Bardalfeltet er eit stort helleristingsfelt på garden Bardal i Steinkjer i Trøndelag. Det spesielle med helleristingane på Bardal er at bergkunstfigurar frå steinalderen, bronsealderen og jarnalderen finst på den same flata, og at dei nyare figurane er hogde over figurar frå steinalderen. Det har vore hogge bilete i berget her gjennom fleire tusen år, frå 4000 f.Kr. til byrjinga av vår tidsrekning.
Dei to hovudkategoriane av helleristingar i Norden er veideristingar og jordbruksristingar. Veideristingane er eldst, og har motiv med ulike byttedyr eller totemdyr: hjortedyr, kvalar og sjøfugl. Dei yngste ristingane er jordbruksristingar frå bronsealderen og eldre jarnalder. Motiva her er særleg båtar, men også skålgroper, menneske, hestar og geometriske figurar.
På Bardal finst begge kategoriane på same felt. Den nye generasjonen av ristingar er til dels plassert rett over dei gamle veideristingane. Dette kan gjere Bardalfeltet litt vanskeleg å forstå ved første augekast. Ein trur at sjølve prosessen med å hogge dei nye motiva over dei gamle har hatt ei tyding.
Staden og funnet miniatyr|left|Garden Bardal i 1953. Helleristingane finst i skogkanten til venstre for gardstunet. Beitstad ligg på nordsida av Beitstadfjorden, den inste delen av Trondheimsfjorden. Saman med Stjørdal har Beitstad den største konsentrasjonen av kjende helleristingar i Midt-Noreg.Sognnes 1999 I tillegg til Bardal finst det helleristingar på Hammer, Skjevik, Homnes og Tessem.
Professor Anders Hagen antyder at Beitstad kan ha vore eit «kultisk sentrum» for fangstfolk i Inntrøndelag, med plasseringa si mellom fjell, skog og kyst. Hagen meiner at dei tre felta Bardal, Hammer og Homnes/Skotrøa utgjorde eit sentrum i helleristingspraksisen i området.
Feltet vart først oppdaga og skildra av Knut Henrik Lossius i 1896.Lossius 1896 Han var lærar ved Trondheim katedralskole og medlem av Vitenskapsselskapet i Trondheim. I den første presentasjonen sin gav han inntrykk av at ristingane var kjende lokalt frå før, og at dei var blitt omtalte for han. I samband med besøket til Lossius på staden vart ristingane teikna opp av offiseren Karl Eystein Kvam frå Steinkjer.
Etter at Lossius hadde vore der, vart Bardal besøkt av arkeologane Gustaf Hallström, Karl Ditlev Rygh, Theodor Petersen og Gutorm Gjessing i løpet av dei første 40 åra.Gjessing 1936 Gjessing meinte at drøftingane til Hallström av ristingane hadde gjort Bardalfeltet til «eit hovudpunkt i nær sagt all drøfting av helleristningsproblem i det heile.»
Hovudfeltet ligg i ei sørvend skråning, berre nokre meter frå husa på garden Bardal. I tillegg til hovudfeltet, «Bardal 1», er det også funne fire andre, mindre grupper av ristingar i nærleiken av hovudfeltet: seks dyrefigurar samla på éin stad, nokre skålgroper og nokre båtfigurar.
Skildring av figurane miniatyr|Hovudfeltet inneheld ei blanding av fleire lag eller generasjonar med ristingar. Feltet er eitt av dei største i Midt-Noreg, og ristingsflata er 26 meter brei og 13 meter høg. Berget skrånar med ein vinkel på om lag 35°.
Flata er delt i to av ei loddrett sprekk. Dei fleste av dei rundt 400 figurane finst på den vestre/venstre flata, og det er også her veideristingar og jordbruksristingar overlappar kvarandre. På den høgre delen finst nokre få figurar: fotspor, båtar og mindre dyr.
Veideristingar miniatyr|Skissa til Gutorm Gjessing over laget med veideristingar. miniatyr|Fuglefigurar av «fugl-kval-typen» til venstre og nedst. Til høgre to personar, truleg eit samleie. Dei om lag 50 veideristingane utgjer det eldste sjiktet på feltet, med motiv av ulike byttedyr i tilnærma naturleg storleik. Ei gruppe med elgfigurar som overlappar kvarandre, er konturhogde i ein naturalistisk stil og i naturleg storleik. Dette blir tolka som eit teikn på at figurane er frå dei tidlegast kjende fasane av bergkunst. Overlappinga mellom elgfigurane kan forståast som eit forsøk på å skape perspektiv eller djupneverknad.Kalle Sognnes. «Bilder på berget». I: Se Trøndelag! : kunst og visuell kultur i midten av Norge. BInd 1: Kunsten før kunsten. Tapir akademisk, 2010. Side 73–108. ISBN 978-82-519-2617-1 Til saman finst det 15–20 hjortedyr på feltet. I den grad desse kan artsbestemmast, er det mest elg, men også nokre reinsdyr. Dei største elgane er 330, 260 og 240 cm lange.
Øvst på bergflata finst ein kvalfigur som er seks meter lang. Kvalen er forsøksvis artsbestemt som ein nebbkval. I tillegg til hjortedyra og kvalen finst det fem fuglar og ein bjørn. Fuglefigurane er frå 20 til 60 cm lange. Figurane er av «fugl-kval-typen», det vil seie at dei er forma på ein slik måte at dei kan tolkast både som kvalar og fuglar.
Det finst også nokre menneskefigurar; ein mann (114 cm høg) med tydeleg markert penis, og eit par figurar som ein meiner utgjer ein samleiescene.
Jordbruksristingar Dei andre figurane er typiske for jordbruksristingane frå bronsealderen, det vil seie frå rundt 1800 til 500 før Kristus. Desse nyare ristingane består for det meste av båtar, men også av hestar, spiralfigurar og skålgroper.Hagen 1990Kalle Sognnes. «Helleristninger». I: Kulturminner i Stjørdal, Frosta, Levanger, Verdal, Inderøy, Steinkjer. Redigert av Ingrid Smedstad og Sverre Krüger. Utgitt av Stiklestad Nasjonale Kulturhus, 1993. Side 11–31 Til saman omfattar den vestlege delen rundt 150 skip, 59 hestar, éin hund, 15 fotsolar og 11 ring- eller spiralfigurar frå bronsealderen. Den austlegaste delen av feltet inneheld 43 skip, 17 fotsåler, fem hestar, éin hund og tre ringfigurar. Dei største båtfigurane er 4,5 meter lange og har 90 mannskapsstrekar. Dei loddrette strekane i båtristingane blir vanlegvis tolka som menneske, og blir gjerne kalla mannskapsstrekar. Denne båtfiguren er ei av dei største kjende båtristingane i Norden. Dei fleste båtfigurane her er av «bronsealdertypen», med markert botnplanke eller kjøl og reling. Både kjøl og reling strekkjer seg ut over båtrommet, på same måte som på Hjortspringbåten, eit jarnalderfunn frå Danmark.
Fotsolane, som finst i mange bronsealderristingar, har blitt forstått både som spor etter menneske og som spor etter gudar. Dei få menneskefigurane i bronsealderlaget er spesielle, med stor kropp, kraftige bein og små hovud. Dei har ikkje armar. Spiralane, sirklane og ringfigurane er av vanleg bronsealdertype, og Hagen finn ingen særleg «trøndersk dialekt» i biletspåket.
Overblikk og tolkingar thumb|Båtfigurar på Bardalfeltet med moglege lurblåsarar. Det er semje om at ristingane på Bardal vart laga over lang tid, frå steinalderen (kanskje 4000 før Kristus) gjennom bronsealderen og fram til tidleg jarnalder, omkring år 0. Gruppa med elgfigurar var sentrum i den første fasen. Etter kvart vart det hogge inn fleire andre veideristingar utover på berget. I tillegg til at det finst omfattande overhoggingar av jordbruksristingar over veideristingane, finst det også overhoggingar innanfor dei to kategoriane. Feltet har derfor vore brukt gjennom fleire generasjonar og tidsfasar innanfor kvar av dei to hovudkategoriane.
Dei som seinare hogg inn båtar og andre bronsealdermotiv, gjorde dette utan å ta omsyn til figurane som fanst på bergflatene frå før. Nokre meiner at sjølve prosessen med å hogge dei nye motiva over dei gamle har hatt ei tyding.Eva Lindgaard: Unike helleristninger ; Norark.no, 9.11.2015 Arkeologiprofessoren Kalle Sognnes skriv at «det verkar som om det i alle fall delvis var viktig å rasere det som allereie eksisterte, men også å utnytte det som måtte finnast av overnaturlege – eller underjordiske – krefter i nettopp dette berget.» Sognnes peikar samtidig på at dette er eit avvik; det vanlege er at bronsealderristingar blir plasserte med respekt for eldre ristingar.
Sognnes har også studert førekomstar av lurar, musikkinstrument støypte i bronse, på nordiske helleristingar. Han finn minst 50 lurar på båtristingane på Bardalfeltet. Nokre av mannskapsstrekane strekkjer seg høgare enn dei andre, og desse heva, krumme strekane blir tolka som lurer. Lurblåsarane på ristingane opptrer som regel i par. Sognnes ser lurblåsarane i samanheng med at staden har naturgitte føresetnader for å fungere som møtestad for eit større område.Sognnes 2016
Ved den høgare strandlinja som fanst i steinalderen og bronsealderen (såkalla landheving), ville jorda nedanfor garden utgjere ei grunn vik der båtar kunne leggje til. Gardstunet ligg på ein terrasse som eignar seg som samlingsplass, og litt ovanfor ristingsflata i berget ligg ei berghylle som kunne utgjere ein scene for ritual. Sognnes antydar derfor at Bardal kan ha fungert som ein møtestad eller ei grensesone der folk frå ein ny, ekspanderande sjøfartskultur møtte menneske som levde på tradisjonelt vis, og at overhogginga er sjøfolket si markering av sitt eige, nyare nærvær.
Området i dag miniatyr|Bardal i 2010. Venstre flate. miniatyr|Ved Lamtrøa («Bardal 3») finst ei lita flate med seks figurar, der minst tre er dyrefigurar. Bardalfeltet ligg ikkje langt frå fylkesveg 6982, rundt 11 km vest for Steinkjer sentrum. Hovudfeltet vart lagt til rette for turisme i 1962. Steinkjer kommune sette opp ein steinmur og nettinggjerde og anla ein veg vest for driftsbygningane på Bardal. I 1951 hadde ristingane blitt måla i to fargar; veideristingane i gult og jordbruksristingane i raudbrunt. På denne måten kunne ein enkelt skilje bergkunsten frå dei to tidsepokane frå kvarandre.Møllenhus 1951 Dei siste restane av oppmålinga som vart introdusert i 1951 og fornya i 1973, vart fjerna i 2016 og 2017.Heidrun Stebergløkken, m.fl. Laboratorieforsøk og testforsøk for fjerning av maling på helleristningsfeltene Hell I, Stjørdal kommune og Bardal I, Steinkjer kommune, Nord-Trøndelag. NTNU Vitenskapsmuseet arkeologisk rapport; 2016/9. (pdf)Daniela Pawel, m.fl. NTNU Vitenskapsmuseet arkeologisk rapport 2017/10. Fjerning av oppmaling ved bergkunstfeltene Hell I (A+B), Stjørdal kommune og Bardal I (A+B), Steinkjer kommune, Nord-Trøndelag. NTNU Vitenskapsmuseet arkeologisk rapport; 2017/10. (pdf)
Bardalfeltet inngår i Trøndelag fylkeskommune sitt formidlingsprosjekt Bergkunstreisen.Helle Vangen Stuedal. «Bergkunstreisen i Trøndelag»; Spor; 2020, nr 2 Sidan 2005 har Vitskapsmuseet og fylkeskommunen behandla feltet som ein del av Riksantikvaren sitt bevaringsprogram for bergkunst. Ein sprayer ristingsfeltet med etanol for å hindre plantar, mose og algar i å bryte ned berget. Om vinteren blir bergflata dekt med byggfolie og PVC-duk med innsveisa isolasjonsmatte.Bevaringsprogramma – Bergkunst ; riksantikvaren.no Bardalfeltet er omtalt i rundt 70 artiklar og bøker, dels på grunn av dei monumentale figurane og dels på grunn av overhoggingane.
Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Bardalfeltet» frå , den 10. september 2026.
Litteratur miniatyr|Ein dobbeltspiral med ringar rundt. Knut Henrik Lossius (1896). «Arkæologiske Undersøgelser i 1896» I: Det Kongelige Norske Videnskabers Selskabs skrifter 1896. (pdf)
Knut Henrik Lossius (1897). «Arkæologiske Undersøgelser i 1897» I: Det Kongelige Norske Videnskabers Selskabs skrifter 1897. (pdf) Gustaf Hallström (1907). «Hällristningarna kring Trondhjemsfjorden». I: Det Kongelige Norske Videnskabers Selskabs skrifter 1907. (pdf) Gustaf Hallström (1907). «Hällristningar i norra Skandinavien» I: Ymer. (Ymer 1907; skannede boksider hos runeberg.org) Gustaf Hallström (1908). «Nordskandinaviska hällristningar. 2: De norska ristningarna». I: Fornvännen. (pdf) Gustaf Hallström (1909). «Nordskandinaviska hällristningar. 2: De norska ristningarna; del 2». I: Fornvännen. (pdf) Karl Ditlev Rygh (1910). «Arkæologiske Undersøgelser 1910» I: Det Kongelige Norske Videnskabers Selskabs skrifter 1910. Side 26–30. (pdf)
Gutorm Gjessing (1935). «Die Chronologie der Schiffdarstellungen auf den Felsenzeichnungen zu Bardal». I: Acta Archaeologica 6. Side 125-139.