mini|Nidarosdomen før restaurering (1857) mini|Nidarosdomen etter restaurering (2006) Restaureringa av Nidarosdomen var eit vel hundreårig arbeid med å omforma den nedslitne Nidarosdomen til den noverande forma si. Ved midten av 1800-talet var Nidarosdomen redusert til eit halvt ruinert byggverk som hadde mist mykje av det opphavlege preget sitt etter fleire brannar, ulukker, provisoriske reparasjonar og manglande vedlikehald. Restaureringsarbeidet er det største som nokon gong er gjort i Noreg, og vala som vart tekne under restaureringa, pregar i høgaste grad bygningen slik han står fram i dag. Dette kjem særleg av at det er svært avgrensa kjelder til den opphavlege utsjånaden til kyrkja, noko som kravde ein stor grad av rekonstruksjon og gjenoppbygging på friare kunstnarisk grunnlag.
Terminologi
500px mini|350px|Lengdesnitt av langkoret med vesentlege termar (etter Chr. Christie). Nidarosdomens viktigaste delar A: Oktogonen B: Langkoret C: Midttårnet D: Vestskipet E: Søre tverrskip F: Nordre tverrskip G: Kapittelhuset H: Johanneskapellet I: Mariakapellet (Kvinnenes minnekapell) K: Søre vesttårn L: Nordre vesttårn
Oppsummering av bygningshistorikk før 1800-talet
mini|venstre|Tverrskipet vart bygd mellom 1140 og 1180 i ulike stilartar; nedst normannisk chevron-stil, lenger opp tidleg gotikk. mini|venstre|Etter brannen i 1328 vart triforiet i oktogonen gjenoppført i engelsk decorated style. mini|venstre|Vestskipet vart ikkje gjenreist etter brannen 1531. Kopparstikk av Maschius, 1661. mini|venstre|Etter brannen i 1531 fekk langkoret flatt tretak og tjukke, kvite veggar, etter kvart med lukka «pulpiturar» for rikfolk. mini|venstre|Nidarosdomen sett frå sør, ca. 1830. Måleri av Mathias F. Dalager. mini|venstre|Vestfronten var helt øydelagt og skulle by på den største utfordringa under restaureringa. Stikk av August Meyer, 1839.
Nidarosdomen blir bygd Etter at Olav Haraldsson døydde i slaget ved Stiklestad i 1030 vart lekamen hans graven ned i ein sandmæl ved Nidelva i Nidaros. Lekamen vart graven opp året etter, og Olav erklært heilag. Over grava vart det reist ei enkel kyrkje, truleg ei stavkyrkje. Aukande tilstrøyming av pilegrimar gjorde at kyrkja allereie under Olav Kyrre vart utvida til ei større steinkyrkje, avslutta i vest med eit vestverk med eit mektig tårn.
Då Nidaros vart eigen kyrkjeprovins i 1153, tok straks omforminga av Olav Kyrres Kristkyrkje til ein romansk katedral til. Kyrkja skulle bli verdig den nye statusen. Vestverket vart gjenbruk som sentraltårnet i katedralen ved at hjørna vart forsterka til kraftige pilarar, og veggane uthola med store bogeopningar. Kyrkjeskipet vart rive, men fundamenta vart brukte til bogegangar i langkoret. Romanske tverrskip vart oppførte nord og sør for sentraltårnet, og eit eige kapell «Kapittelhuset» vart oppført på utsida av sjølve kyrkja. Borgarkrigane på 1100-talet dreiv erkebiskop Øystein Erlendsson i landflyktigheit til England i 1180, og arbeidet låg praktisk talt nede. Då erkebiskopen vende tilbake i 1183, hadde han med seg dyktige steinhoggarar og mange nye impulsar frå den tidlege engelske gotikken. Dei øvste delane av tverrskipa og den andre katedralen vart derfor bygde i gotisk stil.
Under bygginga av langkora kunne ein framleis ikkje den nye teknikken fullt ut. Ytterveggane var for dårleg fundamenterte, strebebogane altfor tynne, og søylene i midtarkadane tolte ikkje trykket av kvelvet og måtte styrkast med kraftige støttemurar. I det seinare vestskipet var dimensjonane kraftigare.
Ein reknar med at heile katedralen stod ferdig rundt år 1320, i den grad domen vart heilt fullført. Ein veit at i mellomalderen gjekk det ofte tregt på slutten av ei katedralbygging, etter at kyrkjeromma kunne takast i bruk.
Øydeleggingar og gjenoppbygging Kyrkja stod knapt ferdig før fyrste kjende brann i kyrkja i 1328 førte til store øydeleggingar. Taket brann, styrta ned og øydela steinkvelva, så også treverket innvendig tok fyr. Korveggen mot oktogonen vart knust då tårnet fall ned, og vart bygd opp att i seingotisk stil. Alt tyder på at skadane var fullt utbetra før kyrkja igjen vart øydelagd av brann i 1432. Denne gongen vart mellom anna gavlen i det nordre tverrskipet øydelagd, og det romanske vindauga vart bytt ut med eit spissboga gotisk vindauge. Ein trur at kyrkja framleis vart fullt bygd opp etter denne brannen, og etter neste brann, truleg allereie i 1451.
Verre gjekk det då kyrkja vart øydelagd i ein stor bybrann i 1531. Yttermurane var nokolunde heile, men innvendige arkadar i skip og langkor var for det meste øydelagde, og gavlen i søre tverrskip var rast ut. Vestskipet vart no så skadd at gjenoppbygginga vart oppgjeven, og reparasjon av søre tverrskip vart utsett. Ikkje berre var skadane svært omfattande, men erkebiskop Olav Engelbrektsson sin konflikt med den protestantiske kongen gjorde at erkebiskopen måtte prioritere den nye festninga på Steinvikholmen framfor gjenoppbygging av Nidarosdomen.
Ved reformasjonen i 1537 vart kyrkja redusert til soknekyrkje. Kyrkja sine faste inntekter forsvann, og midlar til vidare reparasjonar måtte løyvast av kongen, noko som ytterlegare seinka arbeidet. Gjenoppbygginga tok denne gongen ikkje sikte på full gjenreising, men konsentrerte seg om å setje brannruinane i stand som soknekyrkje. Langkoret var like øydelagt som vestskipet, men oktogonen - kyrkja sin viktigaste del - var nokolunde bevart, så koret måtte byggast opp for å binde saman oktogonen med midttårnet og tverrskipa. Restane av arkaderekkjene vart rivne, og steinane herifrå vart brukte som fyllmasse til nye massive, kvitkalka innermurar i koret. Same framgangsmåte vart nytta då portalane i tårnet mot vest og sør (mot dei ikkje reparerte ruinane) vart mura igjen. Korkvelvet vart erstatta av eit flatt tretak. Tårnet var for skadd til ei full oppbygging, men fekk i staden ein nesten 70 meter høg bratt tårnhjelm av tre, etter kvart med kopartekke. Søre tverrskip vart også etter kvart sett under tak og reparert, fyrst med ein tregavl, så med ein meir permanent teglsteinsgavl i 1666.
Tårnet bles ned i ein kraftig storm i 1689. Brannar i 1708 og 1719 øydela på ny innreiinga i kyrkja, men murane overlevde utan for store skadar. Oktogonen fekk moderne barokkhette, kledd i kopar frå det gamle, nedblåsne tårnet. Tårnet fekk ein temmeleg flat tårnhjelm, som venteleg var meint provisorisk, men som skulle overleve fram til restaureringa tok til. Med installering av Wagnerorgelet i 1741 og ny altertavle i 1744 fekk kyrkja eit praktfullt barokkinteriør.
Som soknekyrkje var økonomien til kyrkja vanskeleg gjennom heile 1700-talet, og kyrkja måtte skaffe seg ekstrainntekter ved at fornemme borgarar fekk setje inn lukka stolar i korveggane, såkalla pulpiturar. Likeins vart nokre kapell mura igjen og leigde ut som gravkammer for velståande borgarar. Kyrkja vart utvida med gravkjellarar, og etter kvart vart også ruinen av vestskipet teken i bruk som gravplass. Meir enn 600 lik fekk såleis plass i Nidarosdomen, og desse måtte fjernast under restaureringa.
Brannen i 1719 var den siste i historia til kyrkja, og derfor har ein del av interiøret (mellom anna orgelet og altertavla) overlevd fram til i dag, sjølv om det meste – inkludert pulpiturane – vart rive ut og skrota under den seinare restaureringa.
Utvikling fram mot restaurering Nidarosdomen som nasjonalt ikon thumb|Karl XIV Johan blir krona i 1818. Måleri av Jacob Munch, som har teke seg den kunstnariske fridomen å erstatte dei forfalne korveggane med fiktive gotiske veggar. thumb|Oktogonen, måla av Hanno på 1830-talet. Altertavla erstatta av Thorvaldsens Kristus, men resten av forfallet er tydeleg. thumb|Bevart murverk frå mellomalderen. Teikning av J. Mathiesen.
Med det gryande nasjonale medvitet etter 1814 vart Nidarosdomen etter kvart trekt fram som eit nasjonalt ikon som vitna om den norske stordomstida i mellomalderen. Posisjonen vart naturleg nok styrkt av at Grunnloven av 1814 utpeikte Nidarosdomen som kroningskyrkje, noko som framheva Noregs status som eige rike under unionen med Sverige.
Kyrkja vart pussa opp innvendig og barokkpreget dempa til kroninga av Karl Johan i 1818. Kyrkja vart også måla grå utvendig for å skjule dei skrøpelege murane. Kyrkja fekk etter dette eit preg av den meir moderne empirestilen. Oktogonen fekk nytt kvelv i 1833, og då måtte den barokke altertavla flyttast. Denne var no gått heilt av mote og vart donert til Vår Frue kyrkje, der tavla framleis står. Ei klassisistisk apostelgruppe av Hans Michelsen med ein gipskopi av Bertel Thorvaldsens Kristus vart sett opp i oktogonen.
Det var også avisartiklar som gjorde framlegg om ei meir omfattande restaurering av den gotiske katedralen for å fri han frå dei gjenverande rokokko- og barokktilføyingane. Saka fekk likevel ikkje gjennomslag i Stortinget.
Tanken om restaurering modnar seg Trass i oppussing og modernisering var Nidarosdomen i stadig forfall. I 1841 vart det oppdaga at ei av søylene i Nidarosdomen var i ferd med å kollapse. Medan søyla vart mellombels halden saman av jarnstenger, varsla stiftsdireksjonen Kyrkjedepartementet om forfallet og bad om tiltak for å unngå at kyrkja «blev forvandlet til en Ruin». Stiftsdireksjonen brukte dette som påskot til å starte ein større prosess for restaurering av kyrkja og engasjerte den entusiastiske 27-årige arkitekten Heinrich Ernst Schirmer, etter tilråding frå slottsarkitekt Linstow.
Schirmers mangla innsikt i arkitekturhistorie, noko som raskt vart tydeleg då han gjorde framlegg om å gjenreise det nær forsvunne vestskipet, men rive det sterkt modifiserte langkoret og flytte oktogonen til tverrskipet. Denne drastiske planen vart for dyr for Stortinget, som heller gav Schirmer eit stipend for å studere gotisk arkitektur på kontinentet. Desse studia, saman med arbeidet hans med nøyaktig oppmåling og registrering av kyrkja 1843-1845, endra Schirmers planar i meir historisk retning.
Schirmer spelte på nasjonalromantiske strengar då han i 1851 leverte eit nytt framlegg til restaurering av kyrkja, der han framheva kyrkja som Noregs viktigaste mellomaldermonument. Han trekte parallellar mellom forfallet til kyrkja og norsk historie og lanserte ideen om Nidarosdomen som eit «barometer» for tilstanden til landet: «Trondheim sin Domkirke har saaledes været ein sand Billede af Nationen selv, har deelt og afspeilet dens Glands og Velmagt, dens Forfald og Vanmagt.».Schirmer, H. E.: Forslag af 30. april 1851 til Restauration af Trondheim sine Domkirke; refererte i Danbolt 1997.
Argumentet vann gjenklang, og i 1859 fekk Schirmer saman med historikaren P. A. Munch endå meir merksemd med eit plansjeverk med oversyn over historia til kyrkja og kopartrykk av Schirmers utkast til restaurering. Schirmers framlegg tok utgangspunkt i å bygge opp att kyrkja til den forma ho hadde, eller kunne ha hatt, og fjerne seinare tilføyingar.
Dette skulle bli det førande prinsippet i restaureringa av Nidarosdomen, men var likevel ikkje utan motstand. Linstow såg på kyrkja som eit bevaringsverdig kulturminne, også over seinare endringar, og ville halde kyrkja i store trekk slik ho var, med unnatak av dei mest groteske tilføyingane - spesielt pulpiturane. Formannen i Fortidsminneforeninga Nicolay Nicolaysen var òg imot restaureringsplanen. Både fordi ein ikkje kunne gjenskape sikkert det som var gått tapt, og fordi ei restaurering ville måtte erstatte mykje av det skadde murverket, som burde takast vare på for ettertida. Berre seinare tilføyingar i ny stil burde fjernast, slik som teglsteinsgavlen i tverrskipet og barokkhetta på oktogonen.
Førebuingar til restaurering 1854-1869