thumb|right|Fotografia d'un cas de variòla en Itàlia en 1965.
La variòla (var. picòta, pigòta, vairòla, vairoleta, veròlaLo Congrès permanent de la lenga occitana, Dicod'Òc, cèrca « variole », consultada lo 8 d'abriu de 2020, .Lo Congrès permanent de la lenga occitana, Dicod'Òc, cèrca « veròla », consultada lo 8 d'abriu de 2020, ) es una malautiá infecciosa contagiosa causada per un poxvirús. A l'origina de plusors epidemias mortalas, son taus de mortalitat èra d'aperaquí 20% dins lei regions frequentament expausadas mai podiá passar 90% dins lei territòris onte la malautiá èra novèla. En particular, foguèt lo factor principau de disparicion de mai d'un pòble indigèn quand leis Europèus la difusèron en America, dins lo sud d'Africa e en Oceania.
La malautiá debutava après un periòde d'incubacion de 7 a 17 jorns. Lei simptòmas principaus èran una fèbre fòrta amb una erupcion cutanèa qu'entraïnava la formacion de pustuculas e de vesiculas duras e dolorosas sus la totalitat dau còrs. Après 4 a 5 jorns, lo liquid contengut dins aqueleis elements se trebolava. Puei, apareissián de supuracions amb una fèbre novèla. A partir dau 10 jorn, leis elements cutanèus començavan de tombar laissant de cicatritz blancas e definitivas. La garison s'amorsava après lo 15 jorn e durava generalament doas setmanas. La convalescéncia èra lònga.
Lei complicacions de la variòla èran nombrosas amb de problemas oculars grèus (cecitat) e articulars. D'organs vitaus (còr, ren...) podián tanben subir d'inflammacions. Enfin, existiá de variantas de la forma ordinària de la malautiá. La mens rara èra la variòla malina que tuava generalament lo pacient a la fin de la premiera setmana après l'aparicion dei simptòmas.
En l'abséncia de tractament medicamentós, la lucha còntra la variòla repausava sus la prevencion. Lo premier metòde èra la variolizacion, probablament apareguda en China durant l'Edat Mejana. Tecnica de vaccinacion primitiva relativament dangeirosa, consistiá a inocular la malautiá a un individú san a partir d'una mòstra pichona prelevada sus un malaut. Permetèt de demenir la mortalitat fins a la descubèrta dau premier vaccin vertadier concebut en 1796 per Edward Jenner. Melhorat, aqueu vaccin venguèt obligatòri dins fòrça país e foguèt utilizat per atacar lei fogaus epidemics a partir deis ans 1950. Gràcias a un important sostèn internacionau, aquò permetèt d'eradicar la malautiá en 1979.
Istòria
Aparicion de la malautiá
La variòla seriá apareguda durant lo periòde neolitic amb la domesticacion. Segon lei fònts arqueologicas e istoricas, l'epidemia pus anciana sembla de datar dau millenari IV avC(en) Franck Fenner e Donald Henderson, Smallpox and its eradication, WHO, 1988, pp. 210-217.. D'efiech, existís de trachs comuns entre lei genòmas dau virús variolós uman e aquelei a l'origina de divèrsei formas animalas (monkeypox per lei moninas, cowpox per lei bovins... etc.). En particular, de similituds amb un virús tocant de rosigaires africans permèton d'imaginar una origina situada en Egipte ò en Mesopotamia(fr) J-F. Saluzzo, La variole, PUF, coll. « Que-sais-je ? », 2004, pp. 7-20.. Una origina indiana es tanben possibla car aquela region concencrèt rapidament una populacion agricòla importanta(en) A.W Crosby, Smallpox, Cambridge University Press, 1993, pp. 1008-1013.Segon lei recèrcas pus recentas, una populacion umana d'au mens abitants es necessària per mantenir una circulacion permanenta de la malautiá..
La difusion mondiala de la malautiá
Leis epidemias anticas
Segon lei vestigis descubèrts per leis arqueològs, l'Antiquitat veguèt d'epidemias regularas de variòla que comencèron precòçament dins l'espaci situat entre Egipte e leis Índias. Plusors momias egipcianas datant d'epòcas anterioras a avC mòstran ansin de traças de cicatritz probablament causats per la malautiá. Pauc a pauc, lo virús avancèt lòng dei rotas marchandas e arribèt en China en 49 apC. Se propaguèt en Japon au sègle VI ò au sègle VII(en) Frank Fenner, Smallpox and Its Eradication, History of International Public Health, N°6, 1988, World Health Organization.. La premiera descripcion precisa de l'infeccion foguèt l'òbra dau mètge Aaron d'Alexàndria (mòrt au sègle VII)Pasmens, existís de descripcions pus ancianas de la malautiá. La pus anciana sembla de datar de 1500 avC..
Mai d'una epidemia grèva mencionada per lei tèxtes ancians es probablament causada per la variòla. Dins aquò, la manca de detalhs dins lei testimoniatges dei cronicaires empedís generalament de determinar d'un biais segur la natura dei malautiás regardadas. Per exemple, la pèsta antonina que decimèt l'Empèri Roman entre 165 e 190 es probablament una epidemia de variòla. Pasmens, lo senepion ò la varicèla son de còps incriminadas(en) W.H. McNeill, Plagues and Peoples, New York Anchor Press, 1976..
La difusion medievala
thumb|right|Enluminura medievala mòstrant de victimas de la variòla (1411).
A partir de l'Edat Mejana, leis epidemias de variòla vènon mai e mai documentadas. Seguissent l'expansion aràbias, se difusèt largament en Africa dau Nòrd e dins la Peninsula Iberica. Puei, lo retorn dei combatents aguent participat ai crosadas permetèt a la malautiá de se difusar en Euròpa Centrala e en Escandinàvia. Agantèt Islàndia en 1241(en) Franck Fenner e Donald Henderson, Smallpox and its eradication, WHO, 1988, pp. 237-240.. Cada arribada de la variòla dins una region novèla entraïnèt d'epidemias fòrça grèvas causant la mòrt d'una importanta proporcion d'abitants. Dins aquò, au sègle XV, lo virús èra ben establit en Eurasia e la variòla i venguèt una malautiá sasoniera depintada coma la « malautiá deis enfants » en Euròpa Occidentala.
Lei mètges dau periòde marquèron quauquei progrès gràcias au destriament realizat per Al-Razi (865-925) entre la variòla e lo senepion. Aquò permetèt pauc a pauc de diferenciar lei diferentei infeccions caracterizadas per de fèbres eruptivas. En revènge, ges de tractament foguèt descubèrt.
La difusion de la variòla dins lei colonias
A partir dau sègle XV, la variòla conoguèt doas evolucions importantas. La premiera es un ensemble de mutacions qu'agravèt fòrtament la viruléncia de l'infeccion. La malautiá tocava desenant la màger part deis abitants entraïnant de pèrdas sevèras au sen de cada generacion. Per exemple, durant lo sègle XVIII, 95% dei Francés la contractèron amb un taus de mortalitat de 10%(fr) Pierre Miquel, Mille ans de malheur : Les grandes épidémies du millénaire, Éditions Michel Lafon, 1999, p. 124-126 e 129-130.. De valors similaras foguèron observadas en Anglatèrra, en Anglatèrra e en Russia. Durant aqueu periòde, la variòla es ansin la premiera causa de mortalitat en Euròpa.
En parallèl, la descubèrta d'America i entraïnèt la difusion de plusors socas viralas. L'irrupcion dei virús novèus dins de regions qu'avián encara jamai rescontrat aquela malautiá foguèt a l'origina d'epidemias que causèron la mòrt de desenaus de milions de personas. Dins certaneis endrechs, 80% a 90% de la populacion foguèron tuats, çò que facilitèt la conquista deis empèris precolombians per leis Espanhòus. Puei, lo desvolopament de la colonizacion favorizèt la propagacion de l'infeccion en America dau Nòrd (premiera mitat dau sègle XVII), en Siberia (a partir de 1610), dins lo sud d'Africa (ans 1710) e en Austràlia (ans 1770-1780). Lo virús arribèt pereu en Africa Centrala gràcias a de guèrras entre reiaumes saharians e mediterranèus. Toteis aquelei regions conoguèron de catastròfas sanitàrias similaras a aquelei d'America.
Vèrs la disparicion de la malautiá
La variolizacion
thumb|right|Gravadura de 1802 mòstrant la variolizacion e la vaccinacion de Jenner.
La variolizacion foguèt la premiera tecnica de lucha còntra la variòla. Es un metòde de vaccinacion primitiu que consistís a inocular la malautiá a un individú san a partir d'una mòstra prelevat sus un pacient tocat per una forma pauc virulenta. La fisabilitat èra limitada amb un taus de mortalitat compres entre 1% e 2%. Pasmens, èra un progrès important. Benlèu coneguda per certanei mètges indians, la tecnica foguèt probablament adoptada per lei Chinés au sègle XI(en) Joseph Needham, Science and Civilisation in China: Volume 6, Biology and Biological Technology, Part 6, Medicine, Cambridge University Press. p. 154.. La generalizèron pauc a pauc e lo metòde se difusèt pauc a pauc en defòra de l'Empèri(en) Robert Temple, The Genius of China: 3,000 Years of Science, Discovery, and Invention. With a foreword, Simon and Schuster, 1986, pp. 135–37.. Es realizat per lo premier còp a Constantinòble en 1701.
Lo succès dei variolizacions menats dins l'Empèri Otoman entraïnèt sa difusion dins lo rèsta d'Euròpa. Lei sobeirans dau continent, qu'èran tanben tocats per la malautiá, la favorizèronPlusors sobeirans importants d'Euròpa foguèron tuats durant lo sègle XVIII per la variòla : la rèina Maria II d'Anglatèrra en 1694, l'emperaire Josèu I en 1711, lo rèi Loís I d'Espanha, lo tsar Pèire II de Russia en 1730, lo rèi Loís XV de França en 1774... etc.. Dins aquò, lo metòde foguèt fòrça contestat per la populacion e una partida de l'elèit medicau. D'efiech, la variolizacion podiá iniciar d'epidemias car lei personas inoculadas èran contagiosas durant plusors setmanas. Per lei mitans pus conservators, èra d'enebir car s'opausava a la volontat de Dieu.
La vaccinacion de Jenner
A partir deis ans 1770, plusors personas comencèron de s'interessar a la vaccina, una malautiá variolosa dei bovins qu'es benigna per l'èsser uman. Assaièron de melhorar la variolizacion amb l'utilizacion de mòstras prelevadas sus de vacas. Lo pus famós es lo mètge britanic Edward Jenner (1749-1823). En 1796, inoculèt la vaccina a un enfant. Tres mes pus tard, li inoculèt la variòla e l'enfant resistiguèt a l'infeccion. Premier vaccin vertadier, lo metòde de Jenner presentava d'avantatges fòrça importants a respècte de la variolizacion. Èra pus fisabla, pus simpla e entraïnava mens de riscs de contagion de part de l'individú inoculat. De mai, lei país europèus principaus la sostenguèron, especialament França e lo Reiaume Unit. Dins aquò, la variòla demorèt endemica en Euròpa fins a la Premiera Guèrra Mondiala.
La vaccinacion modèrna e l'eradicacion de la malautiá
thumb|right|Fotografia d'un òrdre de quarantena en Califòrnia vèrs 1910. thumb|right|Fotografia d'un pacient estatsunidenc tocat per la variòla en 1912.
Lei vaccins modèrnas còntra la variòla foguèron concebuts après de la descubèrta dau fenomèn de conservacion dei proprietats patogènas dau virús conservat dins la glicerina. Aquò permetèt pauc a pauc de securizar lei vaccins e de lei produrre d'un biais industriau. Dins mai d'un país desvolopat, la vaccinacion venguèt obligatòria per totei leis enfants. La malautiá i venguèt relativament rara amb d'epidemias localas rapidament arrestadas per leis autoritats.
En 1958, après lo succès d'un programa d'eradicacion de la malautiá en America, l'Union Sovietica prepausèt a l'Organizacion Mondiala de la Santat de menar una campanha similara dins lo rèsta dau mond. D'efiech, la malautiá tuava encara dos milions de personas cada an e lei capacitats industrialas permetián de considerar un tau projècte(fr) Patrick Berche, L'histoire secrète des guerres biologiques: Mensonges et crimes d'État, Robert Laffont, 2011.. Pasmens, lei campanhas de vaccinacion generala, mau coordenadas, mau capitèron. Lo cas pus complèx èra aqueu d'Índia ont una partida de la populacion indó refusava de participar au programa en crenhença d'ofensar la divessa Shitala Devi, associada a la variòla. Un autre cas problematic foguèt Sodan qu'èra devesit per de combats murtriers entre lo Nòrd e lo Sud.