La literatura occitana gropa l'ensems deis òbras literàrias escrichas en occitan. Apareguda entre lei sègles IX e X, es la premiera literatura escricha dins una lenga romanica e es en partida a l'origina de l'adopcion dei lengas vernacularas au sen de la literatura medievala europèa. Ansin, a una istòria rica, marcada per una gròssa diversitat de genres, d'estils e de registres, que se devesís generalament en quatre periòdes principaus. La premiera, dicha l'Edat d'Aur, es probable la pus prestigiosa e se debanèt dins lo corrent dei sègles XII e XIII. Es dominada per lei trobadors que desvolopèron un important còrpus de poesia lirica.
Leis autreis epòcas majoras de la literatura occitana son liadas au declin de la lenga entraïnat per la conquista francesa d'Occitània. Son de periòdes de renaissença que veguèron una florison d'autors novèus capables de produrre d'òbras de remarca sensa arribar d'enraiar la demenicion progressiu de l'usatge de l'occitan. La premiera aguèt luòc dins lo corrent dau periòde barròc, la segonda dau començament dau sègle XIX a la Premiera Guèrra Mondiala e la darriera durant lei decennis 1960 e 1970. Foguèron marcadas per la creacion dau Felibritge en 1854 e per lo trabalh de Frederic Mistral (1830-1914) que recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura 1904 per l'ensems de son òbra.
Emergéncia
La literatura occitana apareguèt dins lo corrent dau sègle IX ò dau sègle X dins de circonstàncias mau conegudas. Per de rasons desconegudas, d'autors d'aqueu periòde comencèron d'abandonar l'usatge dau latin, lenga deis elèits dempuei lo periòde roman, au profiech dau lengatge dau pòble. Aquela transicion foguèt progressiva que quauqueis expressions occitanas apareguèron pauc a pauc dins de tèxtes latinsFrédéric de Gournay, "Relire la Chanson de sainte Foy", Annales du Midi, t. 107, octòbre-decembre de 1995, pp. 394-395.. Ansin, l'òbra pus anciana ben identificada coma escricha en occitan es lo conjur Tomida femina qu'èra probable utilizat per demenir lei dolors de la jacinaLo tèxte es incomplèt e sa datacion es mau segura. Pasmens, es generalament fixada entre lo sègle IX e lo sègle X.. D'autrei fragments d'òbras confirman lo desvolopament de la literatura occitana durant aquela epòca. Dins aquò, son fòrça incomplèts e lo destriament entre lei formas medievalas de l'occitan e dau catalan i es pas totjorn aisat.
Lei premiers tèxtes literaris que son ben coneguts datan de la segonda mitat dau sègle XI coma la Cançon de Santa Fe ò Las, qu'i non sun sparvir, asturFrédéric de Gournay, "Relire la Chanson de sainte Foy", Annales du Midi, t. 107, octòbre-decembre de 1995, pp. 393-394.. Dins aquò, son a l'origina d'un autre problema pertocant l'emergéncia de la literatura occitana car mòstran l'existéncia, en Occitània, d'un mestritge fòrça important de la poesia que prefigura aqueu de la poesia dei trobadors de l'Edat d'Aur. En particular, sei principalei tematicas, especialament l'amor, son ja presentas e la literatura occitana sembla ansin a sa bèla cima tre son aparicion, çò que sembla impossiblePierre Bec, "Prétroubadouresque ou paratroubadouresque? Un antécédent médiéval d'un motif de chanson folklorique Si j'étais une hirondelle...", Cahiers de civilisation médiévale, 47 (2004):153–62..
La literatura occitana dei sègles IX a XI dèu donc èsser lo fruch de la madurason d'una tradicion literària pus anciana que son origina es totalament desconegudaPeter Dronke, The Medieval Lyric, Perennial Library, 1968. p. 111.. Segon certaneis ipotèsis, foguèt benlèu influenciada per la literatura araba d'Al Andalús mai un mecanisme indigèn pòu pas èsser excluchFrédéric de Gournay, "Relire la Chanson de sainte Foy", Annales du Midi, t. 107, octòbre-decembre de 1995, p. 399.. Dins totei lei cas, lo premier trobador « oficiau », lo duc d'Aquitània Guilhem IX (1071-1126), visquèt a la fin dau sègle XI e au començament dau sègle XII. Son òbra marquèt lo començament de l'Edat d'Aur de la literatura occitana.
L'Edat d'Aur
L'Edat d'Aur de la literatura occitana correspond au periòde dei trobadors e agantèt son apogèu durant lo sègle XIII.
La poesia lirica
Contèxte generau
La poesia lirica foguèt lo genre dominant de l'Edat d'Aur. Foguèt probable inspirada per la poesia latina medievala car mai d'una metafòra presenta dins lei tèxtes occitans se tròba tanben dins leis òbras deis autors latins de l'Edat Mejana. De mai, la màger part dei trobadors, que fasiá partida de l'elèit intellectuau, deviá necessariament conóisser lo latinAu començament de l'Edat d'Aur de la literatura occitana, lei trobadors èran generalament de nobles paures ò de clercs. Pasmens, pauc a pauc, de marchands e d'artesans integrèron sei rengs (Elias de Barjols, Elias Fonsalada, Perdigon, Elias Cairel, Arnaut de Maruèlh...). Dins totei lei cas, lo mestritge de l'escritura necessitava una educacion avançada segon lei critèris de l'epòca. Òr, lo latin èra una dei matèrias majoras de l'educacion medievala..
Pasmens, a respèct dei poètas latins, lei trobadors arrestèron de s'adreiçar a d'entitats abstrachas coma la saviesa. En plaça, innovèron ambé l'adopcion de la frema coma subjècte e destinatària de seis òbras. Ansin, considerèron la frema, objècte inferior dins la concepcion crestiana, coma una persona digna d'amor e d'amistat. Aquò èra una rompedura importanta ambé leis ideaus medievaus dau monge e dau chivalier. D'efiech, se lo fin' amor èra pas opausat a la religion, èra un ideau laïc e cortés. De mai, demandava una perfeccion novèla qu'èra opausada a l'egoïsme individualistaDins lei fachs, l'ideau defendut per lo fin'amor demorèt sustot circonscrich ai vèrs. Permetèt pasmens una lenta evolucion deis idèas au sen de la societat..
Tèmas principaus
La poesia lirica dei trobadors aguèt tres tèmas principaus que son l'amor, l'actualitat e lo debat. Dins aquò, lo premier demorèt pus prestigiós qu'èra dirèctament liat au fin' amor. Plusors obratges teorics foguèron ansin escrichs per n'explicar lei règlas e i destriar lei nocions importantas regardant l'argumentacion (la razon), lo vocabulari (lei motz) e lo son (la melodia, la musica e la metrica). De mai, la poesia trobaresca demandèt rapidament de demostrar la perfeccion de l'amor gràcias a la perfeccion, la novetat e l'inventivitat dei tecnicas literàrias e musicalas. Aquò donèt ansin naissença a plusors estiles diferents de cançon : lo trobar lèu qu'èra una composicion simpla que deviá demorar clara. lo trobar ric qu'èra una composicion sofisticada. lo trobar clus qu'èra una cèrca d'ermetisme que sa comprenença èra limitat a un ceucle d'iniciats.
L'actualitat èra sustot tractada ambé lo genre dau sirventés que permetiá de parlar de politica, d'atacar un enemic, de sostenir una expedicion militara (especialament una crosada) ò de plorar una disparicion. A respèct dei cançons, lo sirventés èra donc un poèma rapide destinat a un public larg. Son estile èra donc generalament simple e clar e l'autor podiá normalament pas i cercar una metrica novèla. En plaça, prendiá generalament aquela d'una cançon preexistenta ò, pus rarament, d'un autre tipe d'òbras coma la pastorèlaJean Audiau, La pastourelle dans la poésie occitane du Moyen Âge, Ed. De Boccard, 1923, p. 6..
Enfin, lo debat èra cantat segon un ensems de reglas generalament consideradas coma divertissentas. Dich jòc partit ò partimen, aqueu genre permetiá a dos autors de s'escometre. Per aquò, lo premier provocava lo segond e li demandava de chausir entre lei doas proposicions d'una alternativa sovent comica e mai grotesca. Aqueu genre permetiá probable, a la diferéncia dei dos autrei, una certana improvisacion.
Lei trobadors principaus
Lei trobadors fasián partida de l'elèit culturau de son epòca que sabián escriure. Certanei èran senhors de territòris poderós coma lo duc Guilhem IX ò lo còmte Gaston Fèbus (1331-1391) e d'autreis èran de letruts relativament paures (chivaliers, clercs, marchands, artesans...). Pasmens, dins sei cançons, totei se considèran coma egaus entre elei.
L'usatge destria generalament plusors generacions de trobadors. Aquela dei precursors gropa Guilhem IX, Eble II de Ventadorn (1086-1155, Marcabru (vèrs 1110 - 1150), Jaufré Rudèl (vèrs 1113 - 1148 ò 1170) e Cercamon (actiu entre 1132 e 1150). Son òbra es parcialament coneguda car la màger part de sei tèxtes es perduda. L'amor cortés foguèt son tèma principau, especialament per Jaufré Rudèl que depintèt son amor impossible per la comtessa Odièrna de Trípol e que participèt – segon la legenda – a la Segonda Crosada per la rescontrar. Pasmens, i trobèt la mòrt, çò qu'inspirèt la pèça La Princesse lointaine d'Edmond Rostand (1868-1918) e l'opèra L'Amour de loin de Kaija Saariaho (nascut en 1952). Lo trabalh de Marcabru es pereu relativament ric qu'es l'autor de la premiera pastorèla coneguda, que foguèt un precursor dau trobar clus e que critiquèt lo fin' amor dins plusors sirventés. Enfin, la totalitat dei tèxtes d'Eble de Ventadorn es malurosament perduda mai son influéncia sus la premiera generacion foguèt atestada per mai d'un testimòni dau periòde.
Après aquela premiera epòca, venguèt un periòde que cuerb la segonda mitat dau sègle XII e lo premier decenni dau sègle XIII. De còps dich « periòde classic » de la poesia lirica occitana, veguèt un renovelament important dei tecnicas e constituís l'apogèu de la literatura dei trobadorsLa mitat deis òbras trobarescas que son conegudas a l'ora d'ara foguèron compausadas entre 1180 e 1220 : William D. Paden, Troubadours and History, The world of Eleanor of Aquitaine : literature and society in southern France between the eleventh and thirteenth centuries, ed. Marcus Bull and Catherine Léglu, 2005, p. 161.. Per exemple, Guiraut de Bornelh (1138-1215), subrenomat lo « mèstre dei trobadors » per sei contemporanèus, inventèt e formalizèt lei règlas dau trobar lèu. Aqueu trabalh foguèt melhorat per Bernat de Ventadorn (vèrs 1125-1195), discípol d'Eble de Ventadorn, qu'establiguèt tanben la forma « classica » de la poesia occitana. Lo trobar clus foguèt subretot desvolopat per Pèire d'Auvèrnhe (actiu en 1149-1170) qu'es l'autor de tèxtes esoterics e complèxs largament inspirats per lei tematicas moralas de Marcabru. Enfin, regardant lei trobadors que participèron d'un biais decisiu a l'emergéncia de formas novèlas, se fau citar Arnaut Danièl (vèrs 1150-1210) que, per exprimir mai sei sentiments, utilizèt tanben de metricas, d'expressions e de formas fòrça complèxasBarbara Smythe, Trobador Poets Selections from the Poems of Eight Trobadors. Chatto & Windus, 1911, p. 105.. Laissèt ansin plusors poemas erotics e inventèt la sextina que conoguèt un gròs succès.
Entre leis autrei trobadors majors dau periòde, se pòdon citar lo duò format per Rambaud d'Aurenja (vèrs 1140-1173) e Beatritz de Diá (vèrs 1140-1175) que venguèt famós per son tenson (qu'es un estile de targa) e Bertran de Bòrn (vèrs 1140-1215) per sei sirventés satirics. L'amor foguèt tanben pas oblidat e foguèt cantat per d'autors coma Gaucelm Faidit (vèrs 1150-1210) e Folquet de Marselha (vèrs 1155-1231). Aqueu darrier, trobador reconegut dins lei corts de Barcelona, de Tolosa e de Provença, abandonèt sa carriera en causa d'un amor deçauput e, vengut evesque de Tolosa, sostenguèt activament la Crosada. Ansin, en causa de sa decepcion sentimentala e de son traïment, venguèt una figura frequenta de la poesia occitana dau sègle XIII.