Руско-турска војна (1877-1878)

Руско-турската војна (1877-1878) — десетта по ред војна меѓу Русија и Отоманското Царство. На страната на Русија делумно учествуваат Финска, Романија, како и доброволци од МакедонијаA short Bulgarian History by Hr. Gandev, (edited by the Bureau of Popular Culture, Sofia 1947, p 113Periodicesko Spisanie, XVIII 1885Јован Раич “Историја на разни словенски народи”,Санкт Петербург, 1795Известија на Санктпетерсбуршкото словенско благотворно друштво 1887 г. No 11-12 и 1888 г.Меѓу кои и Ѓорѓија Пулески со своја чета, БугаријаС. Кисьов. „Българското опълчение в Освободителната руско-турска война 1877–1878 г.“, Грузија и Ерменија. Кон крајот на војната се вклучува и Србија.

Причини за војната

Во летото 1875 во Босна и Херцеговина започнува востание против Отоманското Царство предизвикано од преголемите даноци наложени од корумпираната администрација. Заради некои даночни оптоварувања, востанието продолжува до крајот на годината, а малку подоцна започнува и Априлското востание во Бугарија. Напредувањето на Босна и поттикот на Русија ги тера Србија и Црна Гора да и објават војна на Отоманското Царство.

Во август Отоманската армија им нанесува пораз на српските сили, што е најлошо сценаријо за русите и австроунгарците, кои не ќе можат да претеднираат за никакви отомански територии. Од друга пак страна крвавото задушување на Априлското востание предизвикува широк одзвук во цела Европа. Како резултат на тоа организирана е Цариградска конференција на која Големите сили и наложуваат на Отоманското Царство две автономни бугарски провинцији во нејзините рамки.

Конференцијата е прекината од отоманскиот министер за внатрешни работи, кој ги известува делегатите дека Отоманското Царство примила нов устав, кој им ги гарантира правата и слободите на сите етнички малцинства исти како и на сите други отомански граѓани. И покрај тоа Русија е непријателски настроена кон Отоманското Царство, објавувајќи дека уставот е решение само за краток рок.

За време на дипломатските преговори, во јануари 1877 Русите ја убедуваат Австроунгарија да учествува во идните воени дејствија во замена за австроунгарска окупација на Босна и Херцеговина по војната. Останатите Големи сили се блокирани од силната општествена поткрепа во цела Европа за независност на Бугарија, поради сомненијата во способностите на руската армија, како и од внатрешните проблеми. Во април е постигнат договор со Романија за преминување на руските војски низ нејзина територија. Во договорот е вклучено и присоединувањето на Јужна Бесарабија кон Русија (која беше во руска власт од 1812 до 1856) во замена за присоединување на Јужна Добруџа кон Романија по војната.

Текот на војната

Почетна фаза: Преминот на Дунав и првите успеси (април - јули 1877) мини|лево|Русите го преминуваат Дунав, јуни 1877, слика на Николај Дмитриев-Оренбургски, 1883 Во јуни 1877 година, руските сили под команда на генералите Михаил Скобелев, Јосиф Гурко и Николај Криденер започнале со преминување на реката Дунав, главната природна бариера меѓу Романија и османлиските територии. Преминот бил извршен кај Свиштов на 27 јуни, каде што руските сили успеале да воспостават мостобран. Романија, иако номинално под османлиска власт, се приклучила на руската страна и обезбедила поддршка.

На 16 јули, руските сили го зазеле градот Никопол, важен османлиски гарнизон на Дунав. Ова им овозможило да воспостават контрола над северна Бугарија.

Руските сили биле поделени во три групи:

Западен одред: Предводен од Криденер, имал задача да го заземе Плевен, клучна османлиска тврдина. Централен одред: Под команда на Гурко, напредувал кон Шипченскиот превој, важен планински премин во Стара Планина, кој го контролирал патот кон јужна Бугарија. Источен одред: Операции во Добруџа и околу Русе.

На 20 јули Османлиските сили под команда на Осман-паша, кој бил искусен воен стратег, успеале да го одбранат Плевен од првиот руски напад. Оваа битка покажала дека османлиската одбрана е посилна од очекуваното, а Плевен станал централна точка на војната.

Генерал Гурко успеал да го заземе Шипченскиот превој, што било клучно за руското напредување кон југ. Овој превој станал место на една од најепските битки во војната.

Опсадата на Плевен (јули - декември 1877) мини|Последниот бој под Плевен 28 ноември 1877 Плевен, под команда на Осман-паша, станал главен фокус на војната. Османлиите го зајакнале градот со утврдувања, а руските сили се соочиле со тешкотии поради лошата координација и недостигот на артилерија. Руските напади биле неуспешни, со големи загуби. Османлиите, добро утврдени, успеале да ги одбијат нападите. Овие неуспеси го принудиле рускиот цар Александар II да побара засилувања од Романија. Романските сили под команда на принцот Карол I се вклучиле во опсадата. Руските и романските сили заедно започнале целосна блокада на Плевен, спречувајќи снабдување на османлиската армија.

Додека Плевен бил под опсада, Османлиите под команда на Сулејман-паша се обиделе да го вратат Шипченскиот превој. Од 21 до 26 август се водела жестока битка, во која руските и бугарските доброволци (ополченци) под команда на генералот Николај Столетов херојски го одбраниле превојот. Оваа битка била пресудна за задржување на руската позиција во Стара Планина.

На 10 декември 1877 Плевен паднал. По неколкумесечна опсада, Осман-паша се обидел да се пробие од блокадата, но бил поразен. На 10 декември, тој се предал со својата армија. Падот на Плевен бил пресвртница во војната, овозможувајќи им на Русите да продолжат со офанзива кон југ.

Зимската офанзива и напредување кон Цариград (декември 1877 - јануари 1878) лево|мини|Битката кај Шејново По падот на Плевен, руските сили под команда на Гурко започнале зимска офанзива преку Стара Планина, и покрај тешките временски услови. Во јануари 1878 година, тие ја поразиле османлиската армија во Битката кај Шејново (9 јануари), каде била заробена голема османлиска армија под команда на Весел-паша.

Во овој период кон конфликтот се вклучила и Србија која имала сила од околу 55,000 војници и водела битки кај Ниш, Пирот, Софија и Видин. Црна Гора исто така водела успешни операции, заземајќи територии во Херцеговина и околу Подгорица.

На 4 јануари 1878 година, руските сили влегле во Софија, што било голем симболичен и стратешки успех. Од 15 до 17 јануари 1878 година, руските сили под команда на Гурко ја поразиле османлиската армија кај Пловдив. Ова им овозможило да напредуваат кон Одрин (Едрене).

До крајот на јануари 1878 година, руските сили стигнале до Сан Стефано (денешно предградие на Истанбул), на само неколку километри од Цариград. Османлиите биле во паника, а Цариград бил под закана.

Борбите на Кавказот мини|Борбите на Кавказот|301x301пкс Превземањето на Ардахан на 17 мај 1877 довело до османско повлекување и прекин на врските меѓу Карс и Батум, давајќи им предност на Русите. Обсадата на Бајазит на 10 јули 1877 покажала руска отпорност, забавувајќи го османското напредување, а Битката кај Игдир на 18 август дополнително ги ослабила Османлиите. Клучните битки кај Авлиар-Алаџак од 13 до 15 октомври 1877 биле пресвртни, каде руските сили, со 56.000 војници и 220 топови, ја поразиле османската армија на Мухтар-паша, нанесувајќи им загуби од околу 20.000 луѓе наспроти 1.500 руски. Втората опсада на Карс, предводена од генерал Иван Лазарев, го спречила османското напредување кон Ерзурум, ослабувајќи ја нивната одбрана. Кавказкиот фронт го врзал османскиот воен потенцијал, олеснувајќи го руското напредување на Балканот.

Исход thumb|300п|Бугарија Според Санстефанскиот договор Во почетокот на 1878 година, руската армија се приближила на само 20 километри од османлиската престолнина Истанбул. Велика Британија ја испратила во Мраморно Море својата воена флота за да ги принуди руските сили да се повлечат. Така под притисок на Големите сили и по претрпување на големи загуби (66,000 убиени и 140,000 ранети), двете империи склучиле примирје во Едрене со кое биле прекратени воените дејствија. Пред да навлезат руските војски во Едрене, градот бил евакуиран за муслиманското население кое започнало во паника да бега, а императорската палата која била изградена во времето на Мурат II била целосно изгорена. Ова примирје било валидно до потпишувањето на Санстефанскиот договор. Според тоа, била определена демаркациска линија меѓу двете армии, а османлиските сили се повлекле од Видин, Белоградчик, Русе и Силистра додека руските војски влегле во Бургас.

Цивилни жртви Руско-турската војна од 1877–1878 година претставувала една од најтешките хуманитарни катастрофи на Балканот во XIX век. Покрај големите воени загуби на завојуваните страни, војната предизвикала масовни страдања на цивилното население, особено во областите низ кои се движеле руската и османлиската војска. Голем дел од цивилните жртви не загинале во непосредни борбени дејства, туку како последица на масакри, одмазди, пожари, глад, болести и принудни преселби.

Најголеми страдања претрпело бугарското христијанско население во северна и средишна Бугарија. За време на руското напредување, а особено при повлекувањето на османлиската војска, бројни населби биле запалени, а цивилното население било изложено на убиства, грабежи и насилства. Во овие дејства значајна улога имале нерегуларните османлиски единици, меѓу кои башибозукот и дел од черкеските одреди. Особено тешко бил погоден градот Стара Загора, кој во јули 1877 година бил речиси целосно уништен, при што илјадници жители биле убиени или принудени да избегаат. Слична судбина доживеале и голем број села во околината на Казанлак, долж Балканските Планини и во северна Бугарија. Поради различните проценки и недостигот од целосни податоци, бројот на цивилните жртви не е точно утврден, но повеќето историчари сметаат дека загинале десетици илјади бугарски цивили. мини|Егзекуција на башибозук во Казанлак Истовремено, значителни загуби претрпело и муслиманското население на Османлиското Царство. Со напредувањето на руската војска и воспоставувањето на новата бугарска власт, стотици илјади Турци, Помаци, Черкези и Татари ги напуштиле своите домови и се повлекле кон Источна Тракија и Мала Азија. Дел од нив биле жртви на одмазди и локално насилство, но најголем број починале од глад, болести, студ и исцрпеност за време на долгите бегалски маршеви. Современата историографија оваа миграција ја смета за една од најголемите муслимански бегалски кризи во Европа во XIX век.

Последиците од војната се почувствувале и во Македонија, иако главните воени операции не се воделе на нејзината територија. По завршувањето на војната избувнало Кресненско-разлошкото востание, кое било проследено со османлиски репресии врз населението во областите каде што дејствувале востаниците. Дел од жителите биле принудени да ги напуштат своите домови и да пребегаат во Кнежевството Бугарија, иако размерите на цивилните страдања биле значително помали отколку во северните бугарски земји.

Војната предизвикала и масовни миграции на населението. Се проценува дека околу 200.000–300.000 бугарски цивили биле принудени привремено да ги напуштат своите домови, додека бројот на муслиманските бегалци се движел од околу половина милион до повеќе од еден милион лица, во зависност од методологијата и изворите што ги користат поединечните истражувачи. Голем дел од овие луѓе никогаш не се вратиле во своите родни места.

Покрај непосредното насилство, голем број цивили починале од заразни болести, како колера, тифус и дизентерија, кои брзо се ширеле меѓу бегалците и во опустошените населби. Недостигот од храна и суровите зимски услови во текот на 1877 и 1878 година дополнително ја зголемиле смртноста. Голем број градови и села останале разурнати, а обновата на инфраструктурата, земјоделството и стопанството траела со години по завршувањето на војната.