mini|Utbreiinga av sorbisk i Tyskland.
Sorbiske språk (historisk også vendisk, vendiske språk) er to språk, oversorbisk og nedersorbisk, som høyrer til dei vestslaviske språka.
I grenseområdet mellom dei to er det mange overgangsdialektar.
Sorbisk språkhistorie
mini|Tospråkleg tittelblad på den første oversorbiske bibelen
Grammatikk
Sorbisk har sju kasus:
Nominativ Genitiv Dativ Akkusativ Instrumentalis Lokativ Vokativ
Kasus nanVater štomBaum bomBaum woknoFenster Oversorb. Nedersorb. Oversorb. Nedersorb. Oversorb. Nedersorb. Nom. nan nan štom bom wokno wokno Gen. nana nana štoma boma wokna wokna Dat. nanej nanoju štomej bomoju woknu woknoju, woknu Akk. nana nana štom bom wokno wokno Instr. z nanom z nanom ze štomom z bomom z woknom z woknom Lok. wo nanje wó nanje na štomje na bomje na woknje na woknje Vok. nano - štomo - - -
Kasus ramjoSchulter ramjeSchulter, Achsel žonaFrau žeńskaFrau, Weib rukaHand Oversorb. Nedersorb. Oversorb. Nedersorb. Oversorb. Nedersorb. Nom. ramjo ramje žona žeńska ruka Gen. ramjenja ramjenja žony žeńskeje ruki Dat. ramjenju ramjenjeju, ramjenju žonje žeńskej ruce Akk. ramjo ramje žonu žeńsku ruku Instr. z ramjenjom z ramjenim ze žonu ze žeńskeju z ruku Lok. wo ramjenju wó ramjenju wo žonje wó žeńskej w ruce
Vokativ finst i nedersorbisk berre i faste uttrykk.
Sorbisk har ikkje berre Singularis og Pluralis, men også Dualis (=total).
Singularis: ruka („Hand“)
Dualis: ruce („To hender“)
Pluralis: ruki („Fleire enn to hender“)
Språksamanlikning
Norsk Tsjekkisk Oversorbisk Nedersorbisk Polsk Polabisk menneske člověk čłowjek cłowjek człowiek clawak kveld večer wječor wjacor wieczór wicer bror bratr bratr bratš brat brot dag den dźeń źeń dzień dan hand ruka ruka ruka ręka ręka haust podzim nazyma nazyma jesień prenja zaima snø sníh sněh sněg śnieg sneg somar léto lěćo lěśe lato ljutü syster sestra sotra sotša siostra sestra fisk ryba ryba ryba ryba raibo fyr oheň woheń wogeń ogień widin vatn voda woda wóda woda wôda vind vítr wětr wětš wiatr wjôter vinter zima zyma zyma zima zaima
Skilnader mellom dei to skriftspråka
Skilnader i lydverket
For konsonantane
Oversorb. b c č d dź f g h ch j k ł m n ń p (q) r ř s š t ć (v) w (x) z ž
Nedersorb. b c č ć d f g h ch j k ł m n ń p (q) r ŕ s š ś t (v) w (x) z ž ź
Oversorb. Nedersorb. Døme Tyding Merknader h g hora – góra fjell g > h – gołub due hordy – gjardy stolt – grod borg kniha – knigły bok hody – gódy jul č c čas – cas tid č > c čorny – carny sort čert – cart djevel česć – cesć vørdnad ličba – licba tal pčołka – pcołka bie š s štyri – styri fire š > s i nedersorbisk štwórć – stwjerś firedel štwórtka – stwórtka fire štwórtk – stwórtk torsdag ć ś ćeńki – śańki tynn, smal ć > ś i nedersorbisk bortsett frå etter frikativar bić – biś å slå hić – hyś å gå puć – puś veg ćah – śěg tog ćahnyć – śěgnuś å dra ćahać – śěgaś ćim – śim desto ćichi – śichy stille, rolig aber: hósć – gósć gjest dź ź dźeń – źeń dag dź > ź i nedersorbisk bortsett frå etter frikativar dźesać – źaseś ti hdźe – źo kor – źož kor (rel.) dźowka – źowka datter dźiwy – źiwy vill dźěło – źěło arbeid dźak – źěk takk hózdź – gózdź spikar kr, pr, tr kš, pš, tš krasny – kšasny vidunderleg r > š bak ustemde konsonantar etter a, o, u i nedersorbisk prawy – pšawy rett, riktig prosba – pšosba ynskjemål prec – pšec bort bratr – bratš bror sotra – sotša syster wutroba – wutšoba hjarte trawa – tšawa grass jutry – jatšy påske wótry – wótšy skarp ń j, ' dóńć – dojś å kome til stades ń i oversorbisk nadeńć – nadejś å finne fram přeńć – pśejś å krysse over přińć – pśiś å kome rozeńć – rozejś å gå kvar sin veg woteńć – wótejś å gå bort wuńć – wujś å gå ut njeńdu – njejdu dei går ikkje
Ved vokalar
+Monoftongar i oversorbisk vorne midtre hinten oral oral lukka i [] y [] u [] ó [] halvopen e [] o [] open a []
+Monoftongar i nedersorbisk vorne midtre hinten oral oral lukka i [] y [] u [] halvopen e [] ó [,,]1 o [] open a []
1 Dei første to variantane er skriftspråkleg. I dialektane finst også [].
Diftong i begge språka ě []
Oversorb. Nedersorb. Døme Tyding Merknader 'a ě, e mjaso – měso Fleisch aus Ursl. ę dźak – źěk Dank časty – cesty häufig hladać – glědaś sehen, schauen, blicken dźesać – źaseś zehn rjad – rěd Reihe rjany – rědny schön swjatki – swětki Pfingsten 'e 'a mjeza – mjaza Rain 'e>'a čert – cart Teufel jedyn – jaden ein dźesać – źaseś zehn njesć – njasć tragen pjec – pjac backen; braten wjeselo – wjasele Freude wjes – wjas Dorf wječor – wjacor Abend e o hdźe – źo wo e>o i Nedersorbisk -će – -śo, -ćo (Ending i 3. person plural) ćeta – śota Tante wčera – cora gestern i y hić – hyś gehen nedersorbisk runding av i til y bak ž, š, h og c wužiwar – wužywaŕ Benutzer, Anwender wužiwać – wužywaś benutzen, anwenden žiwy – žywy lebend(ig) činić – cyniś machen, tun šija – šyja Hals šiška – šyška Zapfen o 'a pos – pjas Hund frå oppr. ь (jfr.: Polsk: ie in pies) o e – sused Nachbar e>o i Oversorbisk so – se sich won – wen hinaus y e, ě cyły – ceły ganz, gesamt, völlig e/ě > y i Oversorbisk etter c, s, d cyłosć – cełosć Ganzheit, Gesamtheit dyrbjeć – derbiś, derbjeś müssen, sollen cypy – cepy Dreschflegel cyn – cen Zinn cyrkej – cerkwja Kirche dyrić – deriś Schlag/Stoß versetzen syć – seś Netz symjo – semje Samen oł łu tołsty – tłusty dick, stark frå ьl og ъl etter hard Dental dołhi – dłujki lang dołh – dług Schuld stołp – słup Säule or ar (jar nach g/k) hordy – gjardy stolz av oppr. ъr horbaty – gjarbaty bucklig horb – gjarba Buckel hordło – gjardło Kropf; Kehle hornc – gjarnc Topf or ar čorny – carny schwarz av oppr. ьr foran ikkjepalataliserte konsonantar, elles er (in: smjerć – smjerś „Tod“)
Skilnader i deklinasjonen
Oversorb. 7 kasus – Nedersorb. 6 kasus
Skilnader i kasusreksjon
Oversorb. Nedersorb. Tyding mam dweju bratrow, dwaj konjej mam dweju bratšowu, kónjowu „ich habe zwei Brüder/Pferde“ mam třoch bratrow, tři konje mam tśoch bratšow, tśich kónjow/kóni „ich habe drei Brüder/Pferde“ mam bratrow, konje mam bratšy/bratšow, kónje „ich habe Brüder/Pferde“
Ulike genus
Oversorb. Nedersorb. Tyding Kommentar huso (n) gus (f) Gans
f = Femininum
m = Maskulinum
n = Neutrum swinjo (n) swinja (f) Schwein jězor (m) jazoro (n), jazor (m) See karp (m) karpa (f) Karpfen
Skilnader i konjugasjonen
Oversorb. Nedersorb. Kommentar Bevart Aorist, Imperfekt I skriftspråket a-, i-, e-Konjugasjon o-, a-, i-, j-Konjugasjon1 Verben wie pisać nach der a-Konjugasjon (1. und 2. Person Singular Präsens Indikativ Aktiv: pisam, pisaš) Verben wie pisaś nach der o-Konjugasjon (1. und 2. Person Singular Präsens Indikativ Aktiv: pišom, pišoš) Die nedersorbiske o-Konjugasjon entspricht der e-Konjugasjon des Oversorbisk, mit Ausnahme der Verlagerung einiger Verben wie pisać.
1Dei perfektive verb i a- og i-konjugasjonen dannar i dag som regel presensformene sine som o-konjugasjonen.
Skilnader i ordforråd
Oversorb. Nedersorb. Bedeutung Kommentar swoboda lichota Freiheit swobodny lichy frei chěža wjaža Haus prajić groniś sagen, sprechen groniś ähnelt Polabischem gornt patoržica gwězdka Weihnachtsabend, Heiligabend zo až dass sewjer pódpołnoc Norden Oversorb. = Tsjekk. sever, Nedersorb. jfr. Poln. północ juh pódpołdnjo Süden Oversorb. = Tsjekk. jih, Nedersorb. jfr. Poln. południe wuchod pódzajtšo Osten zapad pódwjacor Westen wopica nałpa Affe Oversorb. = Tsjekk. opice,Nedersorb. = Poln. małpa běrna kulka Kartoffel dyrbjeć musaś, dejaś müssen, sollen Nedersorb. = Tsjekk. muset, Poln. musieć hač ako als (bei Steigerung) jara wjelgin sehr całta guska Brötchen Oversorb. = Alttschech. Nedersorb. = Tsjekk. houska haj jo ja Oversorb. = Slowak. hejNedersorb. = Tsjekk. jo (dort neben ano) holca źowćo Mädchen Nedersorb. = Poln. dziewczę, dziewczyna, Tsjekk. děvče, holka štom bom Baum Nedersorb. aus dem Deutschen: „Baum“/Oversorb. ebenfalls aus dem Deutschen: „Stamm“ porst palc Finger Oversorb. = Tsjekk. prstNedersorb. = Poln. palc
Likskapar
Lydlege likskaper
Konsonantparallellar
Ursl. Sorb. Døme Tyding Samanlikning Kommentar str tr/tř –tš/tś sotra –sotša Schwester Polsk: siostra,Tsjekkisch: sestra Tap av s; sværtmange unntak tradać –tšadaś darben, schmachten Tsjekkisch: strádat truhać –tšugaś hobeln,raspeln Polsk: strugaćTsjekkisk: struhadlo„Hobel, Raspel“ truk –tšuk Schote Polsk: strąk třěcha –tśěcha(stśěcha) Dach Tsjekkisch: střechaPolsk: strzecha„Strohdach“ truna –tšuna Saite Tsjekkisch, Polsk: struna trup –tšup Grind, Schorf Tsjekkisch, Polsk: strup
Vokalparallellar
Endring Oversorb. Nedersorb. Tyding Kommentar e > o wječor wjacor Abend jfr. Rus.: вечер, Tsjekk.: večer čłon cłonk Glied, Mitglied jfr. Rus.: член daloko weit, fern jfr. Pl.: daleko, Rus.: далеко, Kr.: daleko wjesoły wjasoły froh, fröhlich, heiter vg.: Rus.: весёлый, Kr.: veseo, vesela pjećory pěśory fünffach jfr.: Rus.: пятеро, Kr.: petero pčoła pcoła Biene jfr.: Rus.: пчела, Kr.: pčela sotra sotša Schwester jfr.: Rus.: сестра, Kr.: sestra i > y zyma zyma Winter jfr. Tsjekk.: zima nazyma nazyma Herbst kazyć kazyś verderben jfr.: Pl.: kazić, Tsjekk.: kaziti, Slvk.: kazit' ǫ > u ruka Arm, Hand jfr.: Pl.: ręka, Kaschub.: rąka wutroba wutšoba Herz jfr.: Pl.: wątroba „Leber“ mudry klug vlg.: Pl.: mądry huso gus Gans jfr.: Pl.: gęś pucher puchoŕ Blase; Harnblase vlg.: Pl.: pęcherz pupk Nabel jfr.: Pl.: pępek huba guba Mund jfr.: Pl.: gęba el > ło žłob Rinne; Trog jfr.: Slvk.: žleb (žl’ab), Slov.: žleb, Kr.: žlijeb mloko Milch jfr.: Tsjekk.: mleko, Kr.: mlijeko er > re/rě/rje4 drjewo Holz jfr.: Kr.: drvo, Pl.: drzewo, Tsch.: dřevo, Slvk.: drevo ol > ło5 złoto Gold jfr.: Pl.: złoto; Tsjekk./Slvk.: zlato, Blg.: злато słód słod Geschmack; Süße; Malz jfr.: Pl.: słód; Tsjekk./Slvk.: slad, Kr.: slâd hłowa głowa Kopf jfr.: Pl.: głowa; Tsjekk./Slvk.: hlava, Kr.: gláva słoma Stroh jfr.: Pl.: słoma; Tsjekk.: sláma, Kr.: slama młody jung jfr.: Pl.: młody; Tsjekk.: mladý, Kr.: mlad or > ro hród grod Burg; Schloss jfr.: Pl.: gród; Tsjekk.: hrad, Kr./Slov.: grâd mróz mroz Frost jfr.: Pl.: mróz; Tsjekk./Slvk.: mráz, Kr.: mraz
Grammatiske likskapar
Bevaring av dual
Trykk på første staving
Vidtgåande overtaking av genitiv pluralis for ulike deklinasjonsklasser i substantive av -ow
Litteratur
Filip Rezak: Deutsch-sorbisches enzyklopädisches Wörterbuch der Oberlausitzer sorbischen Sprache. Fotomechanischer Neudruck der Ausgabe Bautzen 1920, 1. Auflage. Mit einem Vorwort von Konstantin K. Trofimowic. Domowina-Verlag, Bautzen 1987, 1150 S., ISBN 3-7420-0183-3.
Bjarnat Rachel: Sorbisch-deutsches und deutsch-sorbisches Ortsnamenverzeichnis der zweisprachigen Kreise. I. Teil: Bezirk Dresden. VEB Domowina, Bautzen 1959, 135 Seiten.
Lehrplan für Sorbisch an der Oberschule mit Sorbischunterricht. Ministerrat der Deutschen Demokratischen Republik, Ministerium für Volksbildung. Teil 4/6: Klassen 4–6, Berlin 1972, 93 S.
Begegnungssprache Sorbisch. Domowina-Verlag, Bautzen 1999.
Tobias Geis, Till Vogt: Sorbisch Wort für Wort. Reise Know-How Verlag Peter Rump, Bielefeld 2007, 190 S., ISBN 978-3-89416-381-5.
Madlena Norberg: Sind die sorbische/wendische Sprache und Identität noch zu retten? I: Sammelband zur sorbischen/wendischen Kultur und Identität (Potsdamer Beiträge zur Sorabistik ; 8) - Potsdam : Univ.-Verl., 2008. ISBN 978-3-940793-35-5
Bakgrunnsstoff
Sorbisches Institut: Lehrbuch des Obersorbischen www.niedersorbisch.de (Deutsch-Niedersorbisches Wörterbuch) Niedersorbisches Glossar (Orts- und Straßennamen, Berufs- und Ämterbezeichnungen) Obersorbisches Onlinewörterbuch Obersorbisches Rechtschreibwörterbuch Institut für Sorabistik Tastaturlayouts für Linux und Microsoft Windows 2000/XP sowie Windows 95, 98, ME
Kategori:Slaviske språk Kategori:Språk i Tyskland Kategori:Einskildspråk