Вајат Бери Стап Ерп (роден на година – починал на година) — американски законодавец на Американскиот Запад, вклучувајќи ги Доџ Сити, Дедвуд и Томбстоун, фармер, ловец на буфала, коцкар, сопственик на салон, рудар и судија во боксWard, Derrick S.; Wishart, David S. (editor): "Earp, Wyatt (1848-1929)," Encyclopedia of the Great Plains, retrieved April 3, 2023. Познат е по неговото учество во престрелката кај О.К. Корал, заедно со Док Холидеј и двајца од неговите браќа, Вирџил Ерп и Морган Ерп. Додека Вајат често се прикажува како клучна фигура во престрелката, неговиот брат Вирџил тој ден бил и заменик-маршал на САД и маршал на градот Томбстоун и имал значително повеќе искуство во спроведувањето на законот како шериф, констабл и маршал отколку Вајат. Вергилиј донел одлука да спроведе градска уредба со која се забранува носење оружје во градот и да се разоружаат каубојците. Вајат бил само привремен помошник маршал на неговиот брат.
Во 1874 година, Ерп пристигнал во градот Вичита, Канзас, каде што неговата позната сопруга отворила бордел. Вајат бил уапсен повеќе од еднаш поради неговото присуство во бордел каде што можеби бил макро. Подоцна бил назначен во полициските сили на Вичита и развил солидна репутација како адвокат, но бил казнет и „не бил повторно вработен како полицаец“ откако влегол во физичка пресметка со политички противник на неговиот шеф. Ерп веднаш ја напуштил Вичита, следејќи го неговиот брат Џејмс во Доџ Сити, Канзас, каде што сопругата на неговиот брат Беси и сопругата на Ерп, Сали, управувале со бордел. Подоцна станал помошник градски маршал. Кон крајот на 1878 година, тој заминал во Тексас за да го пронајде одметникот Дејв Рудабаг и го запознал Џон „Док“ Холидеј, на кого Ерп сметал дека му го спасил животот.
Во текот на својот живот, Ерп се движел меѓу градовите. Тој го напуштил Доџ во 1879 година и се преселил со неговите браќа Џејмс и Вергилиј во Томбстоун, каде што бил во тек сребрен бум. Ерпсови се судриле со група одметници познати како „Каубојци“. Вајат, Вирџил и помладиот брат Морган имале различни позиции за спроведување на законот што ги довело во судир со Том МекЛори, Френк МекЛори, Ајк Клентон и Били Клентон, кои се заканувале дека ќе ги убијат Ерпсови во неколку наврати. Конфликтот ескалирал, а кулминирала со престрелката во О.К. Корал на 26 октомври 1881 година, каде Ерпсови и Док Холидеј убиле тројца каубојци. Во текот на следните пет месеци, Вергилиј бил нападнат од заседа и осакатен, а Морган бил убиен. Вајат, Ворен Ерп, Док Холидеј и други формирале федерална поседа која убила уште тројца каубојци за кои сметале дека се одговорни. Вајат никогаш не бил ранет во ниту една од престрелките, за разлика од неговите браќа Вирџил и Морган или Док Холидеј, што ја зголемило неговата мистика по неговата смрт.
Откако го напуштил Томбстоун, Ерп отишол во Сан Франциско каде повторно се соединил со Џозефина Маркус и тие живееле како маж и жена. Тие се придружиле на златната треска до Игл Сити, Ајдахо, каде што поседувале рударски интереси и салон. Назад во Сан Франциско, Вајат трчал со коњи, но неговата репутација настрадала непоправливо кога го судел боксерскиот натпревар помеѓу Фицсимонс и Шарки и направил прекршок, што навело многумина да веруваат дека ја поправил борбата. Ерп и Маркус се приклучиле на Номската златната треска во 1899 година. Тој и Чарли Хокси платиле 1.500 американски долари (што е еквивалентно на 55.000 долари во 2023 година) за лиценца за алкохол за да го отворат Декстер, двокатен салон, и заработил околу 80.000 долари (што е еквивалентно на 2.930.000 долари во 2023 година). Но, Џозефина имала озлогласена навика за коцкање и парите не издржале. Околу 1911 година, Ерп почнал да работи на неколку барања за рударство во Видал, Калифорнија, пензионирајќи се во топлите лета со Џозефина во една од неколкуте мали, скромни куќички што ги изнајмиле во Лос Анџелес. Стекнал пријатели меѓу раните западни актери во Холивуд и се обидел да ја раскаже својата приказна, но за време на неговиот живот бил прикажан само многу кратко во еден филм: Дивиот Бил Хикок (1923).
Ерп починал на 13 јануари 1929 година. Познат како западен законодавец, вооружен борец и боксерски судија, тој се здобил со слава поради неговото справување со борбата Фицсимонс-Шарки и неговата улога во О.К. Тепачка со огнено оружје. Ова се смени дури по неговата смрт кога во 1931 година била објавена исклучително ласкавата биографија „Вајат Ерп: Граничен маршал“ од Стјуарт Н. Лејк, која станала бестселер и создавајќи ја неговата репутација на бестрашен законодавец. Оттогаш, славата и озлогласеноста на Ерп се зголемиле со филмови, телевизиски емисии, биографии и белетристика. Долго по неговата смрт, тој има многу посветени обожаватели.
Ран живот thumb|upright|Вајат Ерп и неговата мајка, околу 1855 година
Вајат Ерп е роден во Монмут, Илиноис на 19 март, 1848 година како син на вдовецот Николас Портер Ерп и Вирџинија Ен Кукси (кои се венчале на 30 јули 1840 година во Хартфорд, Кентаки). Од првиот брак на татко му, Вајат имал постар полубрат, Њутн и полусестра, која починала на возраст од десет месеци. Татко му на Вајат, Николас го крстил по неговиот командант во Мексиканско-Американската Војна, капетанот Вајат Бери Стап, од резервистите од Илиноис. Некои докази го поддржуваат родното место на Вајат Ерп како 406 С. 3-та Ст. во Монмут иако адресата на улица ја оспорува професорот и историчар Вилијам Урбан. Родното место на Вајат Ерп, во 1986 година било ставено во Националниот регистар на историски места во 1999 година. Агенцијата за историско зачувување на Илиноис го посетил домот на 406 So. 3-ти ул. и ја поднела номинацијата. Вајат имал седум полноправни браќа и сестри: Џејмс, Вирџил, Марта, Морган, Ворен, Вирџинија и Аделија и еден постар полубрат и полусестра, Њутн и Марија од првиот брак на неговиот татко.
Во март 1849 година, Ерпови го напуштиле Монмут и се населиле во Ајова. Нивната нова фарма се состоела од 160 акри, единаесет километри североисточно од Пела, Ајова.
На 4 март 1856 година, Николас ја продал фармата и се вратил во Монмут, Илиноис, но не можел да најде работа како рудар или фармер. Соочен со можноста да не може да го издржи семејството, Николас се одлучил да се кандидира за полицаец во општината, каде служел на ова место околу три години. Заработил и нешто од продавање на алкохолни пијалаци, со што станал мета на движењето за апстиненција од алкохол. Му се судело во 1859 за шверц на пијалаци по кое бил осуден и јавно понижен. Николас не бил во можност да си ги плати казните наложени од судот; на 11 ноември 1859 година имотот на Ерпови бил продаден на аукција. По два дена, Ерпови заминале повторно за Пела, Ајова. По оваа преселба, Николас се враќал често во Монмут, во 1860, да го продава својот останат имот и да се соочи со неколку тужби за заостанат долг и обвиненија за даночно затајување.
За време на вториот престој во Пела започнала Американската граѓанска војна. Њутн, Џејмс и Вирџил се придружиле на армијата на Унијата на 11 ноември 1861 година. Иако, со само 13 години, Вајат бил премногу млад, подоцна пробал во неколку прилики да побегне и да и се приклучи на армијата, додека не го пронашол татко му да го врати дома. Додека Николас бил зафатен со регрутација, Вајат со помош на своите двајца помлади браќа, Морган и Ворен бил на чело со 32-хектарскатото поле со пченка. Откако бил сериозно повреден во Фредрикстаун, Мисури, Џејмс се вратил дома во летото 1863 година. Њутн и Вирџил се бореле во неколку битки на исток и подоцна се вратиле дома.
На 12 мај 1864 година, Ерпови се качиле на воз за Калифорнија и пристигнале на 17 декември Книгата на Стјуарт Н. Лејк „Вајат Ерп: Граничен маршал“ (1931) говори за средби со Индијанци близу Форт Ларами и дека Вајат ја искористил можноста кога запреле кај Форт Бриџер да лови бизони со Џим Бриџер. Подоцна истражувачите сугерирале дека настаните за Ерп во книгата на Лејк се „разубавени“, бидејќи има малку докази за многу од неговите приказни.
Возрасен живот Калифорнија
До летото 1865 година Вајат и Вирџил нашле работа како возачи за кочијата на Финеас Бенинг во Империјал Долината во Калифорнија. Овде се претпоставува дека Вајат првпат се напил виски; толку му се слошило што не се напил повторно во наредните две декади.
Пролетта 1866 година, Ерп станал превозник, превезувајќи товар за Крис Тејлор. Неговата патека за 1866–1868 била од Вилмингтон, Калифорнија, до Прескот, Територијата на Аризона. Работел по патот од Сан Бернандино низ Лас Вегас, територијата на Невада, до Солт Лејк Сити. Пролетта 1868 година, Ерп бил најмен од Чарл Крисман да превезе материјали за конструкцијата на железничката пруга „Јунион Пацифик“. Овде се верува дека се запознал со коцканњето и боксот; судел борба помеѓу Џон Шанси и Мајк Донован. на 4 јули 1869 година, во Чејени (Вајоминг), пред 3.000 гледачи
Исто така бил активен стопанственик како додаток на коцкањето и бил вклучен во најразлични зделки со недвижнини, заработувајќи на бумот на имотна продажба во средината на ’80-те. Ерп заработил четири салуни и коцкарници во Сан Диего; најпознат од нив е Oyster Bar сместен во комерцијалната банка на Луис на Петтата Авенија. Бил наречен капиталист (коцкар) во именикот на Сан Диего во 1887; покрај другите добивки бил и еден тркачки коњ.
Човек од законот
Во пролетта 1868 година Ерпови се населиле во Ламар, Мисури, каде Николас станал локален полицаец. Кога Николас се откажал на 17 ноември 1869, Вајат бил поставен на неговото место. На 26 ноември за возврат на неговот поставување, Ерп пополнил обврзница од $1,000. Негови жиранти за оваа обврзница биле неговиот татко, Николас Потер Ерп; чичко му, Џонатан Даглас Ерп (28 април, 1824 – 20 октомври, 1900); и Џејмс Мопин.
Вирџил наскоро заминал во Мисури, а Вајат во Бирдстаун, Илиноис, 70 милји јужно, каде што го поминал летото 1869 година.
Брак со Урила Сатерленд
На 10 јануари 1870 година во Ламар, Ерп се оженил за неговата прва жена, Урила Сатерленд (1849 –1870), ќерката на Вилијам и Пермелија Сатерленд, по потекло од Њујорк. Бракот наскоро завршил, со смртта на Урила. Датумот на смртта на Урила е заснован на продажбата во ноември на куќата и имотот на Ерп, за $75 која ја купил во август за $50; најверојатно, нејзината смрт ја елиминирала неговата потреба од имот. Има две варијанти за нејзината смрт: едната е тифус; другата е дека умрела на породување.
Тужби и обвиненија
Тој ноември, Ерп се кандидирал и победил за место како полицаец, победувајќи го својот постар полубрат Њутн, со 137 гласови спрема 108.
На 14 март 1871 година Бартон Каунти, Мисури, поднел тужба против Ерп и неговите жиранти. Бил обвинет за собирањето пари за лиценци, собраните пари биле планирани за основање локални училишта; Ерп бил обвинет за недоставување на собраните пари. На 31 март, Џејмс Кромвел покренал тужба против Вајат, товарајќи го дека фалсификувал документи за сумата на парите собрана од Кромвел за да се оправда пред судот. За да се направи разлика колку Ерп пријавил и колку Кромвел должел (тврдел дека ги платил), судот ја конфискувал косилката на Кромвел и ја продал за $38. Тужбата на Кромвел тврдела дека Ерп му должи $75, проценетата цена на косилката. На 1 април, Ерп бил еден од тројцата луѓе (заедно со Едвард Кенеди и Џон Шоун) обвинети за кражба на коњи. На 28 март, обвинетите наводно украле два коња, „секој вреден по 100 долари“, од Вилијам Кијс во Индијана. На 6 април, заменик шерифот Џ.Г. Овенс го уапсил Ерп за обвиненијата. Комесарот Џејмс Черчил го осудил Ерп на 14 април. Кауцијата била 500 долари. На 15 мај, обвинението против Ерп, Кенеди и Шоун било објавено. Ана Шоун, сопругата на Џон Шоун, тврдела дека Ерп и Кенеди го опиле нејзиниот сопруг и потоа му се заканиле по животот да ја добијат неговата помош. Меѓутоа, на 5 јуни, Едвард Кенеди бил ослободен додека случајот против Ерп и Шоун останал. Соочен со две тужби и криминална постапка, Ерп одлучил да го напушти Мисури. Налог за негово апсење бил издаден.