Сликање со песок или суво сликање — уметност на истурање обоен песок и пигменти во прав, добиени од минерали или кристали, како и пигменти од други природни или синтетички извори, врз површина за да се создаде фиксирана или нефикисирана слика од песок. Нефиксираните слики од песок имаат долга културна историја во бројни општествени заедници ширум светот и често се привремени ритуални слики што се изработуваат за верски или лековити обреди.
Сувото сликање го практикуваат домородните народи на Америка во југозападниот дел на САД, тибетски и будистички монаси, како и домородните Австралијци и народи од Латинска Америка за време на фестивали.
Историја Сликање со песок кај домородните народи на Америка
Кај домородните народи на југозападниот дел на Северна Америка, од кои најпознати се Навахо (кои се нарекуваат себеси Дине), исцелителот (или Hatałii) слика слободно на подот од хоганот, каде што се одржува обредот, или врз еленска кожа или платнена подлога, така што обоениот песок контролирано и вешто го пропушта низ прстите. Кај Навахо се познати од 600 до 1.000 различни традиционални дизајни за слики со песок.
Тие не ги сметаат сликите за статични предмети, туку за духовни, живи суштества кон кои треба да се однесува со голема почит. Повеќе од 30 различни слики со песок може да бидат поврзани со еден обред.
Боите за сликањето обично се добиваат од природно обоен песок, издробен гипс (бел), жолта окра, црвен песочник, дрвен јаглен и мешавина од дрвен јаглен и гипс (сина). Кафеава боја може да се добие со мешање црвена и црна, а црвена и бела даваат розова. Други средства за боење се пченкарно брашно, цветен полен или прав од корења и кора.
Сликите се наменети исклучиво за исцелување. Многу од нив содржат претстави на јеи-бичеии („Светите луѓе“). Додека ја создава сликата, исцелителот пее обредни песни и ги повикува јеи-бичеиите да влезат во сликата и да помогнат во лекувањето на пациентот.
Кога исцелителот ќе заврши со сликањето, ја проверува нејзината точност. Редоследот и симетријата на сликата ја симболизираат хармонијата што пациентот сака повторно да ја воспостави во својот живот. Се верува дека точноста на сликата со песок ја одредува нејзината делотворност како свето средство. Од пациентот се бара да седне врз сликата, додека исцелителот продолжува со лековитата песна. Се тврди дека сликата со песок дејствува како портал што ги привлекува духовите и им овозможува да доаѓаат и да си заминуваат.
Практичарите веруваат дека седењето врз сликата му помага на пациентот да ја прими духовната моќ, додека Светите луѓе, од своја страна, ја преземаат болеста и ја однесуваат. Откако сликата ќе ја исполни својата намена, се смета дека е отровна, бидејќи ја апсорбирала болеста. Поради тоа сликата се уништува. Поради светата природа на обредите, сликите со песок се започнуваат, завршуваат, се употребуваат и се уништуваат во рок од 12 часа.
Обредите поврзани со сликите со песок обично се изведуваат во низи, наречени „песни“, и траат одреден број денови зависно од обредот. За секој ден се изработува најмалку една нова слика со песок.
Некои навахо закони и табуа се однесуваат на сликите со песок и ја штитат нивната светост: Жените во репродуктивна возраст не треба да ги пеат песните поврзани со јеи-бичеиите. Тоа е и затоа што обредот би можел да му наштети на неродено дете, и поради табуто што на жените што имаат менструација им забранува да присуствуваат. Постменопаузалните жени почесто се пејачки или дијагностичарки. Автентичните слики со песок ретко се фотографираат за да не се наруши текот на обредот. Од повеќе причини, исцелителите ретко им дозволуваат на надворешни лица да присуствуваат на свет обред. Бидејќи многу надворешни лица се љубопитни за сликањето со песок, некои исцелители можат да изработат дела само за изложување, со обратни бои и варијации. Да се создаде автентична слика со песок само за гледање би било профан чин. Сликите со песок што се продаваат во продавници и на интернет се комерцијално произведени и содржат намерни грешки, бидејќи вистинските слики со песок се сметаат за свети. Најраниот припишан случај на традиционални навахо слики со песок изработени во трајна форма за продажба е датиран меѓу 1945 и 1955 година. Главната заслуга најчесто му се припишува на навахо Хатаłii по име Фред Стивенс Помладиот („Сивата верверица“), кој го развил основниот метод на „перманентирање“ на комерцијалните слики со песок што сè уште се употребува.
Сликање со песок кај домородните Австралијци
Домородната австралиска уметност има историја подолга од 30.000 години и опфаќа широк спектар на домородни традиции и стилови. Во последните децении тие биле проучувани, а нивната сложеност добила зголемено меѓународно признание. Абориџинската уметност опфаќа разновидни медиуми, вклучувајќи сликање со песок, сликање на лисја, резбање дрво, резбање карпи, скулптура и церемонијална облека, како и уметнички украси на оружје и алати.
Уметноста е еден од клучните ритуали во абориџинската култура. Таа се користела и сè уште се користи за означување територија, запишување историја и раскажување приказни за „Сонувањето“.
Домородните Австралијци почнале да ги претвораат своите традиционални слики со песок во потрајни форми со употреба на современи техники и материјали.
Џефри Бардон бил австралиски наставник по уметност кој имал клучна улога во создавањето на движењето на уметноста на Западната Пустина и во запознавањето на светот со домородната австралиска уметност.
Бардон и старешините почнале да комуницираат со одредени тенденции во меѓународното сликарство од 1960-тите и 1970-тите, особено со силната шематизација на њујоршкиот минимализам. Во историјата на сликарството, „лирската апстракција“ од доцните 1960-ти се карактеризира со делата на Ден Кристенсен, Рони Лендфилд, Питер Јанг и други, а заедно со движењето Fluxus и постминимализмот настојувала да ги прошири границите на апстрактното сликарство и минимализмот преку нагласување на процесот, новите материјали и новите начини на изразување.
Оваа поврзаност најочигледно се гледа во врската меѓу сликите на Питер Јанг од доцните 1960-ти и сликите создадени во раните 1970-ти од Папуња Тула.
Папуња Тула, или Papunya Tula Artists Pty Ltd, е уметничка задруга основана во 1972 година, во сопственост и управувана од домородни жители од Западната Пустина на Австралија. Каапа Тјампитјинпа е еден од раните уметници на Папуња Тула и е познат по делото Gulgardi. Тоа е значајно како прво дело на домороден австралиски уметник што освоило награда за современа уметност и како прво јавно признаено дело од Папуња.Parezo, Nancy J. Navajo Sandpainting: From Religious Act to Commercial Art, University of Arizona Press, 1983
Тибетско сликање со песок Главна статија: Песочна мандала
Тибетските будистички слики со песок обично се составени од мандали. На тибетски, таа се нарекува dul-tson-kyil-khor („мандала од обоени правови“). Песокот внимателно се поставува на голема, рамна маса. Процесот на изработка трае неколку дена, а мандалата се уништува кратко по нејзиното завршување. Тоа служи како поучно средство и метафора за „непостојаноста“ (пали: anicca) на сите условени и составени појави (санскрит: pratītya-samutpāda).
Процесот на сликање мандала со песок започнува со почетна церемонија, при која ламите, односно тибетските свештеници, го осветуваат местото и ги повикуваат силите на добрината. Тие пеат, ја објавуваат намерата, изведуваат мудра, асана и пранајама, прават визуализации, свират музика, рецитираат мантри и друго.
На првиот ден ламите започнуваат со исцртување на контурата на мандалата што треба да се наслика врз дрвена платформа. Во следните денови се поставува обоениот песок, така што се истура низ традиционални метални инки наречени чак-пур. Секој монах држи чак-пур во едната рака и поминува метална прачка по неговата назабена површина; вибрацијата предизвикува песокот да тече како течност.
Мандалата е составена според традиционална пропишана иконографија што вклучува геометриски форми и мноштво древни духовни симболи (на пример ашта-мангала и божествени атрибути на јидами), слогови-семиња и мантри. Мандалата насликана со песок се користи како средство или инструмент за безброј цели. Една од главните цели е повторно осветување на земјата и нејзините жители.
Кога медитацијата ќе заврши, сликата со песок свечено се уништува со помош на ваџра, а песокот потоа се собира и се носи до водна површина како дар.
Јапонски слики на подлоги
Царот Тему (631–686), 40-тиот цар на Јапонија, користел техники на бонсеки за прикажување пејзажи и природни предмети. Се верува дека и неколку градини во Кјото биле дизајнирани со употреба на бонсеки. Есејот од 1300 година на јапонскиот зен-монах Кокан Ширен, „Римувана проза за градина со минијатурен пејзаж“, зборува за принципите на бонсеки и градинарската архитектура. Бонсеки станал популарна уметничка форма меѓу јапонската аристократија за време на владеењето на Ашикага Јошимаса (1443–1490).
Историската личност со најголемо влијание врз јапонскиот „Пат на чајот“, Сен но Рикју (1522–1591), практикувала бонсеки. Од XV век во Јапонија, будистичките уметници во времето на шогуните ја практикувале техниката на бонсеки со посипување сув обоен песок и камчиња врз површината на едноставни црни лакирани подлоги. Тие користеле птичји пердуви како четки за да ја обликуваат песочната површина во морски и копнени пејзажи. Овие слики на подлоги се користеле во верски обреди.
Иако практиката на бонсеки речиси исчезнала по Втората светска војна, сè уште постојат активни школи.
Жена што прави пејзаж на подлога со приказ на полна месечина. Дрворез во стилот укијо-е од Јошу Чиканобу, 1899 година. Бонсеки на планината Фуџи Уметник на бонсеки при работа
Декорирање на маси Во текот на XVII и XVIII век, кралските дворови во Европа вработувале „декоратори на маси“, кои ги украсувале споредните маси на кралските гозби, приспособувајќи ја техниката на „бонсеки“ од Јапонија. Декораторите на маси посипувале обоен песок, мермерна прашина, шеќери и друго врз површината на едноставни бели чаршафи за да создадат нефикисирани слики на овошје, цвеќиња, птици и рустични пејзажи.
Меѓу различните дизајни биле оставани празни места за чинии со овошје и слатки, за гостите да можат да се послужат меѓу главните јадења. Овие украсни слики биле отстранувани заедно со остатоците од гозбата.
Како значаен пример за оваа вештина, опатијата во Воберн во Бедфордшир, Англија, поседува украсен параван со три панели, декориран со слики од песок заштитени со стакло. На средишниот панел има пет места за пирамидални садови со слатки, а на двата странични крила има по три места за чинии со овошје.
Во секој агол на страничните панели има по четири слики со песок, со пасторални сцени од XVIII век, додека останатите површини се украсени со пеперутки, гулаби, овошје, цвеќиња и друго. Параванот се поставувал врз споредна маса.
Тој служел и како подлога за сложени порцелански садови и стаклени чинии со овошје, бонбони и слатки, од кои домаќините и гостите можеле да се послужат додека разговарале или се движеле меѓу повеќето јадења што се служеле на главната маса во трпезаријата. Параванот можеби бил дело на германскиот занаетчија Ф. Швајкхарт, кој се специјализирал за мртви природи во стилот на холандскиот сликар Јан ван Хојсум.
Грузиско сликање со песок Грузиското сликање со песок го вовел кралот Џорџ III, вешт часовничар и занаетчија, кој се заинтересирал за вештините на кралските службеници познати како „декоратори на маси“. Тие ги украсувале белите чаршафи на кралските гозби со богати централни украси направени со нефикисиран обоен песок и шеќер како боја — техника што ја донеле патници кои виделе занаетчии како работат во Јапонија.
Додека ги гледал декораторите на маси на работа, кралот предложил привремените слики од песок поставени врз чаршафите да се фиксираат трајно наместо да се фрлаат со остатоците од гозбата, со што би се заштедиле време и труд на многубројните вешти везачи.