Расеано ѕвездено јато (растурено ѕвездено јато) — вид на ѕвездено јато направено од десетици до неколку илјади ѕвезди кои се формирани од истиот џиновски молекуларен облак и имаат приближно иста старост. Повеќе од 1.100 расеани јата биле откриени во рамките на галаксијата Млечен Пат, а се смета дека постојат многу повеќе. Секое од нив е лабаво поврзано со взаемна гравитациска привлечност и станува нарушено од блиски средби со други јата и меѓуѕвездени облаци додека орбитираат околу Галактичкото Средиште. Ова може да резултира со губење на членовите на јатото преку внатрешни блиски средби и дисперзија во главното тело на галаксијата. Расеаните јата генерално преживуваат неколку стотици милиони години, а најмасивните преживуваат неколку милијарди години. Спротивно на тоа, помасивните збиени јата вршат посилна гравитациска привлечност врз своите членови и можат да преживеат подолго. Расеаните јата се пронајдени само во спирални и неправилни галаксии, во кои се случува активна ѕвездообразба.
Младите расеани јата може да бидат содржани во молекуларниот облак од кој се формирале, осветлувајќи го за да создаде H II-подрачје. Со текот на времето, зрачниот притисок од јатото ќе го растера молекуларниот облак. Вообичаено, околу 10% од масата на гасниот облак ќе се спои во ѕвезди пред притисокот на радијацијата да го оддалечи остатокот од гасот.
Расеаните јата се клучни објекти во проучувањето на ѕвездениот развој. Бидејќи членовите на јатото се со слична старост и хемиски состав, нивните својства (како растојание, старост, металичност, згаснување и брзина) полесно се одредуваат отколку за изолираните ѕвезди. Голем број расеани јата, како што се Плејадите, Хијадите и Алфа Персеј, се видливи со голо око. Некои други, како што е Двојното јато, едвај се воочливи без инструменти, додека многу повеќе може да се видат со помош на двогледи или телескопи. Јатото „Дива Патка“, М11, е пример за тоа.
Историски опсервации мини|Мозаик од 30 расеани јата откриен од податоците на VISTA. Расеаните јата биле скриени од прашината на Млечниот Пат. Извор: ЕЈО. Истакнатото расеано јато Плејади, во соѕвездието Бик, е идентификувано како група ѕвезди уште од антиката, додека Хијадите (кои исто така се дел од Бик) се едно од најстарите расеани јата. Други расеани јата биле забележани од раните астрономи како нерешени и нејасни делови од светлина. Во својот Алмагест, римскиот астроном Птоломеј ги спомнува јатото Јасли, Двојното Јато во Персеј, ѕвезденото јато Коса и јатото Птоломеј, додека персискиот астроном ел-Суфи напишал за јатото Омикрон Едро. Сепак, ќе биде потребно нов пронајдок за да преку телескоп за се разрешат овие „маглини“ во нивните составни ѕвезди. Во 1603 година Јохан Бајер додал три ознаки за овие јата како да се единечни ѕвезди.. лево|мини| Резонантното ѕвездено јато NGC 3590 Првиот човек што користел телескоп за да го набљудува ноќното небо и да ги забележи своите набљудувања бил италијанскиот научник Галилео Галилеј во 1609 година. Кога го свртел телескопот кон некои од немаглините дамки забележани од Птоломеј, тој открил дека тие не се една ѕвезда, туку здруженија од многу ѕвезди. За јатото Јасли тој пронашол повеќе од 40 ѕвезди. Онаму каде што претходно набљудувачите забележале само 6-7 ѕвезди во Плејадите, тој нашол речиси 50. Во својот трактат од 1610 година, Sidereus Nuncius, Галилео Галилеј напишал: „галаксијата не е ништо друго туку маса од безброј ѕвезди засадени заедно во јата“. Под влијание на работата на Галилео, сицилијанскиот астроном Џовани Ходиерна станал веројатно првиот астроном кој користел телескоп за да пронајде претходно неоткриени расеани јата. Во 1654 година, тој ги идентификувал објектите кои денес се означени како Месје 41, Месје 47, NGC 2362 и NGC 2451..
Уште во 1767 година било забележано дека ѕвездите во јатото се физички поврзани, кога англискиот натуралист, Џон Мишел пресметал дека веројатноста дури и само една група ѕвезди како Плејадите да биде резултат на случајно порамнување гледано од Земјата, било 1 на 496.000. Помеѓу 1774 и 1781 година, францускиот астроном Шарл Месје објавил каталог на небесни објекти кои имале небулозен изглед сличен на комети. Овој каталог вклучувал 26 расеани јата. Во 1790-тите, англискиот астроном Вилијам Хершел започнал опсежно проучување за небулозни небесни тела. Тој открил дека голем дел од овие карактеристики може да се решат во групирања на поединечни ѕвезди. Хершел ја смислил идејата дека ѕвездите првично биле расфрлани низ вселената, но подоцна станале групирани заедно како ѕвездени системи поради гравитациската привлечност. Тој ги поделил маглините на осум класи, при што класите VI до VIII се користат за класификација на јата од ѕвезди.
десно|мини| NGC 265, расеано ѕвездено јато во Малиот Магеланов Облак
Бројот на познати јата продолжил да се зголемува под напорите на астрономите. Стотици расеани јата биле наведени во Новиот општ каталог, првпат објавен во 1888 година од данско-ирскиот астроном Јохан Лудвиг Емил Дрејер, и двата дополнителни изданија на Нов општ каталог, објавени во 1896 и 1905 година. Телескопските набљудувања откриле два различни типа на јата, од кои едното содржело илјадници ѕвезди во редовна сферична распространетост и било пронајдено насекаде низ небото, но преференцијално кон средиштето на Млечниот Пат. Другиот тип се состоел од генерално поретко население на ѕвезди во понеправилна форма. Тие генерално биле пронајдени во или во близина на галактичката рамнина на Млечниот Пат. Астрономите ги нарекле првите збиени јата, а вторите расеани јата. Поради нивната местоположба, расеаните јата повремено се нарекуваат галактички јата, термин кој бил воведен во 1925 година од швајцарско-американскиот астроном Роберт Јулиј Трамплер.
Микрометарските мерења на местоположбите на ѕвездите во јата биле направени уште во 1877 година од страна на германскиот астроном Е. Шенфелд и дополнително следени од американскиот астроном Едвард Барнард пред неговата смрт во 1923 година.. Ниту еден показател за движење на ѕвездите не бил откриен со овие напори. Меѓутоа, во 1918 година, холандско-американскиот астроном Адријан ван Манен успеал да го измери правилното движење на ѕвездите во дел од јатото Плејади со споредување на фотографски плочи направени во различни времиња. Како што астрометријата станала попрецизна, било откриено дека ѕвездите од јатото имаат заедничко сопствено движење низ вселената. Со споредување на фотографските плочи на јатото Плејади направени во 1918 година со слики направени во 1943 година, ван Манен успеал да ги идентификува оние ѕвезди кои имале сопствено движење слично на средното движење на јатото, и затоа имале поголема веројатност да бидат членови. Спектроскопските мерења откриле заеднички радијални брзини, покажувајќи на тој начин дека јатата се состојат од ѕвезди поврзани заедно како група.
Првите дијаграми со големина на боја на расеани јата биле објавени од Ејнар Херцшпрунг во 1911 година, давајќи го заплетот за ѕвездените јата Плејади и Хијади. Тој ја продолжил оваа работа на расеани јата во следните дваесет години. Од спектроскопски податоци, тој можел да ја одреди горната граница на внатрешните движења за расеаните јата и можел да процени дека вкупната маса на овие тела не надминува неколку стотици пати поголема од сончевата маса. Тој прикажал врска помеѓу боите на ѕвездите и нивните величини, а во 1929 година забележал дека јатата Хијади и Јасли имаат различно ѕвездено население од Плејадите. Ова последователно започнало да се толкува како разлика во возраста од трите јата.
Формирање мини| Инфрацрвената светлина го открива густото расеано јато кое се формира во срцето на маглината Орион.
Формирањето на расеано започнува со колапс на дел од џиновски молекуларен облак, ладен густ облак од гас и прашина што содржи до илјадници пати поголема сончева маса. Овие облаци имаат густина која варира од 102 до 106 молекули неутрален водород на cm3, при што формирањето на ѕвезди се случува во подрачја со густина над 104 молекули на cm3. Вообичаено, само 1-10% од облакот по волумен е над последната густина. Пред колапсот, овие облаци ја одржуваат својата механичка рамнотежа преку магнетни полиња, турбуленции и вртење.
Голем беој на фактори може да ја нарушат рамнотежата на џиновскиот молекуларен облак, предизвикувајќи колапс и иницирајќи излив на ѕвездообразба што може да резултира со расеано јато. Тие вклучуваат ударни бранови од блиската супернова, судири со други облаци и гравитациони заемни дејства. Дури и без надворешни предизвикувачи, подрачјата на облакот можат да достигнат услови каде што стануваат нестабилни против колапс. Облачното подрачје што се распаѓа ќе претрпи хиерархиска фрагментација на уште помали купчиња, вклучително и особено густа форма позната како инфрацрвени темни облаци, што на крајот ќе доведе до формирање до неколку илјади ѕвезди. Оваа ѕвездена формација започнува обвиткана во облакот што се распаѓа, блокирајќи ги протоѕвездите од видот, но дозволувајќи инфрацрвено набљудување.. Во галаксијата Млечен Пат, стапката на формирање на расеани јата се проценува дека е едно на неколку илјади години..
десно|мини|Таканаречените „Столбови на Создавањето“, подрачје на маглината Орел каде што молекуларниот облак испарува од млади, масивни ѕвезди
Најжешките и најмасивните од новоформираните ѕвезди (познати како OB- ѕвезди) ќе испуштаат интензивно ултравиолетово зрачење, кое постојано го јонизира околниот гас на џиновскиот молекуларен облак, формирајќи H II-подрачје. Ѕвездените ветрови и зрачниот притисок од масивните ѕвезди почнуваат да го оддалечуваат врелиот јонизиран гас со брзина што одговара на брзината на звукот во гасот. По неколку милиони години, јатото ќе ја доживее својата прва супернова со колапс на јадрото, која исто така ќе исфрли гас од околината. Во повеќето случаи, овие процеси ќе го одземат јатото од гас во рок од десет милиони години, и нема да се случи понатамошна ѕвездообразба. Сепак, околу половина од добиените протоѕвездени тела ќе останат опкружени со околуѕвездени дискови, од кои многу формираат насобирачки дискови.
Бидејќи само 30 до 40 проценти од гасот во јадрото на облакот формира ѕвезди, процесот на исфрлање на преостанатиот гас е многу штетен за процесот на ѕвездообразба. Така, сите јата претрпуваат значително губење на тежината на новоформираните ѕвезди, додека голем дел се подложени на згаснување односно смртност на новоформираните ѕвезди. Во овој момент, формирањето на расеано јато ќе зависи од тоа дали новоформираните ѕвезди се гравитациски поврзани една со друга; инаку ќе резултира со создавање на неповрзанн ѕвездено здружение. Дури и кога ќе се формира јато како што е Плејадите, може да се задржи само на една третина од првобитните ѕвезди, а остатокот ќе стане неврзано откако ќе се исфрли гасот. Младите ѕвезди, така ослободени од нивното натално јато, стануваат дел од населението на галактичкото поле.
Бидејќи повеќето, ако не и сите ѕвезди се формираат во јата, ѕвездените јата треба да се гледаат како основни градежни блокови на галаксиите. Насилните настани со исфрлање на гас што обликуваат и уништуваат многу ѕвездени јата при раѓањето оставаат свој отпечаток во морфолошките и кинематичките структури на галаксиите.. Поголемиот дел од расеаните јата се формираат со најмалку 100 ѕвезди и маса од 50 или повеќе сончеви маси. Најголемите јата може да имаат над 104 сончеви маси, при што масивното јато Вестерлунд 1 се проценува на 5 × 104 сончеви маси и R136 на речиси 5 x 105, типично за збиените јата. Додека расеаните јата и глобуларните јата формираат две прилично различни групи, можеби нема да има голема внатрешна разлика помеѓу многу реткото збиено јато како што е Паломар 12 и многу богато расеано јато. Некои астрономи веруваат дека двата типа на ѕвездени јата се формираат преку истиот основен механизам, со разликата што во Млечниот Пат повеќе не преовладуваат условите што дозволиле формирање на многу богати збиени јата кои содржат стотици илјади ѕвезди.