Insecta

thumb|250px|Divèrsas menas d'insèctes

Leis insèctes (var. babaus, barbauts, babòts, barbòus, barbalòcs, cucas, papasLo Congrès Permanent de la Lenga Occitana, Dicod'Òc, cèrca « insecte », consultat lo 25 d'octòbre de 2022, ) son un grop major d'artropòdes aparegut i a au mens 400 milions d'ans. Son generalament caracterizats per una exoesquelèta quitinós, un pareu d'antenas, dos pareus d'alas e sièis cambas. Aquò permet ais insèctes d'èsser presents dins totei leis environaments de la planeta, levat deis oceans. Ansin, representan uei mai de la mitat de totei leis organismes vivents coneguts e benlèu 90% de la biodiversitat animala. Per aquela rason, tènon un ròtle centrau dins totei leis ecosistèmas continentaus.

Istòria evolutiva e taxonomia

Istòria evolutiva

Leis insèctes primitius

L'istòria evolutiva deis insèctes es mau coneguda car la talha pichona deis individús es pauc favorabla a la formacion de fossilsDe mai, lei condicions pus favorablas a la conservacion dei fossils d'insèctes son aqueleis ofèrtas per l'ambra. Òr, aquela substància se forma subretot dins lei seuvas de conifèrs. La conoissença deis insèctes presents dins d'autreis ecosistèmas es ansin pus limitada.. Ansin, uei, solament 0,1% deis espècias d'insèctes identificadas son extinchas còntra un tèrç dins d'autrei familhas. Explicar l'aparicion deis insèctes es donc pas un pretzfach complèx. La teoria istorica, basada sus l'estudi dei similituds anatomics entre leis insèctes e lei miriapòds, supausava l'existéncia d'un rèire comun. Pasmens, leis analisis geneticas an mostrat una proximitat pus granda entre leis insèctes e lei crustacèus(en) G. Giribet, G. D. Edgecombe e W. C. Wheeler, « Arthropod phylogeny based on eight molecular loci and morphology », Nature, vol. 413, pp. 157-61.(en) J. L. Boore, T. M. Collins, D. Stanton e L. L. Daehler, « Deducing the pattern of arthropod phytogeny from mitochondrial DNA rearrangements », Nature, vol. 376, 1985, pp. 163-165.. Lei similituds entre insèctes e miriapòds serián donc la consequéncia d'una convergéncia evolutiva associada a l'adaptacion au mitan terrèstre(en) Jesus Lozano-Fernandez, Robert Carton, Alastair R. Tanner, Mark N. Puttick, Mark Blaxter, Jakob Vinther, Jørgen Olesen, Gonzalo Giribet, Gregory D. Edgecombe e Davide Pisani, « A molecular palaeobiological exploration of arthropod terrestrialization », Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences, vol. 371, n° 1699, 2016..

Segon lei descubèrtas paleontologicas, lo fossil d'insècte pus ancian clarament identificat a l'ora d'ara data de 400 Ma durant lo Devonian (419-348 Ma) (en) Michael S. Engel e David A. Grimaldi, « New light shed on the oldest insect », Nature, n° 427, 12 de febrier 2004, pp. 627-630.. Es una mandibula dicondilica caracteristica deis insèctes volants. Per aquela rason, es sovent supausat que lei premiereis insèctes serián apareguts durant lo Silurian (443-419 Ma).

Lo periòde Carbonifèr-Permian

thumb|right|Fossil de Dunbaria fasciipennis, un exemple de Palaeodictyopteroidea.

A partir dau Carbonifèr (359-299 Ma), lei fossils d'insèctes vènon pus nombrós car son prés dins lei jaç de carbon. L'aparicion deis insèctes volants sembla datar d'aquela epòca (Blattoptera, Caloneurodea, Ephemeropterans, Orthoptera e Palaeodictyopteroidea(en) Vincent H. Resh, Ring T. Carde, Encyclopedia of Insects, Academic Press, 2 edicion, 2009.). En particular, predominèt l'òrdre dei Palaeodictyopteroidea, un grop d'insèctes erbivòrs que representa 50% deis espècias d'insèctes conegudas per lo Carbonifèr. Son caracterizats per de trachs primitius coma de cèrcs lòngs e d'ovipositors (en) Joachim T. Haug, Carolin Haug e Russell J. Garwood, « Evolution of Insect Wings and Development - New Details from Palaeozoic Nymphs », Biological Reviews, vol. 91, n° 1, 2014, pp. 53-69..

Durant lo Permian (299-252 Ma), leis insèctes se diversifiquèron amb l'aparicion d'òrdres novèus coma lei Protelytroptera, lei Psocoptera, lei Mecoptera, lei Coleoptera, lei Raphidioptera e lei Neuroptera. Aquelei transformacions foguèron permesas per lei transformacions climaticas rapidas de la fin dau Carbonifèr e dau Permian (fragmentacion progressiva de Pangèa). Pasmens, lo periòde es subretot famós per seis insèctes gigants coma la « libelula » giganta Meganeuropsis permiana que podiá aver una envergadura de 71 cm(en) F. L. Mitchell e J. Lasswell, A dazzle of dragonflies, Texas A&M University Press, 2005, p. 47..

La coevolucion amb lei flors

thumb|right|Fossil de Melittosphex burmensis, una espècia d'abelha primitiva dau Cretacèu.

Coma totei leis autreis espècias viventas, leis insèctes foguèron tocats per l'extincion Permian-Triassic que causèt la disparicion d'aperaquí 70 % deis espècias terrèstras(en) Sarda Sahney e Michael J Benton, « Recovery from the most profound mass extinction of all time », Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences, vol. 275, n° 1636, 2008, pp. 759-76.. Pasmens, durant lo Triassic (252-201 Ma), lo desvolopament rapid deis espècias aguent subreviscut entraïnèt de familhas d'insèctes novèus.

Durant lo Jurassic (201-145 Ma) e lo Cretacèu (145-66 Ma), dos fenomèns marquèron fòrça l'evolucion deis insèctes. Lo premier es l'aparicion deis aucèus que venguèron lo predator principau deis insèctes. Lo segond es l'aparicion e la generalizacion dei flors. D'efiech, un mecanisme de coevolucion se metèt en plaça entre lei plantas de flor e leis insèctes. Per lei plantas, leis insèctes permetèron d'assegurar la pollinizacion en transportant lo pollen entre lei flors. Per leis insèctes, lei flors venguèron una fònt de norridura majora. L'illustracion pus importanta d'aqueu fenomèn es probable l'aparicion de la familha deis abelhas i a 100 Ma. Per de rasons similaras, lei coleoptèrs conoguèron egalament una diversificacion fòrça importanta(en) Christoph Benisch, « Phylogeny of the beetles », The beetle fauna of Germany, Kerbtier, 2010..

L'aparicion deis insèctes modèrnes

Leis insèctes modèrnes son eissits deis espècias que subrevisquèron a l'extincion Cretacèu-Paleogèn i a 66 Ma. Pasmens, segon leis estudis paleontologics, leis insèctes foguèron pauc tocats per la catastròfa. Leis espècias que dispareguèron foguèron principalament aquelei qu'èran liadas d'un biais especific a una autra espècia (generalament una planta de flor dispareguda). Aqueu periòde es caracterizat per lo mantenement de la coevolucion entre leis insèctes e lei flors coma o mòstra l'aparicion dei parpalhons. Leis autrei familhas contunièron de se diversificar. Per exemple, es lo cas dei formigas, benlèu protegidas per son mòde de vida sosterranh, que son vengudas una forma de vida predominanta dins leis ecosistèmas terrèstres gràcias a un fenomèn de radiacion evolucion fòrça importanta(en) David Grimaldi e Donat Agosti, « A formicine in New Jersey cretaceous amber (Hymenoptera: formicidae) and early evolution of the ants », Proc. Natl. Acad. Sci. USA, vol. 97, n+ 25, 2000, pp. 13678–13683..

Taxonomia

Coma per leis autreis ensembles majors dau vivent, la taxonomia deis insèctes es l'objècte de revisions regularas que son la consequéncia de descubèrtas novèlas. D'efiech, lo nombre d'espècias descrichas en 2018 èra de 1,3 milions per un nombre totau estimat superior a 5 milions(en) Nigel E. Stork, « How Many Species of Insects and Other Terrestrial Arthropods Are There on Earth? », Annual Review of Entomology, vol. 63, n° 1, 2018, pp. 31–45.. A la fin deis ans 2010, un resumit dei conoissenças es presentat dins la taula aíci dessota(en) Günter Sroka, Arnold H. Staniczek et Bechly, « Revision of the giant pterygote insect Bojophlebia prokopi Kukalová-Peck 1985 (Hydropalaeoptera: Bojophlebiidae) from the Carboniferous of the Czech Republic, with the first cladistic analysis of fossil palaeopterous insects », Journal of Systematic Palaeontology, vol. 13, n° 11, 2014, pp. 963–982.(en) Jakub Prokop, « Redefining the extinct orders Miomoptera & Hypoperlida as stem acercarian insects », BMC Evolutionary Biology, vol. 17, n° 1, 2017, p. 205.(en) B. Wipfler, « Evolutionary history of Polyneoptera & its implications for our understanding of early winged insects », Proceedings of the National Academy of Sciences, vol. 116, n° 8, 2019, pp. 3024–3029. :

center|1000px|Taxonomia deis insèctes a la fin deis ans 2020.

Morfologia e sistèmas biologics

Anatomia

Coma totei leis artropòdes, leis insèctes an un còrs segmentat sostengut per un exosquelèt compausat d'una cuticula quitinosa. Lei segments dau còrs son organizats en tres partidas que son la tèsta, lo torax e l'abdomèn. La tèsta es dotada d'un pareu d'antenas, d'un pareu d'uelhs composits, d'ocelles e de tres apendicis modificats que forman lei partidas bucalas. Lo torax pòrta leis organs locomotors (alas e cambas). Enfin, l'abdomèn contèn la màger part deis organs importants coma l'aparelh digestiu, lo sistèma excretor, lo sistèma respiratòri e leis organs reproductors.

La tèsta

Leis ocelles

Leis ocelles son d'organs fotoreceptors simples que se tròban sus la partida superiora de la tèsta. La màger part deis insèctes an tres ocelles, un centrau e dos lateraus, mai d'insèctes terrèstres coma lei formigas e lei babaròtas an solament dos ocelles. Aqueleis organs son fòrça sensibles ai variacions de luminositat e aurián un ròtle dins lo mantenement de l'estabilitat de l'insècte durant lo vòl(en) Charles P. Taylor, « Contribution of compound eyes and ocelli to steering of locusts in flight: I. Behavioural analysis », Journal of Experimental Biology, vol. 93, n° 1, 1981, pp. 1–18.. Participarián tanben a la visualizacion de la polaritat e a la deteccion dau cicle circadian.

Leis uelhs

Leis uelhs composits deis insèctes son formats per la juxtaposicion de centenaus unitats visualas simplas, dichas ommatidis. En certaneis insèctes, lo nombre d'ommatidis pòu agantar dins un uelh. L'imatge percebut es donc una combinason dei contribucions de cada ommatidi. A respècte d'un uelh simple, aqueu sistèma permet de detectar lei movements rapids e de donar un angle de vista fòrça important. Pòu de còps detectar la polaritat(en) R. Völker, M. Eisner e K. J. Weible, « Miniaturized imaging systems », Microelectronic Engineering, vol. 67-68, n° 1, 2003, pp. 461-472.. En revènge, la resolucion es pus febla. Dins leis insèctes volants ò predators, leis ommatidis son pus planas e lor nombre es pus important. Aquò permet ais uelhs de collectar mai de lutz e d'aumentar la resolucion.

Leis antenas

Leis antenas son leis organs principaus de l'odorat car permetèron de sentir leis odors e lei feromònas. Pasmens, asseguran mai d'una autra foncion car son tanben capablas de detectar lei sons e l'umiditat, de servir d'organs tactils per analizar l'environament, de mejans de comunicacion durant l'acoblament ò d'armas pendent un combat. Leis antenas son compausadas de tres segments mai lor forma generala es fòrça variabla.

Lei partidas bucalas

Lei partidas bucalas deis insèctes presentan de variacions importantas segon son tipe d'alimentacion(en) N. F. Johnson e C. A. Triplehorn, Borror and Delong's Introduction to the study of insects - 7th edition, Brooks Cole, 2004.. Lei trissaires son lo tipe pus ancian e son encara presents dins fòrça familhas d'insèctes. Lei suçaires simples constituïsson lei lepidoptèrs (parpalhons). Son dotats d'una trompa que permet d'aspirar de liquids simples coma lo nectar dei flors. Lei suçaires picaires son capables de traucar certanei materiaus coma la fusta ò la pèu. Lei suçaires espongiaires son munidas d'una trompa que permet d'aspirar d'aliments liquids dins l'esofag. Pasmens, a respècte dei suçaires simples, son sistèma digestiu es pus actiu car permet de secretar una saliva qu'es utilizada per liquefiar d'aliments solids. Enfin, leis insèctes lecaires an una lenga que pòu pompar de liquids.

Lo torax