Војна и мир (руски: Война и мир, староруски: Война и миръ) е роман на рускиот автор Лав Толстој, објавен во 1869 година. Делото е со епски размери и се смета за едно од најславните дела на пишаниот збор. Се смета за едно од најдобрите литературни достигнувања, заедно со другото негово познато дело "Ана Каренина" (1873-1877). Во Војна и мир во најпрецизни детали се опишани настаните кои довеле до француската инвазија на Русија, како и влијанието на ерата на Наполеон врз царистичкото општество, што се гледа преку судбините на петте руски аристократски семејства. Делови од оригиналната верзија се објавени како серијали во списанието Руски гласник помеѓу 1865 и 1867 година. Романот првпат е објавен во целост во 1869 година. Во 2009, "Њусвик" го рангираше на врвот на својата список на Топ 100 книги. Самиот Толстој, некако нерешително, за Војна и мир изјавил дека "не е роман, а уште помалку е дека е поема, туку еден вид историска хроника".
Изработка на романот Војна и мир е едно од најобемните остварувања во областа на книжевноста (иако не е најдолгото). Делото е поделено на четири книги, т.е. томови, секое со одделни делови што содржи повеќе поглавја. Толстој произлезе со насловот, а и со некои од носечките теми според делото на Прудом од 1861: La Guerre et la paix ("Војна и мир" на француски јазик). Толстој имал служено во Кримската војна и напишал серија од кратки раскази и новели во кои се опишани сцени од војната. Тој почнал да ја пишува Војна и мир истата година кога конечно се оженил и се населил во сопствената земја на својот имот. Првата половина од книгата е напишана под името "1805". За време на пишувањето на втората половина, прочитал голем дел од библиографијата на познатиот Шопенхауер, кој му послужил како една од неговите главни инспирации. Сепак, Толстој развил сопствени гледишта за историјата и улогата на поединецот во рамките на општеството. Романот може генерално да се класифицира како историска фикција. Тој содржи елементи кои се присутни во многу видови популарни книжевни дела од XVIII и XIX век, особено во љубовните романи. Војна и мир постигнува литературен статус на неодолив роман за читање. Толстој беше инструментален во доведување на нов вид сознанија за романот. Неговата наративна структура е позната по неговата "бог-сака" способност да лебдат над и во рамките на настаните, но исто така и во начинот на кој таа брзо и беспрекорно се врежа во помнење. Неговата употреба на визуелни детали често е кинематографска по својот обем, со користење на литературни еквиваленти на поместување, широки снимки и фотографии одблизу, давајќи драматичен интерес и за битките и за баловите. Овие обележја, коишто не се карактеристични само за Толстој, се дел од т.н. стил на новиот роман, и се појавија во средината на 19 век, и истите Толстој особено ги користел во својата наративна структура.
Реализам Толстој извршил широки историски истражувања. Тој бил, исто така, под импресија на многу други романи. Како ветеран во руската армија за време на Кримската војна, Толстој е доста критички настроен кон фактите на историјата, особено кон фактите на воената историја, ставови кои ги истакнал и во Војна и Мир.
Толстој ги прочитатал сите класични историски студии достапни и на руски и француски јазик за наполеоновите војни и комбинирал повеќе традиционални записи пишувани во форма на роман. Тој објаснува на почетокот од третиот том на романот дека ги изнесува неговите сопствени погледи за тоа како историјата треба да биде напишана. Неговата цел била да се ублажи длабокиот јаз помеѓу фикцијата и историјата, со цел опишаните настани да се доближат до вистината, како што вели тој во вториот том.
Дејството во романот се одвива 60 години порано од времето во кое е напишано самото дело, или кога би го цитирале самиот автор "во времето на нашите дедовци", како постојано напоменувал и Толстој. Тој разговарал со луѓе кои живееле за време на војната и во периодот на француската инвазија врз Русија во 1812 година, така што дејствата се, исто така, делумно етнографски насликани. Тој прочитал доста писма, весници, автобиографски и биографски материјали кои се однесувале на Наполеон и на десетици други историски ликови во романот. Постојат околу 160 вистински лица именувани или наведени во Војна и Мир.
Јазик Иако Толстој го напишал поголемиот дел од книгата, вклучувајќи ги сите раскази на руски, значајни делови на дијалог (вклучувајќи го и отворањето став) се напишани на француски јазик бидејќи ликовите често се префрлаат на двата јазика. Ова се одразува во 19 век на руската аристократија, каде францускиот, како странски јазик, е широко распространет и се смета за јазик на престиж и е попрефинет од рускиот. Оваа иницијатива беше покрената од историското влијание низ Европа на моќната палата на кралот на сонцето, Луј XIV од Франција, што доведува до членови на руската аристократија да бидат се помалку компетентни во зборувањето на својот мајчин јазик. Во Војна и Мир, на пример, Жили Карагина, пријателка на принцезата Марија, морала да зема часови по руски, со цел да го совлада својот мајчин јазик. Се смета дека тоа е намерно направен литературен уред кој е употребен од страна на Толстој, и кој треба да ги опише француските трикови и неискреност како јазик на театарот и измамата, додека рускиот се јавува како јазик на искреноста, чесноста и сериозноста. Во романот, кога Пјер ја запросува Хелен, тој и зборува на француски - Je vous aime ('Ве сакам'). Кога бракот подоцна излегува дека е лажен, Пјер ги обвинува овие француски зборови. Употребата на францускиот јазик се намалува како што напредува книгата и војните со француски интензитет, кулминираат во фаќање и евентуално согорувањето на Москва. Прогресивното отстранување на францускиот јазик од текстот е средство за демонстрирање дека Русија се ослободила од странската културна доминација. Тоа е, исто така, ниво на развој, и начин на покажување дека само еднаш-восхитената и пријателска нација, Франција, се претвори во непријател. До средината на книгата, неколкумина руски аристократи, чија команда од Франција е далеку подобра од нивната руска команда, се анксиозни во наоѓањето на руски тутори за себе.
Англиски преводи Војна и Мир е преведена на англиски јазик во неколку наврати, почнувајќи со Клара Бел која работи со француски преводи. Преведувачите Констанс Гарнет и Луиз и Ајлмер Муд го познавале Толстој лично. Преводи треба да одговараат со Толстоевата синтакса и неговата симпатија на повторувања. Околу 2% од Војна и Мир е на француски јазик; Толстој го отстранил францускиот јазик во ревидираната 1873 верзија, само за да го врати подоцна. Повеќето преведувачи го следат Гарнет задржувајќи некои француски, Бригс не користи француски, додека Певер-Волохонски го задржале францускиот целосно.
Позадина и историски контекст Романот започнува во 1805 година за време на владеењето на цар Александар I и доведува до 1812 француската инвазија на Русија од страна на Наполеон. Ерата на Катерина Велика (1762-1796), кога кралскиот дворец во Париз беше центар на западна европската цивилизација, е сè уште свежа во мислите на постарите луѓе. Катерина, одлично го познавала францускиот јазик и сакала да ја преобликува Русија во голема европска земја, да го направи францускиот, јазик на нејзиниот кралски дворец. За следните сто години, тоа стана социјална обврска за членовите на руските благородници да се зборува француски и да се разбира француската култура. Овој историски и културен контекст во аристократијата се рефлектира во Војна и Мир. Внукот на Катерина, Александар I, на престолот дошол во 1801 година на возраст од 24 години. Во романот, неговата мајка, Марија Федоровна, била најмоќната жена во рускиот дворец. Војна и Мир ја раскажува приказната за пет аристократски семејства - Безукови, на Болконски, на Ростови, на Курагини и Дурбетскои - и нестабилноста на нивните лични животи со историјата на 1805-1813, главно инвазијата на Наполеон на Русија во 1812 година. Безуков, е многу богато, и фрагментирано семејството како стариот гроф, Кирил Владимирович, кој има десетици нелегитимна синови. Болконски е старо, стабилно и богато семејство кое се заснова на Ќелава Хилс. Стариот принц Болконски, Николај Андреевич, служи како општо под Катерина Велика, во претходните војни. Московското семејство Ростови имаат многу имот, но никогаш немаат готовина. Тие се блиско поврзано семејство кои го живеат секој момент без оглед на нивната финансиска состојба. Семејството Курагини има три деца, кои се сите со сомнителен карактер. Семејството Дурбетски е едно од осиромашените благородништва, и го сочинуваат една постара мајка и нејзиниот единствен син, Борис, кој таа сака да напредува во кариерата. Толстој потрошил години во истражување и препишување на книгата. Тој работел од примарни извори на материјали (интервјуа и други документи), како и од историските книги, филозофски текстови и други историски романи. Толстој исто така користел голем дел од своето искуство во Кримската војна со цел да донесе живописни детали од прва рака за тоа како руската армија е структурирана. Стандардниот руски текст на Војна и Мир е поделен во четири книги (петнаесет делови) и два епилози - една претежно раскажувана, од друга тематика. Додека првата половина на романот се однесува строго со измислени ликови, подоцна делови, како и еден од двата епилози на делото, сè повеќе се состојат од есеи за природата на војната, моќта, историјата и историографијата. Толстој ги прошарани овие есеи во приказната на начин на кој тој претходно ја одбиваше измислената конвенција. Одредени скратени верзии ги отстранија овие есеи целосно, додека други, објавени дури и за време на животот на Толстој, едноставно ги поместија овие есеи во прилог.
Фабула и резиме Војна и Мир има голема палета на ликови, од кои мнозинството се воведени во првата книга. Некои од нив се вистински историски личности како Наполеон и Александар I. Опсегот на романот е огромен, иако првенствено се фокусира на пет аристократски семејства. Заплетот и интеракцијата на ликовите зазема место во апохата околу 1812 година, поточно за време на француската инвазија врз Русија и Наполеоновите војни.
Прв том