Ефес ; ; можеби од ) — град во Стара Грција кој се наоѓал на брегот на Јонија, на 3 километри југозападно од денешен Селчук во провинцијата Измир, Турција. Ефес бил изграден во 10 век п.н.е. на местото Апаса, поранешна престолнина Арзаван, од страна на атичките и јонските грчки колонисти. За време на класичната грчка ера, тој бил еден од дванаесетте градови кои биле членови на Јонскиот сојуз. Градот паднал под контрола на Римската Република во 129 п.н.е.
Градот во своето време бил познат по блискиот храм на Артемида (завршен околу 550 година п.н.е.), која е означена како едно од седумте чуда на античкиот свет. Неговите многу монументални градби ја вклучувале Библиотеката на Целс и театарот способен да собере 24.000 гледачи.
Ефес бил град примател на едно од посланијата на Павле; една од седумте цркви во Азија на која се зборува во Книгата на Откровението;2:1–7 Евангелието по Јован можеби било напишано таму;Harris, Stephen L., Understanding the Bible, Palo Alto, Mayfield, 1985. и тоа било место на неколку христијански собори од 5 век. Градот бил уништен од Готите во 263 година. Иако подоцна бил обновен, неговата важност како трговски центар опаднала бидејќи пристаништето полека било засипано од реката Кучукмендерес. Во 614 година, градот делумно бил уништен од земјотрес.
Денес, урнатините на Ефес се омилена меѓународна и локална туристичка атракција, достапни од аеродромот Аднан Мендерес и од туристичкиот град Кушадаси. Во 2015 година, урнатините биле прогласени за светско наследство на УНЕСКО.
Историја
Неолитско доба Луѓето почнале да ја населуваат областа околу Ефес во неолитот (околу 6000 година п.н.е.), како што покажуваат доказите од ископувањата во блискиот höyük (вештачки могили познати како раскажувања) на Арваља и Чукуричи.[VIII. Muze Kurtrma Kazilari Semineri ] Adil Evren – Cengiz Icten, pp 111–133 1997[Arkeoloji ve Sanat Dergisi] – Çukuriçi Höyük sayi 92 ] Adil Evren 1998
Бронзено доба Ископувањата во последните години откопале населби од раното бронзено време на ридот Ајасулук. Според Хетитските извори, главниот град на кралството Арзава (друга независна држава во Западна и Јужна Анадолија/Мала Азија ) бил Апаса (или Абаса), а некои научници сугерираат дека ова е истото место кое Грците подоцна го нарекле Ефес.J. David Hawkins (1998). ‘Tarkasnawa King of Mira: Tarkendemos, Boğazköy Sealings, and Karabel.’ Anatolian Studies 48:1–31. Во 1954 година, гробница од микенскиот период (1500–1400 година п.н.е.), кој содржел керамички садови, бил откриен во близина на урнатините на базиликата Свети Јован. Ова бил периодот на микенската експанзија, кога Ахајците почнале да се населуваат во Мала Азија, процес што продолжил во 13 век п.н.е. Имињата Апаса и Ефес се смета дека се сродни,Jaan Puhvel (1984). 'Hittite Etymological Dictionary Vol. 1(A)' Berlin, New York, Amsterdam: Mouton de Gruyter 1984–. а неодамна пронајдените натписи се смета дека точно ги означуваат местата во записот на Хетитите.J.David Hawkins (2009). 'The Arzawa letters in recent perspective' British Museum Studies in Ancient Egypt and Sudan 14 73–83.Garstang, J. and O. R. Gurney (1959). 'The geography of the Hittite Empire' Occasional Publications of the British Institute of Archaeology at Ankara 5London.
Период на грчки миграции мини| Место на храмот на Артемида во градот Селчук, во близина на Ефес. Ефес бил основан како атичко-јонска колонија во 10 век п.н.е. на рид (денес познат како ридот Ајасулук), на три километри од центарот на античкиот Ефес (како што е потврдено со ископувањата на Селџучкиот замок во текот на 1990-тите). Митски основач на градот бил принцот од Атина по име Андроклос, кој морал да ја напушти својата земја по смртта на неговиот татко, кралот Кодрос. Според легендата, тој го основал Ефес на местото каде што пророштвото на Делфи станало реалност („Риба и свиња ќе ви го покажат патот“). Андроклос ги истерал повеќето од домородните кариски и лелегски жители на градот и го обединил својот народ со останатите. Тој бил успешен војник и како крал можел да ги приклучи дванаесетте градови на Јонија заедно во Јонскиот сојуз. За време на неговото владеење градот почнал да напредува. Загинал во битка против Каријците кога ѝ помогнал на Приена, друг град од Јонскиот сојуз. Андроклос и неговото куче се прикажани на фризот на храмот на Адријан, кој датира од 2 век. Подоцна, грчките историчари како Павсанија, Страбон и Херодот и поетот Калинос ја пренамениле митолошката основа на градот на Ефос, кралицата на Амазоните.
Грчката божица Артемида и големата анадолска божица Кибела биле идентификувани заедно како Артемида од Ефес. Многуградата „Госпоѓа од Ефес“, идентификувана со Артемида, била почитувана во храмот на Артемида, едно од седумте светски чуда и најголемата градба на античкиот свет според Павсаниј (4.31.8). Павсаниј споменува дека храмот бил изграден од Ефес, син на речниот бог Кајструс, пред доаѓањето на Јонците. Од оваа структура, едвај останала трага.
Се смета дека античките извори укажуваат дека постарото име на местото било Алопе ().
Архаичен период лево|мини|300x300пкс| Улична сцена на археолошките ископувања во Ефес. Околу 650 п.н.е., Ефес бил нападнат од Кимеријците кои го срамниле градот, вклучувајќи го и храмот на Артемида. Откако Кимеријците биле протерани, градот бил управуван од низа тирани. По бунтот на народот, со Ефес управувал совет. Градот повторно напредувал под ново владеење, продуцирајќи голем број важни историски личности како што се елегичниот поет Калин и јамбискиот поет Хипонакс, филозофот Хераклит, големиот сликар Пархасиј, а подоцна и граматичарот Зенодотос и лекарите Соран и Руф. десно|мини| Монета од електрум од Ефес, 620–600 п.н.е. Аверс: преден дел на елен. Околу 560 година п.н.е., Ефес бил освоен од Лидијците за време на кралот Крез, кој, иако суров владетел, се однесувал со почит кон жителите, па дури и станал главниот виновник кој наредил обнова на храмот на Артемида. Неговиот потпис е пронајден на основата на една од столбовите на храмот (денес е изложен во Британскиот музеј). Крез го натерал населението од различните населби околу Ефес да се прегрупираат (синоикизмос) во близина на храмот на Артемида, проширувајќи го градот.
Подоцна во истиот век, Лидијците под водство на Крез ја нападнале Персија. Јонците ја одбиле понудата за мир од Кир Велики, наместо тоа застанале на страната на Лидијците. Откако Персијците го победиле Крез, Јонците се понудиле да склучат мир, но Кир инсистирал тие да се предадат и да станат дел од неговото кралство.Herodotus i. 141 Тие биле поразени од командантот на персиската војска Харпагос во 547 година година п.н.е. Персијците потоа ги вклучиле грчките градови од Мала Азија во составот на Ахеменидското Царство. Тие градови тогаш биле управувани од сатрапи.
Ефес ги заинтригира археолозите бидејќи за архајскиот период нема дефинитивна локација за населбата. Постојат бројни места кои укажуваат на движење на населба помеѓу бронзеното доба и римскиот период, но замолчувањето на природните пристаништа, како и движењето на реката Кајстер значело дека локацијата никогаш не останала иста.
Класичен период
Ефес продолжил да напредува, но кога биле зголемени даноците за време на Камбиз II и Дариј, Ефесјаните учествувале во Јонското востание против персиската власт во Битката кај Ефес (498 п.н.е.), настан кој ги поттикнал грчко-персиските војни. Во 479 година п.н.е., Јонците, заедно со Атина, успеале да ги истераат Персијците од бреговите на Мала Азија. Во 478 година п.н.е, јонските градови со Атина влегле во Делскиот сојуз против Персијците. Ефес не придонел со бродови, туку дал финансиска поддршка.
За време на Пелопонеската војна, Ефес најпрво станал сојузник на Атина но во подоцнежна фаза, наречена Декелеска војна или Јонска војна, застанал на страната на Спарта, која исто така ја добила поддршката од Персијците. Како резултат на тоа, владеењето над градовите Јонија повторно и било отстапено на Персија.
Овие војни не влијаеле многу на секојдневниот живот во Ефес. Ефесјаните биле изненадувачки современи во нивните општествени односи: дозволиле странците да се интегрираат и образованието било многу ценето. Во подоцнежните времиња, Плиниј Постариот спомнал дека видел во Ефес претстава на божицата Дијана од Тимарете, ќерка на сликар.Pliny the Elder Naturalis historia xxxv.40.147.
Во 356 година, Храмот на Артемида, според легендата, бил запален од Херострат. Жителите на Ефес веднаш почнале да го обновуваат храмот, па дури и планирале поголем и поголем од оригиналот.
Хеленистички период лево|мини| Историска карта на Ефес, од Мајеровиот енциклоедиски речник, 1890 година Кога Александар Македонски ги поразил персиските сили во Битката кај Граник во 334 година п.н.е., биле ослободени грчките градови од Мала Азија. Проперсискиот тиранин Сирпакс и неговото семејство биле каменувани до смрт, а Александар бил срдечно пречекан кога триумфално влегол во Ефес. Кога Александар видел дека храмот на Артемида сè уште не е завршен, предложил да го финансира и да го испише неговото име на предната страна. Но, жителите на Ефес не се согласувале, тврдејќи дека не одговара еден бог да му изгради храм на друг бог. По смртта на Александар во 323 г п.н.е., Ефес во 290 година п.н.е. потпаднал под власта на еден од генералите на Александар, Лизимах.
Како што реката Кајстер (грч. име Κάϋστρος) го засипувало старото пристаниште, мочуриштата што настанале предизвикале маларија и многу смртни случаи меѓу жителите. Лизимах ги принудил луѓето да се преселат од античката населба околу храмот на Артемида до денешното место на два километри, кога кралот како последна мерка го поплавил стариот град блокирајќи ја канализацијата. Новата населба официјално била наречена Арсиноеа ( Edwyn Robert Bevan, The House of Seleucus, Vol. 1 (E. Arnold, 1902), p. 119. или Ἀρσινοΐα Wilhelm Pape, Wörterbuch der griechischen Eigennamen, Vol. 3 (Braunschweig, 1870), p. 145. ) или Арсиное (Ἀρσινόη), по втората сопруга на кралот, Арсино II од Египет. Откако Лизимах ги уништил блиските градови Лебедос и Колофон во 292 година п.н.е., ги преселил нивните жители во новиот град.
Ефес се побунил по предавничката смрт на Агатокле, давајќи му можност на хеленистичкиот крал на Сирија и Месопотамија Селевк I Никатор да го отстрани и убие Лизимах, неговиот последен ривал, во Битката кај Курапедион во 281 година година п.н.е. По смртта на Лизимах, градот повторно го добил името Ефес.
Така Ефес станал дел од Селевкидското Царство. По убиството на кралот Антиох II Теос и неговата египетска сопруга во 246 г п.н.е., фараонот Птоломеј III го нападнал Селевкидското Царство и египетската флота го освоила брегот на Мала Азија. Ефес бил предаден од неговиот гувернер Софрон во рацете на Птоломејците кои владееле со градот половина век до 197 г. п.н.е.
Селевкидскиот крал Антиох III Велики се обидел да ги врати грчките градови во Мала Азија и повторно го освоил Ефес во 196 година п.н.е., но тој потоа влегол во судир со Рим. По серија битки, тој бил поразен од Сципион Азијатски во Битката кај Магнезија во 190 година. п.н.е. Како резултат на последователниот договор од Апамеја, Ефес потпаднал под власта на Евмен II, аталидскиот крал на Пергамон, (владеел 197-159 г. п.н.е.). Кога неговиот внук Атал III починал во 133 година п.н.е. без свои машки деца, тој го оставил своето кралство на Римската Република, под услов градот Пергамон да биде слободен и автономен.
Класичен римски период (129 п.н.е.–395 н.е.) лево|мини| Храмот на Адријан Ефес, како дел од кралството Пергамон, станал поданик на Римската Република во 129 п.н.е. по задушувањето на бунтот на Евмен III. мини| Театарот на Ефес со пристаништето и улица. Поради античко и последователно уништување на шумите, прекумерно пасење (најчесто од стада кози), ерозија и деградација на почвата, брегот на Медитеранот денес е 3-4 метри подалеку од локацијата, седиментот ја наполнил рамнината и брегот. Во позадина може да се видат калливите остатоци од поранешното пристаниште, неплодните ридски гребени и грмушките.