La Polònia o Republega de Polònia (in polacch: Polska o Rzeczpospolita Polska) l'è ona republega che la se troeuva in de l'Europa centrala.
La capital de la Republega Polonesa l'è Varsavia (Warszawa) del 1596. La popolazion l'è de circa 38.484.000Główny Urząd Statystyczny. Baza Demografia. Ludność Polski. Stan na 30.06.2014. . de person.
A l'è tacada a la Slovachia, a la Republega Ceca, a l'Ucraina, a la Germania, a la Russia Bianca, la Lituania e a la Federazion Russa (exclave de Kaliningrad).
Del magg del 2004 a l'è on member de l'Union Europea e dal 15 de febrar 1991 del Grupp de Visegrád.
Storia L'unificazion In la Polònia viveven da temp popolazion slav, ma se unissen domà lung el secol quell de 10. http://www.treccani.it/enciclopedia/storia-della-polonia_(Enciclopedia-dei-ragazzi)/ El cap di tribu l'era el Mieszko I.
In quej agn la se spantega la religion cristiana, e i fan di persecuzion contra i pagan.
Proppi in de l'ann 1000 la Gesa Polaca la fa su la sò prima provincia. http://lcalighieri.racine.ra.it/rivolcopOLD/copernico/contesto%20polacco.htm
El regn Polacch e Litoan miniatura|left|La Szczerbiec, simbol del Regn Polacch. A metà del secol quell de 13, la Polònia la diventa on vassal de ona importanta fameja litoana, quella di Jagellon. Questa fameja la fa su on potent regn, e per la Polònia l'è on period de grand splindor. http://www.polonia.name/storia-della-polonia-dal-1000-alla-fine-del-1500.html
Semper in quej agn, i Cavajee Teutonegh recognossen la Polònia. I du paes eren staa in guerra per tant agn.
La crisi Ma, in del secol quell de 15, la fameja la finìss. La Polònia la cad in man di potenz forest, el sò apparat social el vegn dominaa da la nobiltà, e hinn perduu tant terr. Tra l'alter, la monarchia la vegn a elezzion, e i nobil paghen minga i tass.
La spartizion In del secol quell de 18, la Polònia la scompariss di cart e i sò terr vegnen part di Austria, Prussia e Russia.
El noeuv stat In del ann 1815 el Congress de Viena desìd de fa ona Polònia sota 'l controll del Imper de la Russia.
A la fìn de la prima guera mondiala la Polònia la rinass 'me Stat indipendent sota la guida del General Jozef Pilsudzki, che 'l tira in pè on regim dittatorial.
In di fatt, in Polònia, già dal ann 1830, i gh'eren di mot rivoluzionari.
L'invasion todesca
miniatura|manzína|Bandiera todesca in Pulònia El 1 de setember del 1939 la Germania nazista entra in Polònia. http://anpi-lissone.over-blog.com/article-34887474.html L'è l'inizi de la seconda guerra mondial. La Francia e l'Inghiltera dichiaren guera ala Germania per difendé la Polònia. http://secondoconflitto.altervista.org/campagna_polonia.html
In cinch dì i soldat polach i eren giàmo ritiraa in su la Vistola.
El sedes de setember Varsavia l'era giamò circonsada dai todesc.
L'intervent del Stalin El dì dessett, l'Armada Rossa entra in Polònia. L'intervent l'era giamò deciduu cont el Hitler. El govern polach da ordìn de combàtt i todesc e scapà dai sovietigh.
Dop quaj temp el govern 'l capìss che la guera l'è perduda e mett me priorità de mandà foeura da paes pussee soldat posibil per fai combàtt cont i aleaa.
El 25 settember i todesch fan el atacch final a Varsavia, e in du dì i polach se renden. miniatura|drita|Molotov e Ribbentrop El prim de utuber la marina polonesa la se rende. Quaj di prima el Molotov e el Ribbentrop cambien i territori assegnaa.
A la fin de la guera la Polònia hà perduu 6 milion de person, 2,5 i eren giudee.
El comunism El comunism l'era present in Polònia prima de la fin de la guera. E han fa anca on massacher.
Despoeu la guera, la Pulònia va sota l'influenza dela Uniona Sovietiga del Stalin. http://digilander.libero.it/kbogucki/La%20Polonia%20del%20dopoguerra.htm
La Conferenza di Jalta la approeuva on progett che 'l partiss l'Europa in di zon di influenza, la Polonia la va sotta l'URSS.
I politegh del Hitler e i migrazion hann garantii a la Polònia on paès quasi intregament cattolegh e i gh'eren minga minoranz etnegh. miniatura|drita|El Manifest
On governo controlàa dai sovietegh el fa stampà on "Manifest" che el rispetta i idee sovietegh, minga quei di polacch.
Per esempi, a l'éra scancelada la proprietà privada, eren collettivizzaa i industri e i spazzi.
Lung i agn 1950 el Occident se rend cunt che el governo comunista l'era ona dittadura, vist anca che i sovietegh, inveci de collaborà cont i polacch, voeur la pussee total obidienza e la riva foeura ona ribellion e 'l KGB el mett in pee 'na campàgna de repression.
In del ann 1947 el Partii Comunista el vinc i consultazzion, anca se i eren minga tropp liber.
La Republega Popolar Sota la guida del Stalin, la Polònia istituìss ona nazion stalinista.
I polacch, per la pupart cattolegh, hinn minga tropp felìs di atacch a la Gesa, ch'hinn quaj sistemategh. In l'ann 1950 el governo el confisca tucc i ben de la Gesa, ma minga i Gess e i cimiteri.
Cun la costituzion del 1952 la nass offizialment la Polska Rzeczpospolita Ludowa, in lombard Republega Popolara Polacca. Legalment, el sovran a l'era el Popol, ma in pratega governava domà el Partii, minga democraticament.
Quand el nass el Patt de Varsavia , l'armada polacca l'era el segund puusee fort de la lianza.
Govern del Gomulka Quand che el moeur el Stalin la scomincia la destalinizzazion, che la voeur eliminà i trasc del Stalin.
In del midemm annn el president polacch, el Bolesław Bierut, el moeur in Russia. El popol fa di manifestaziun contra el governo, e moeuren 53 personn in du dì.
L'è elegiuu 'me noeuv president el Gomulka. El noeuv president l'era contra el Stalin, che l'avea faa menà via. http://www.treccani.it/enciclopedia/wladislaw-gomulka/
I sò riform voreven tirà in pè on "Socialism nazional". I van minga tropp ben e, in l'ann 1970, dop di rivolt a Danzica, el se dimett
La fin del comunism In del ann 1980 el governo, vist di rivolt, mett il diritt de scioperà.
El Sindacaa di operari del Port di Danzica, el Solidarność, el nass in l'ann 1980 dopo di protest, e a l'è mituu foeura legg del Regimm. www.treccani.it/enciclopedia/solidarnosc
El general Jaruzelski, el cap di comunista, el fa menà via el Lech Wałęsa, che l'era a cap del sindacaa. El regim mett anca la legg marzial http://www.pbmstoria.it/dizionari/storia_mod/s/s125.htm
Ma, cont el jut de la Gesa catolega, el siguta a operà clandestinament.
In l'ann 1988 el Rakowski a l'è nominàa noeuv premier. El sò governo el fà di riform che aumenten i libertà, e scancelen tanc idej del comunism.
La scomincia la transizion in tra 'l comunism e 'l capitalism democrategh. http://storicamente.org/polonia_1989
El Popol l'era minga tropp interesaa, ma el Sindacaa e el partii voeuren fa ona "tavola rotonda" per vedè el futur del paès.
Anca se i pussee radicai di tucc e du i grupp voreven minga incontràss, el se fa e hinn organizaa di consultazion liber. Quej consultazion hinn vinciuu palesement dal Sindacaa.
Anca se el podè di comunista l'era minga finii, l'era drè a sgretolass, grazie anca a la noeuva idea del Gorbaciov, che la consentiva ai paes amis del URSS de abolì liberament el comunism.
Incoeu miniatura|manzína|La Polònia firma i trataa europei El passagg a la democrazia l'è stà assee calm e tranquili.
El president comunista fa minga problemi al govern, e quand el Walesa voeur consultazion presidenziali prima del termin, el se dimett senza fa problemi.
I consultaziun venien vinciuu dal Lech Walesa, che 'l diventa president de la Polònia dal 1991 al 1995, anca se dop el so partit el perd on fracch de vot.
Incoeu l'economia polaca l'è assee granda, e i sò cittadin viven ben, soratutt per vess staa in on paes comunista. http://www.limesonline.com/come-la-polonia-e-diventata-ricca/57070
Dal 2004 la Polònia l'è in de la NATO, e dal 2004 del Union Europea. http://www.liceoberchet.gov.it/ricerche/geo5d_06/csi/polonia.htm
Coltura Tradizzion In Pulònia, prima de entrà in ona cà, boeugna cavàss i scarp. Quasi semper el padron el gh'hà di sciavatt per i ospiti. http://www.italia-polonia.eu/it/tradizioni/186-gesti-e-usanze-in-polonia.html
La Polònia l'è on paes molt catolegh, e i fest me el Natal e la Pasqua hinn important. http://www.polonia-turismo.it/curiosita.html
Inn polach
El inn de la Polònia l'è ona canzon scrita in Itàlia in onor de on general per chiedegh de tornà a ca, in de la Polònia dividuda.
Quest inn el cita l'Itàlia e quel talean cita la Polònia, l'è on cas unic al mund. https://quipoloniaeitalia.wordpress.com/2012/10/22/gli-inni-nazionali-italiano-e-polacco/
Bandera Polaca
miniatura|drita La bandera de la Polònia l'è assee semplice, dò striss uguai, vuna rossa l'altra bianca. http://www.staypoland.com/simboli_nazionali.html
La nass a fin ann 1700 e lung el regim di Zar l'era illegal.
Lung el comunism, per drovà la bandera i vureven i permess, e l'era quasi semper drovada 'me segn de protesta.
Economia La moneda ofiziala a l'è el zloty.
Da quand l'è finìi el comunism, el PIL e i condizion de vita di cittadin hinn aumentàa de brut.
Organizazion politiga La Polònia (nòmm offizial: Rzeczpospolita Polska) a l'è ona republega. El president a l'è el Andrzej Duda (del 2015). El Prim Minister a l'è la Donald Tusk (del 2023).
Nòmm de la Polònia in di lingov di minoranz lengoistegh del paes
Todesch (Deutsch): Polen, Republik Polen Ucraines (Ukrajinska): Pol'šča, Respublika Pol'šča (Польща, Республіка Польща) Lituan (Lietuvių): Lenkija, Lenkijos Republika Bieloruss (Belaruskaja): Polšča, Respublika Polšča (Полшча, Рэспубліка Полшча) Casciub (Kaszëbski): Pòlskô, Pòlskô Repùblika
Parlament El parlament el se ciama Zgromadzenie Narodowe, in lombard Assemblea nazional. L'è dividuu in del Senat e in de la Camera dei deputat (Sejm). I president dei du rami de la Zgromadzenie Narodowe se ciàmen maresciài. Lung el comunism gh'era domà el Sejm.
El president de la Republega polacca l'è elegiuu direttament di cittadin ogni 5 agn. El sò supplent l'è el Maresciall del Sejm.
Cità in Polònia Bielsko-Biała Katowice Cracòvia Varsavia Łódź Stetin Breslavia Lublìn Gdynia
Riferiment
Ligamm de foeura Pulònia online