Орест (старогрчки: Ὀρέστης, „планинар“; ) — лик во старогрчката митологија од династијата Пелопиди, син на Агамемнон и Клитемнестра, и брат на Електра и Ифигенија. Семејството на Орест било проколнато. Кога бил дете, неговата мајка, заедно со нејзиниот љубовник Егист, го убиле Агамемнон; Орест побегнал и израснал во странство. Како возрасен, се вратил во Микена и, по наредба на Аполон, ги убил мајка си и Егист за да го одмазди својот татко. После ова, Орест бил прогонуван од Ериниите за убиството на неговата мајка, но бил ослободен пред атинскиот Ареопаг и станал крал на Микена. Според една варијанта на митот, пред да се искачи на престолот, Орест отпатувал во Таврида, од каде се вратил со својата сестра Ифигенија, за која претходно се сметало дека е мртва, заедно со статуата на Артемида. Во спор околу Хермиона, Орест го убил Неоптолем. Подоцна ги обединил Аргос, Спарта и дел од Аркадија под своја власт, а неговите потомци станале водачи на Еолците и Ахајците.
Во историските времиња, останките на Орест биле пренесени од Аркадија во Спарта. Овој јунак станал тема на бројни драми кои го раскажуваат матрицидот и судењето пред ареопагот, како и судирот помеѓу Орест и Неоптолем; тие вклучуваат преживеани трагедии од Есхил (трилогијата Орестија), Софокле (Електра), Еврипид (Електра, Орест, Андромаха) и поема од доцноантичкиот драматург Драконтиј, во која митот претрпел значајна преобразба. Врската меѓу Орест и неговиот братучед Пилад станала еден од учебничките примери за машко пријателство. Сликата на Орест била употребувана во римската политичка пропаганда: Октавијан Август и Нерон биле споредувани со овој јунка. Во современиот период, драматурзите повторно започнале да го истражуваат митот за Орест. Во 18 век, темата за патувањето до Таврида била популарна, а писателите го напуштиле прикажувањето на матрицидот. Почнувајќи од 19 век, фикцијата ја користела само приказната за убиството на мајката и Ериниите. Оригиналните толкувања на оваа приказна им припаѓаат на Герхарт Хауптман, Јуџин О'Нил, Жан Жироду и Жан Пол Сартр. Научниците во митот за Орест гледаат прикриен опис на победата на државното право над обичајот на крвна одмазда и победата на патријархатот над матријархатот.
Име Старогрчкиот збор Ὀρέστης во превод значи „планинар“. Платон, во дијалогот „Кратил“, се обидел да го поврзе ова име со ликот на Орест: како што вели Сократ во овој дијалог, името на херојот укажува на „жестокоста на неговата природа и дивост - каква што може да има единствено жител на планинска земја“ . Ваквите проценки се јасно поврзани со доцното толкување на сликата, кое датира од трагедиите на Еврипид .
Топоними со ист корен како името на микенскиот крал биле пронајдени во различни делови на Стара Грција, а во голем број случаи античките автори директно ги поврзуваат со Орест. Така, според Еврипид, по прочистувањето, боговите го упатиле Орест во Орестеон во Аркадија ; Павсаниј пишува дека во овој регион постоел град Орестфасиј, преименуван во Орестеја ; во близина на Мегалополис имало место наречено Орестеја. Жителите на Орестида, планински регион помеѓу Македонија и Епир, според Страбон, се нарекувале Орест, бидејќи синот на Агамемнон некогаш им го дал неговото име . Во Евбеја постоел град наречен Орест .
Во митологијата
Потекло Орест припаѓал на кланот Пелопиди. Неговиот прадедо Пелопс (епоним на Пелопонез), син на Тантал и внук на самиот Зевс, дошол во јужна Грција од Мала Азија, ја добил раката на Хиподамија, ќерка на кралот на Елида, Еномај, и ја добил кралската моќ во Пиза. Миртил (кочијашот на Еномај), кого го убил, ги проколнал и Пелоп и сите негови потомци пред неговата смрт, што имало фатални последици за Пелопидите. Синовите на Пелоп, Атреј и Тијест, се бореле меѓусебно за престолот на Микена; Тијест, хранет со месото на своите деца, го проколнал својот брат (ова било „проклетството на Атреидите“). Подоцна, ќерката на Пелопија му родила на Тијест син, одмаздникот Егист, кој го убил Атреј. Синовите на вториот, Агамемнон и Менелај, подоцна го убиле Тијест. Како резултат на тоа, Агамемнон станал крал на Микена и најмоќниот владетел во Грција, а Менелај станал крал на Спарта .
Орест бил најмладиот од четири деца и единствен син на Агамемнон . Неговата мајка, Клитемнестра, ќерка на спартанскиот крал Тиндареј и Леда (сестра на Елена), исто така родила три ќерки. Едната од нив се викала Хрисотемида, а другите две, според Хомер, Лаодика и Итијанаса , а според подоцнежните антички автори, Електра и Ифигенија . Братучед на Орест (син на неговата тетка Анаксибија и кралот на Фокида, Строфиј) бил Пилад. Постојат и алтернативни генеалогии: на пример, коментаторот на „Енеида“, Мавро Сервиј Хонорат, пишува дека Орест бил син на Менелај и Елена, а Птоломеј Хефестион пишува дека Орест е роден на фестивалот на Деметра од една од Ериниите . Сепак, во првиот случај очигледно станува збор за едноставна грешка, а во вториот – за обид на митографот да конструира нова верзија на традицијата, што би дало дополнително објаснување за врските меѓу Орест и божиците на одмаздата .
Две семејни клетви и стара смртоносна караница помеѓу двете гранки на семејството одиграле важна и трагична улога во судбината на Орест .
Рани години Благодарение на едно единствено споменување во Илијада , познато е дека кога Ахајците предводени од Агамемнон ја опседнале Троја, Орест бил во Микена, во куќата на неговите родители . На самиот почеток на тројанската кампања, додека бил сè уште бебе, тој ја придружувал својата сестра Ифигенија до Аулида. Ахајците не можеле да го продолжат своето патување со денови поради спротивниот ветер, и се покажало дека боговите требало да се смират со тоа што ќе им ја жртвуваат Ифигенија. Агамемнон ја измамил својата сопруга, пишувајќи ѝ дека сака да ја даде за жена на Ахил. Клитемнестра, која ја испраќала својата ќерка, го зела својот мал син со себе . Во Аулида, според една верзија, Ифигенија била избодена на олтарот, но според друга, во последен момент Артемида ја заменила со срна и ја префрлила во Таврида .
Детето Орест е споменато и во еврипидовата варијанта на митот за мизискиот крал Телеф. Тој бил ранет во битка со Ахајците, а неговата рана заздравувала долго време. Телеф добил пророштво дека единствено оној што ја нанел раната (т.е. Ахил) може да го излекува; потоа дошол во Микена, го зграпчил принцот што лежел во лулката и изјавил дека ќе го убие ако не добие помош. Одисеј, кој пристигнал од Троја, го решил: Телеф бил излекуван со помош на 'рѓа од копјето на Ахил и станал сојузник на Ахајците, а Орест бил вратен здрав кај неговата мајка .
Тројанската војна се влечела десет години. Во тоа време, мајката на Орест станала љубовница на Егист и решила да го убие својот сопруг. Причините за ова биле магинациите на кралот Навлиј од Евбеја, чиј син Паламед бил погубен во Троја; желбата на Клитемнестра да ја одмазди Ифигенија, нејзиниот прв сопруг, и неговиот син, кој бил убиен од Агамемнон; желбата на Егист за одмазда; и гласините дека микенскиот крал ја зел заробената Касандра за своја љубовница. Штом Агамемнон се вратил дома, Клитемнестра и Егист го убиле. Во Одисеја, неговата сенка му се жали на главниот лик дека никогаш немала можност „да ужива ниту во еден поглед кон својот драг син“.. Оваа забелешка сугерира дека Орест исто така бил во Микена во тоа време (или Агамемнон мислел така, но бил измамен од неговата сопруга)). Според една верзија на митот, принцот требало да умре истиот ден, но бил спасен: или неговата сестра Електра го изнесела надвор од градот завиткан во наметка, или неговата дадилка (Арсиноја, Лаодамија или Килиса) го испратила својот син во за да може Егист да го убие, мислејќи дека тоа е Орест. Според третата верзија, гласникот на Агамемнон, Талтибиј, тајно го одвел принцот од Микена или во Фокида, или во Коринт, каде што му го предал на критскиот крал, Идоменеј. Сепак, постои и алтернативна верзија, според која самата Клитемнестра го испратила својот десетгодишен син во Фокида пред пристигнувањето на нејзиниот сопруг - очигледно за да се ослободи од непосакуван сведок.
Сенката на Агамемнон, кој бил во подземјето, долго време не знаела каде завршил Орест по овие настани, а во нејзиното прашање до Одисеј се појавуваат три места: аркадискиот Орхомен, Пилос во Месенија и Спарта. Мислењата на античките автори за ова прашање се разликуваат. Според Хомер, Орест го поминал својот егзил во Атина , Зенодот Ефески пишува за Фокида, авторот на схолиите за Одисеја пишува за неговото детство поминато во Фокида и неговото образование во Атина , Еврипид напишал дека принцот талкал низ Грција . Атинската верзија можеби се појавила благодарение на вметнување во хомеровиот текст направен во 6 век п.н.е. за да му угоди на атинскиот тиранин, Песистрат. Во „Дневникот на Тројанската војна“, објавен во 4 век од н.е., т.е., се предлага компромисна верзија, според која Орест најпрвин бил на Крит, однесен таму од Коринт од Идоменеј, потоа во Атина, а потоа во Фокида. Како и да е, во поголемиот дел од античкиот период постоело општо мислење дека синот на Агамемнон пораснал во Фокида, во подножјето на Парнас, на дворот на сопругот на неговата тетка Анаксибија, Строфиј. Таму тој се зближил со својот братучед Пилад; односот меѓу овие двајца јунаци станал модел на машко пријателство за античките Грци .
Орест пораснал во близина на градот Делфи, каде што се наоѓало светилиштето на Аполон. Овој бог подоцна одиграл важна улога во судбината на микенскиот принц .
Одмазда за таткото
Владеењето на Егист во Микена траело пет (според Евсебиј Кесариски ), седум или десет години. Според Еврипид, узурпаторот знаел дека Орест е жив. Честопати, кога бил пијан, Егист го газел гробот на Агамемнон и викал, обраќајќи му се на починатиот: „Каде е твојот син? Зошто не доаѓа да ја брани твојата пепел?“ ; тој предложил златна награда за главата на принцот, бидејќи се плашел од одмазда . Клитемнестра не доживеала каење. Таа родила неколку деца од Егист: Алета, Еригона, Елена. Електра, која не им простила на убијците на својот татко и сонувала за одмазда, била омажена од нејзината мајка и очув за обичен селанец за да се неутрализира нејзината закана .
Во меѓувреме, Орест пораснал. Во Делфи, го прашал Аполон дали треба да го одмазди својот татко, а Аполон одговорил дека одмаздата е неопходна - и против Егист и против неговата мајка. Според различни варијанти на митот, богот му дал на Орест лак за да се одбрани од Ериниите и изјавил дека со одмазда принцот ќе биде исчистен од нечистотија, а со одбивање на одмазда ќе биде сурово казнет со лудило и болест. Постоела верзија на традицијата според која Орест ја зел Микена на чело на војска што му ја обезбедиле Строфиј и Атина (Диктис Критски пишува за ова ). Сепак, друга варијанта станала широко распространета, според која принцот тајно се вратил во својот роден град, придружуван единствено од неговиот пријател Пилад (и, според некои автори, учител). На гробот на неговиот татко, тој направил налевници и оставил прамен од косата како жртва. Електра, гледајќи ја косата, сфатила дека му припаѓа на Орест; веднаш се одржал состанок, за време на кој братот и сестрата направиле план за одмазда .