Клитија () — водна нимфа, ќерка на титаните Океан и Тетида во старогрчката митологија. Така, таа е една од 3.000 океанидни нимфи и сестра на 3.000 речни богови.

Според митот, Клитија залудно го сакала богот на сонцето Хелиј, но тој ја оставил за друга жена, принцезата Леукотоја, под влијание на Афродита, божицата на љубовта. Во гнев и горчина, таа му ја открила нивната афера на таткото на девојката, индиректно предизвикувајќи ја нејзината пропаст кога кралот ја закопал жива. Ова не успеало да го врати Хелиј кај себе, и таа останала со љубов да го гледа од земјата; на крајот се претворила во хелиотроп, виолетов цвет кој секој ден го гледа Сонцето во своето дневно патување.

Приказната за Клитија е најмногу позната и целосно зачувана во наративната поема на Овидиј „Метаморфози“, иако се зачувани и други кратки извештаи и упатувања за неа од други автори.

Етимологија Нејзиното име, напишано и како Клитие и како Клитија (, ), е изведено од старогрчката придавка (), што значи „славен“ или „познат“. Самиот збор потекнува од глаголот , што значи „да се слушне, да се разбере“, во крајна линија од праиндоевропскиот корен *ḱlew-, што значи „да се слушне“.

Семејство Иако Овидиј не го споменал потеклото или татковината на Клитија (доколку не е Вавилон), Хесиод го вклучил нејзиното име во својот список на 3.000 Океаниди, ќерки на водните божества Океан и Тетида, две од оригиналните Титани. Хигин исто така го дал истото потекло. Според тоа, Клитија е и сестра на 3.000 речни богови. Ниту Хесиод ниту Хигин не го споменуваат митот за Хелиј, но нивната фигура се чини дека е идентична со онаа на Овидиј.

Во друга приказна која се одвива во Беотија, Клитија е распознаена како сестра на Леукотоја и ќерка на кралот Орхомен, иако не е наведена по име.

Митологија лево|мини|240x240пкс|Биста на Клитија, од Хирам Пауерс, моделирана 1865–1867, резбана 1873.

Овидиј Овидиевиот опис на приказната е најцелосен и најдетален од сите зачувани. Според него, Клитија била љубовница на богот на сонцето Хелиј, сè додека Афродита не го натерала да се заљуби во персиска смртна принцеза по име Леукотоја, како одмазда за тоа што го известил нејзиниот сопруг Хефест за нејзината незаконска љубовна врска со неговиот брат Арес, богот на војната. Потоа Хелиј престанал да се грижи за неа, како и за сите останати божици и нимфи што ги сакал претходно, како Рода, Персеида и Климена. Ја напуштил и претпочитал да ги поминува деновите восхитувајќи се на принцезата Леукотоја. Иако презирана и напуштена, таа сè уште ја барала неговата љубов и топлина. Лута од неговиот однос кон неа и сè уште чувствувајќи недостиг, таа го известила строгиот татко на Леукотоја, кралот Орхам, за аферата. Бидејќи Хелиј ја осквернил Леукотоја, Орхам наредил таа да биде погубена односно жива закопена во песокот и покрај протестот на девојката и прогласувањето на нејзината невиност. Хелиј пристигнал предоцна за да ја спаси девојката, но сепак се погрижил да ја претвори во дрво од темјан истурајќи нектар врз нејзиното мртво тело, за таа сè уште да може да дише воздух (на одреден начин). Овидиј сметал дека Хелиј сноси одредена одговорност за прекумерната љубомора на Клитија, бидејќи пишува дека страста на Хелиј никогаш не била „умерена“ кога ја сакал. мини|Клитија се претвора во сончоглед додека Сонцето одбива да ја погледне, гравура од Абрахам ван Дипенбек. Клитија имала намера да го врати Хелиј така што ќе му ја одземе новата љубов, но нејзиниот план ѝ се вратил како бумеранг, а нејзините постапки само го зацврстиле неговото срце против неа. Потоа Хелиј целосно ја избегнувал и никогаш повеќе не се вратил кај неа. Во очај, таа се соблекла и седела гола, не прифаќајќи ниту храна ниту пијалок, девет дена на карпите, гледајќи во Сонцето и тагувајќи по неговото заминување, но и покрај тоа, тој никогаш не ја погледнал. По девет дена, таа на крајот се преобразила во виолетов цвет, хелиотроп (што значи „се врти кон сонцето“).Hyginus, Fabulae Preface Сончогледот е познат и како вртелешка и по тоа што расте на сончеви, карпести падини. Цветот секогаш ја врти главата за да го погледне со копнеж Хелиј (сонцето) додека тој поминува низ небото во својата сончева кочија, иако тој повеќе не се грижи за неа, нејзината форма многу се променила, нејзината љубов кон него непроменета.

Варијации лево|мини|Клитија се претвара во сончоглед, Шарл де ла Фосе, масло на платно, 1688 Епизодата е најцелосно раскажана од римскиот поет Овидиј во неговата поема од првиот век од нашата ера „Метаморфози“ ; верзијата на Овидиј е единствениот целосен зачуван наратив за оваа приказна, но тој сигурно имал грчки оригинален извор, бидејќи потеклото и заплетот на митот се наоѓаат во етимологијата на грчкото име на цветот. Според Лактантиј Плакид, тој го добил овој мит од грчкиот автор Хесиод од седмиот или шестиот век п.н.е. Сепак, некои научници се сомневаат во ова посебно припишување на Хесиод. Како и Овидиј, и Лактантиј не објаснува како Клитија знаела за Хелиј и Леукотоја, или како Хелиј знаел дека Клитија е таа што го информирала Орхам. Можно е првично приказните за Леукотоја и Клитија да биле две различни пред да бидат комбинирани заедно со трета приказна, онаа за аферата на Арес и Афродита откриена од Хелиј, кој потоа го информирал Хефест, во една единствена, или од Овидиј или од изворот на Овидиј.

Еден од античките парадоксиографи ја распознале девојката што ја предала тајната како сестра на Леукотоја, а името на нивниот татко како Орхомен, но не ѝ дава ниту име ниту мотивација зад нејзините постапки; мајката на двете девојки слично остануваат неименувани (Евринома кај Овидиј), можеби како последица на скратениот наратив „аноним“. Орхомен е исто така името на град во Беотија, што покажува дека оваа верзија на приказната се случила таму, а не во Персија.Paradoxographers anonymous, p. 222 Плиниј Постариот напишал дека:Повеќе од еднаш зборував за чудото на хелиотропот, кој се врти со сонцето дури и во облачен ден, толку голема љубов има кон таа светилка. Ноќе го затвора својот син цвет како да тагува. Едит Хамилтон забележал дека случајот на Клитија е единствен во старогрчката митологија, бидејќи наместо типичниот заљубен бог кој е вљубен во неволна девојка, станува збор за девојка која е вљубена во неволен бог.

Култура Слично на приказната за најадата Дафне што се употребува како објаснување за истакнатоста на растението во обожавањето, приказната за Клитија можеби се употребила за слични цели во поврзувањето на цветот во кој таа се претворила, хелиотропот, со Хелиј.

Еден антички схолијаст напишал дека хелиотропот во кој била претворена Клитија бил првото зачувување на љубовта кон богот.

Современи толкувања мини|Статуа на Клитија (1848), од Џозеф-Станислас Лескорне (1799-1872), Музеј де Пикарди во Амиен.

Идентитет на цветот

Современите традиции ја заменуваат виолетовата боја со жолт сончоглед, кој според (неточната) народна мудрост се врти во насока на сонцето. Оригиналната француска форма tournesol првенствено се однесува на сончоглед, додека англиската вртелешка првенствено се користи за хелиотроп. Сепак, сончогледите се домородни во Северна Америка,Hesiod, Theogony 346ff и не се наоѓале во антиката ниту во Грција ниту во Италија, што им оневозможува на античките грчки и римски автори да ги вклучат во своите етиолошки митови, бидејќи сончогледите не биле дел од нивната родна флора и тие не би знаеле за нив и за нивните својства на вртење на сонцето.

Исто така, било забележано дека самиот хелиотроп е тежок за распознавање со цветот на Клитија; heliotropium arborescens, кој е варијанта во живописна виолетова боја, не е домороден во Европа, туку доаѓа од Америка, исто како и претходно споменатиот сончоглед. Домашните варијанти на хелиотроп или други цвеќиња наречени „хелиотроп“ се исто така со погрешна боја, или бела (heliotropium supinum или жолта (vilossum), кога Овидиј го опишал како „како темјанушка“, а Плиниј „сина“. Сепак, двајцата живееле во постхеленистичкиот период по освојувањата на Александар Велики и можеби биле свесни за heliotropium indicum, варијанта што може да има виолетова или синкава. Покрај тоа, дури и heliotropium europaeum, варијанта што е домородна во Европа и која е нормално бела по боја, може да има бледо јорговани цветови.

Идентитет на богот Слично како и со Фаетон, друг антички мит во кој се појавува Хелиј, некои современи прераскажувања ја поврзуваат Клитија и нејзината приказна со Аполон, богот на светлината, но митот како што е потврден во класичните извори всушност не се однесува на него; Овидиј го идентификува двапати богот во кој се заљубила Клитија како Хиперион натус/е (синот на Хиперион), и како и другите римски автори не ги спојува во својата поема двата бога, кои остануваат различни во митот. Љубовникот на Клитија од кого била напуштена е исто така поврзан со приказната за Фаетон, како татко на момчето, изразито сончева, но не и Аполинова фигура, кој пак не е бог на сонцето ниту има никакви сончеви карактеристики според Овидиј. Џозеф Фонтенроуз тврдел дека и покрај тоа што делата на Овидиј се во голема мера одговорни за распространетоста на двата бога како исти во посткласичните времиња, тој самиот всушност не ги идентификувал ниту во приказната за Фаетон ниту во приказната за Левкото и Клитија.

Уметност мини|Биста на Клитија од Таунли (лево, на масата).

Биста (колекција на Таунли) Една скулптура на Клитија, пронајдена во колекцијата на Чарлс Таунли, можеби е или римско дело или „фалсификат“ од 18 век.

Бистата била создадена помеѓу 40 и 50 година од н.е. Таунли ја стекнал од семејството на принцот Лоренцано во Неапол за време на неговата продолжена втора Голема обиколка низ Италија (1771–1774); Лоренцано инсистирал дека е пронајдена локално. Таа останала омилена и кај него (значајно се појавува во иконската слика на Јохан Зофани од библиотеката на Таунли, била еден од трите антички мермери што Таунли ги репродуцирал на својата визитка и била апокрифна онаа што сакал да ја носи со себе кога неговата куќа била запалена во Гордонските немири - апокрифна бидејќи бистата е всушност премногу тешка за тоа) и кај јавноста (се вели дека Џозеф Нолекенс отсекогаш имал мермерна копија од неа на залиха за неговите клиенти да ја купат, а кон крајот на 19 век париските копии биле многу популарни.

Идентитетот на ликот, жена што излегува од чашка од лисја, бил многу дискутиран меѓу антикварите во кругот на Таунли. Првично спомената како Агрипина, а подоцна од Таунли наречена Изида во лотосов цвет, денес е прифатена како Клитија. Некои современи научници дури сметаат дека бистата е од 18 век, иако поголемиот дел од нив сметаат дека е античко дело кое ја прикажува Антонија Минор или современа римска дама во ликот на Аријадна.

Биста (Џорџ Фредерик Вотс) десно|мини|351x351пкс|Копија АА од гравурата на Блејк на поемата во „Песни на искуството“, денес во музејот Фицвилијам Друга позната биста на Клитија е од Џорџ Фредерик Вотс. Наместо спокојната Клитијс на Таунли, онаа на Вотс се напрега, гледајќи кон сонцето.

Книжевност Клитија е накратко алудирана во песната „Цвеќиња“ од Томас Худ, во стиховите „Нема да ја имам лудата Клитија,/Чија глава ја врти сонцето;“. Се претпоставува дека песната „Ах! Сончогледово цвеќе“ од Вилијам Блејк алудира на митот за Клитија. Ах Сончогледу! уморен од времето, Кој ги брои чекорите на Сонцето: Барајќи ја таа слатка златна клима Каде што патувањето на патниците завршува.

Каде што Младоста овенува од желба, И бледата Девица обвиткана во снег: Станете од нивните гробови и стремете се, Каде што мојот Сончоглед сака да оди.  Сончогледот (кој не бил оригиналниот цвет на Клитија) уште од нејзиниот мит, „бил симбол на верниот субјект“, на три или четири начини: „слика на душа посветена на богот или Бога, првично платонски концепт“, како „слика на Девицата посветена на Христос“; или „слика - во строго овидијанска смисла - на љубовникот посветен на саканиот“. Нортроп Фрај тврдел дека приказната за метаморфозата на Клајти е во „јадрото“ на поемата.

Галерија

Белешки

Наводи

Извори