di quèj nivol chì la càpita la formazion in gran quantitàa de clòro molecolar gazós (Cl2) vegnùu foeura di clòrofluòrocarburi (CFC).

A la fin de la primavera, el vòrtes polar el se romp e ‘l ghe rivà là el fluss de aria che ‘l ven di zòn tropicaj che ‘l gh’hà dent on mucc de ozòno, de già che l’ozòno el se forma soratutt per via de la radiazion solar che l’è pussèe fòrta sora i tròpich.

Cont el primm sol de primavera el clòro molecolar gazos (Cl2) el se spartìss per mèzz de la radiazion ultraviolètta in di atom de clòro radical in delperlór (Cl-) che pizzen la reazion de distruzion de l’ozòno stratosferich sora l'Antartide.

De primavera tarda i nivol polar stratosferich descomparen, i meccanismi de distruzion catalitica se férmen e ‘l bus el se sara su de noeuv.

De sorapù, el soeul sora i pòli ven cald e de conseguenza el scalda anca l’aria che gh’è de sora, che la va su fin a la stratosfera. Chischinscì quèlla massa d’aria chì la slonga la concentrazion de ozòno e la sposta l’ozòn de fianch.

Di fenòmen compagn de chesschì indoe i corrent d’aria, caosàa di variazion de temperadura, vann su e vann giò succeden a tucc i latitudin. I moviment atmosferegh che spòsten i mass de aria de ‘na zòna a ‘n'altra del pianètta Tèrra destrughen minga l’ozòno, ma domà el distribuìssen.

Defàtt i fattor fondamentaj per la slargada e ‘l strengiment annuàl a hinn sti chì:

1) la quantitàa de compòst organich alogenaa ‘me i alogenuri alchilich e in particolar i clòrofluòroacarburi (CFC) che reagissen con l'ozòno. Quèll fattor chì el dipend de la temperadura polar: se d’inverna se foeurmen di vòrtes polar pussée frègg rispètt a l’ann indrée, a se ingeneren pussée nivol de clòro che, vànn su ind la stratosfera e se spartìssen in primavera per via di ragg ultraviolètt, inscì de provocà ona distruzion maggiora de ozòno e on slargada de “bus”. 2) la quantitàa de radiazion solar che la raggiòng in primavera la stratosfera polar (o ben la radiazion che la spartìss i molecol de clòro molecolar gazós dent in di nivol e la fa de manera che sìen lìber de fa reazion con l’ozòno stratosferich). Se l’azion di ragg còsmich a l’è pussée, la sarà pussée fòrta anca la quantitàa de atom de clòro in deperlór liberada di nivol lilinscì per reagì e fa foeura l’ozòno.

Al dì d’incoeu a l’è pussée ciara anca la resón che el bus de l’ozòno a l’è pussèe fòrt al Pòlo Sud rispètt che al Pòlo Nòrd e perché chèsschì el subìss anca di fòrt variazion de on ann a l’alter. Defàtt el suttigliàss del strat de ozòno sora i pòli a l’è molto dipendent de l’intensità e di bass temperadùr del vòrtes polar che ‘l se sviluppa d’invèrna innanz de quèll fenòmen chì: sora el Pòlo Sud ‘doe ‘l vòrtes a l’è pussée frègg e pussée fòrt (perchè l’è desturbàa de men di corrent di oceani oppùr di tèrr arént) el strat de ozòno el se suttiglia pussée che sora el Pòlo Nòrd, indoe inscambi el vòrtes ch’ a l’è manc frègg e manc fòrt el sviluppa dedenter men nìvol che gh’hànn denter el clòro.

On altra relazion l’ stada trovada fra di eruzion vulcanich e l’aument de conseguenza del bus de l’ozòno: i eruzion vulcanich manden foeura, tra l’alter, divèrsi partìcol che hinn bònn de interagì con l’ozòno e infra de sti chì gh’è l'acid cloridrich e ‘l clòro. Sti chì hinn bònn, quand che riven al strat de ozòno, de ridùsel de bon. Quèlla correlazion chì tra i vulcan e l’ozòno a l’è stada osservada e misurada adrée a di grand eruzion vulcanich.

Il ciclo dell'ozòno Il meccanismo de schèrmo a l’è sempliz: quand che on ragg ultraviolètt el ciappa denter ona molecola de ozòno, questa chì le surbìss e donca la se spartìss in O2 + O. I atom de ossìgen in deperlór che n’a hinn vegnùu foeura reagissen cont ona molecola de O2 a fa su ancamò l’ozòno, e ‘l ciclo inscì el taca su de noeuv.

Consumm de l'ozòno I radiazion UV spartìssen ona molecola de ozòno ind ona de ossigen in deperlee e l’altra fada su de du atom ( O2 ), che la filtra inscì el ragg UV: O3 + radiaz. UV → O2 + O (filtro UV) In del cors de la nòtt l’ossigen monoatòmich, gia che l’è molto reattìv, se liga insèma a l’ozòno a fa su du molecol de ossigen biatòmich: O3 + O → 2 O2 Oppur (quèst per la rigereazion de l’ozòno ): O2 + O → O3L'ozòno el se genera de noeuv, ma per via di CFC la soa concentrazion la se rigenera, ma per via di CFC la soa concentrazion se sbassa perché i molecol de du atom de ossigen ghe la fànn pu a mèttess insèma).

L'equilibri di sti reazion fotochimich chi a l’è fàcil de vèss disturbà di molécol che pòden dagh fastidi a l'ozono, compagn di compòsti cloruraa, bromuraa e i òssid de azòto prodòtt de l'attivitàa di òmen. In particolar i clorofluorocarburi (o CFC, doperà in di circùiti rinfrescant di frigo e di condizionadór) hinn consideràa ‘me i responsàbil principaj del bus de l’ozòno, in particolar i compòst organich alogenaa che gh’hann dent el clòro o el bròmo, che lìberen i alògen adrée a l’azion di ragg solar, segond la reazion: CFCl3 + radiazion elèttromagnetica → Cl + CFCl2 ‘doe ‘na molecola de CFCl3 la se spartìss ind on atom radical de clòro (Cl•) e ind ona molecola di CFCl2. El clòro che ‘l ven inscì liberàa in atmosfera el mena donca a la distruzion de l’ozòno present ind la stratosfera. Chèsschì, in del’istèssa manera di alter alògen ‘me ‘l bròmo, el reagìss con l’ozòno (O3) inscì de trànn via on atom de ossigen e de fà su el monòssid de clòro (ClO) e l’ossigen molecolar (O2). Il ClO lilinscì formàa el reagiss a sò turno cont ona segonda molecola de ozòno a dà on ion de on atom de clòro (Cl•) e du molecol de ossìgen molecolar, com’è che l’è descritt de quèj relazion chichinscì: Cl + O3 → ClO + O2 On atom de clòro el ghe trà via on atom de ossigen a l’ozòno a fa su el ClO. ClO + O → Cl + 2 O La molecola de ClO apèna formada, inscì la pò reagìss cont on’altra molecola de ozòno de manera de dàgh via on àtom de ossìgen e diventà on atom de clòro in deperlù (Cl•), che ‘l taca su inscì de noeuv cont el ciclo.

El risultàa de quèj reazion chì a l’è la sbassada de la quantitàa de ozòno ind la stratosfera. Defàtt on atom de clòro (o de bròmo) a l’è bon de andàa adrée a destrugà l’ozòno fin anca a du ann de la soa liberazion in atmosfera, suttand a reagì con 100 000 molecol de ozòno innanz de vèss trà via del ciclo catalitico . Tuttamanch quèll ciclo chì el pò vèss fermàa per mèzz del completament di cicli nagòttin (null cycles), o ben di reazion che menen a la formazion di molecol che reagissen minga a sò turno con di alter component de l’atmosfera.