Tuberculòsi

thumb|right|250px|Ràdio dels palmons d'un pacient atench de tuberculòsi

La tuberculòsi (var. tisiaLo Congrès Permanent de la Lenga Occitana, Dicod'Òc, rechercha « tuberculose », consultat lo 12 de novembre de 2023, .) es una malautiá infecciosa causaa per la bacteria Mycobacterium tuberculosis e que se transmet per via aeriana. Se desvolopa generalament dins los paumons, mas pòt tochar d'autres organes. Es una patologia greva que foguèt responsabla de la mòrt d'au mens 1,5 milion de personas dins lo monde en 2015, principalament au sen de populacions pauras car la misèria, la manca d'informacions e l'abséncia d'infrastructuras medicalas eficaças favorizan sa propagacion. La tuberculòsi es pereu una malautiá frequentament contractaa per los malauts dau SIDA en fasa terminala.

Etimologia

Coma d'autras malautiás importantas, la tuberculòsi a recebut d'apelacions divèrsas. Dins los documents escrichs avans lo segle XVII, la tuberculòsi èra sovent dicha « pesta blanca », en ressòn a la pesta negra(en) Ritu Lakhtakia, « Of Animalcula, Phthisis and Scrofula: Historical insights into tuberculosis in the pre-Koch era », Sultan Qaboos University Medical Journal, 2013.. Lo mot « tuberculòsi » foguèt inventat per lo metge alemand Johann Lukas Schönlein (1793-1864) que l'utilizèt per lo prumier còp en 1839. Es eissit de « tubercule », dau latin tuber que signifia « excrescéncia », lo nom utilizat despuei au mens lo segle XVII per designar la lesion de basa entraïnaa per la malautiá. Enfin, uei, dins los textes modernes tractant de la tuberculòsi, es pas rare de trobar las abreviacions TB o TBC.

Lo tèrme ftisia (ò tisia) es un tèrme istoric liat a la tuberculòsi. D'efiech, designava generalament las formas pulmonaras de la malautiá, mai la correspondància entre la ftisia anciana e la tuberculòsi actuala èra pas totala. Per exemple, ftisia podiá descriure d'autras malautiás respiratòrias coma la brucellòsi e la silicòsi(fr) A. Manuila, Dictionnaire français de médecine et de biologie, t. III, Masson, 1972, p. 307..

Istòria

Origina de la malautiá

L'origina dau bacille de Koch es pas encara ben compresa. Avans los ans 1990, l'ipotesi predominanta per explicar l'origina de Mycobacterium tuberculosis èra basaa sus una diferenciacion progressiva d'una socha de Mycobacterium bovis durant lo periòde de domesticacion dels bovins(fr) Christiane Kramar e Charles-Albert Baud, « Les calcifications biologiques en archéologie », Bulletins et Mémoires de la Société d'anthropologie de Paris, vol. 2,‎ 1990, p. 165.(fr) M. D. Grmek, Les maladies à l'aube de la civilisation occidentale, Payot, 1983, p. 306.. Pasmens, aquela teoria foguèt invalidaa en 1998 après lo sequenciatge dau genòma de Mycobacterium tuberculosis e d'autras micobacterias.

Despuei aquela data, d'estudis paleogenetics indican pusleu una evolucion de Mycobacterium tuberculosis e de Mycobacterium bovis a partir d'un ancessor comun present en los mamiferes qu'auriá infectat los ominids fai tres milions d'ans(en) S. Gagneux, « Host-Pathogen coevolution in human tuberculosis », Philosophical Transactions of the Royal Society,‎ 2012, pp. 850-859.. Dins aquò, aquela datacion es encara l'objecte de debats. D'efiech, de modeles estatistics indican laissar que lo complexe tuberculós actuau data de ans, es a dire durant lo periòde de las prumieras migracions en defòra d'Africa. Seriá estat format de doas linhaas evolutivas diferentas. La prumiera seriá estaa especifica a l'èsser uman e la segonda auriá agut la capacitat d'infectar tant los umans que d'autres mamiferes (bovins, chabrencs, etc.)(en) Thierry Wirth, Falk Hildebrand, Caroline Allix-Béguec, Florian Wölbeling, Tanja Kubica, Kristin Kremer, Dick van Soolingen, Sabine Rüsch-Gerdes, Camille Locht, Sylvain Brisse, Axel Meyer, Philip Supply e Stefan Niemann, « Origin, Spread and Demography of the Mycobacterium tuberculosis Complex », PLoS Pathog, Public Library of Science (PLoS), vol. 4, n° 9,‎ 26 de setembre de 2008, e1000160..

Dins aquò, de descubertas realizaas dins los ans 2010 en Siria an menat a l'emergéncia d'un autre scenario amb l'identificacion de restas de tuberculòsi umana (malautiá de Pott) anteriors a la domesticacion animala sus de sites neolitics(en) Baker Oussama, « Human tuberculosis predates domestication in ancient Syria », Tuberculosis, n° 95 suppl,‎ 2015, p. 1: S4-S12.. Dins aqueu cas, seriá l'uman que seriá a l'origina de la transmission de la malautiá als animaus.

Las descripcions clinicas

Las prumieras descripcions clinicas

Segon las conoissenças actualas dels arqueològs, la malautiá èra frequenta en Orient Mejan e en Euròpa durant lo Neolitic e l'Antiquitat Auta(en) I. Hershkovitz, H. D. Donoghue et al., « Detection and molecular characterization of 9,000-year-old Mycobacterium tuberculosis from a Neolithic settlement in the Eastern Mediterranean », PLOS ONE, vol. 3, n° 10, 2008, e3426.(en) Éric Crubézy, Bertrand Ludes, Jean-Dominique Poveda, John Clayton, Brigitte Crouau-Roy e Daniel Montagnon, « Identification of Mycobacterium DNA in an Egyptian Pott's disease of 5400 years old », Comptes Rendus de l'Académie des Sciences - Series III - Sciences de la Vie, Elsevier BV, vol. 321, n° 11,‎ novembre de 1998, pp. 941-951.. De rituaus magics e de preguieras mòstran una certana capacitat d'identificacion de l'infeccion per los metges dau periòde dins mai d'una region.

De descripcions relativament precisas foguèron emesas per los metges grecoromans regardan una malautiá, duradissa e amagrissenta, qu'era dicha « ftisia ». En particular, Ipocrates (460-377 avC) mencionèt d'infeccions broncopulmonaras e pleuralas evolucionant lentament. Ne'n donèt de simptòmas caracteristics coma l'amagriment, lo lassitge, lo tussir e los escupits saunós. Descriguèt pereu las formas ossosa e ganglionara. Mai tard, Galen (129-201), Aretèu de Cappadòcia († segle II) e Caelius Aurelianus († segle V) redigiguèron egalament de descripcions detalhaas de la malautiá(en) U. Gluck, The history of bronchial asthma, Ther Umsch., 1992.. Aquelas conoissenças foguèron represas per los metges arabomusulmans de l'Edat Mejana. Foguèron un pauc precisas per Avicena (980-1037) que definiguèt tres estadis de desvolopament de la malautiá(en) M. H. Azizi, M. Bahadori, « A brief history of tuberculosis in Iran during the 19th and 20th centuries », Arch. Iran. Med., vol. 14, n° 3, mai de 2011, pp. 215-219.. Après aqueu trabalh, los sabers sus la tuberculòsi evolucionèron gaire dinque au segle XIX. L'evolucion principala foguèt l'identificacion dau tubercule gràcias a las disseccions menaas en Euròpa durant la Renaissença(en) Ritu Lakhtakia, « Of Animalcula, Phthisis and Scrofula: Historical insights into tuberculosis in the pre-Koch era », Sultan Qaboos Univ. Med. J.,‎ 2013..

Las prumieras descripcions scientifics

Au segle XIX, l'adopcion dau metòde scientific per los metges permetèt de realizar d'observacions e de descripcions mai precisas. En 1810, lo Francés Gaspard Laurent Bayle (1774-1816) publiquèt un estudi basaa sus 900 autopsias de victimas e de comparasons amb las observacions recuelhias durant lo vivent dau malaut(fr) J. M. Duffin, « Caspard Laurent Bayle (1774-1816) et son legs scientifique: au delà de l'anatomie pathologique », Bulletin canadien d'histoire de la médecine, vol. 3, n° 2,‎ 1985, pp. 167-184.. Aquò li permetèt de demostrar que lo tubercule es la consequéncia de l'infeccion e non son origina. En revènge, mau capitèt d'identifiar sas formas diferentas coma una meteissa malautiá(en) René Jules Dubos, The white plague : tuberculosis, man, and society, Rutgers University Press, 1987, p. 153.

En 1818, René Laennec (1781-1826) inventèt l'estetoscòpi, çò que facilitèt considerablament lo diagnostic de la tuberculòsi(fr) Étienne Subtil, René-Théophile Laennec ou La passion du diagnostic exact, París, L'Harmattan, 2006.. Reconoguèt pereu lo caracter infecciós de la ftisia e donèt una descripcion de la matèria grisa semitransparenta producha durant la malautiá. Totun, identifiquèt pas son caracter contagiós. Puei, etapa importanta, en 1839, lo metge alemand Johann Lukas Schönlein (1793-1863) compilèt plusors descripcions per ne'n faire una sintesi. Establiguèt ansin l'equivaléncia entre la tuberculòsi e la ftisia. D'aqueu temps, la malautiá èra consideraa coma incurabla(en) John F. Murray, « Mycobacterium tuberculosis and the Cause of Consumption », Am. J. Respir. Crit. Care Med., American Thoracic Society, vol. 169, n° 10,‎ 15 mai de 2004, pp. 1086-1088.(en) Michele A. Riva, « From milk to rifampicin and back again: history of failures and successes in the treatment for tuberculosis », J. Antibiot., Nature Publishing Group, vol. 67, n° 9,‎ 6 d'aost de 2014, pp. 661-665..

La descuberta dau mòde de transmission

De l'Antiquitat au segle XIX, i aguèt fòrça debats sus la causa de la ftisia e sus son caracter contagiós. Plusors figuras importantas de l'istòria de la medecina, per exemple Aristòtel (384-322 avC) e Avicena (980-1037), se prononcièron en favor de la contagiositat, mas foguèron pas o pauc seguits(fr) Patrick Berche, Une histoire des microbes, París, John Libbey Eurotext, 2007.(fr) El Ghradi Halima, Les promoteurs de l'esprit scientifique dans la civilisation islamique, Organisation islamique pour l'éducation, les sciences et la culture, I.S.E.S.C.O., 2003.. Pasmens, de cas de mesuras reglementàrias destinaas a limitar una contagion foguèron de còps presas per d'Estats dau sud d'Euròpa. Lo caracter contagiós foguèt scientificament provat en 1846 per P. F. H. Klencke (1813-1881). Se son estudi passèt per malha, d'autres trabalhs donèron rapidament de resultats similars coma aquelos de Jean-Antoine Villemin (1827-1892) que capitèt de reprodurre las lesions tuberculosas en inoculant de teissuts umans contaminats a de lapins. L'existéncia d'un micròbi responsable de la tuberculòsi èra ansin clara.

La descuberta de l'agent patogene aguèt luòc en 1882 e foguèt l'òbra de Robert Koch (1843-1910) que li donèt son nom. Leu, de tecnicas de coloracion foguèron prepausaas e melhoraas per facilitar l'identificacion dau bacille dins los escupits. Coma los trabalhs de Pasteur, la descuberta de Koch foguèt contestaa, mas sos resultats li permetèron de s'impausar rapidament au sen de la comunautat scientifica. A la fin dau segle XX, las bacterias vesinas, a l'origina de tuberculòsi en d'autras espècias, foguèron pauc a cha pauc identificaas.

Lo desvolopament dels tractaments e de la prevencion

Los tractaments istorics

De l'Antiquitat au segle XIX, i aguèt pas de tractaments eficaç còntra la ftisia, e mai se quauques autors grècoromans avián identificat l'interès d'un « chambiament d'aire » per lo malaut. L'Africa dau Nòrd èra ansin recomandat. En revènge, los autres tractaments èran generalament ineficaç o perilhós. Los exemples son nombrós. D'emplastras a basa de figa o de bila de pòrc foguèron lòngtemps utilizaas per assaiar de sonhar los ganglions infectats. Au segle XVIII, la sanhaa èra larjament practicaa, çò qu'aviá probablament d'efiechs fòrça negatius per lo malaut. Enfin, durant la prumiera partia dau segle XIX, chau nòtar l'existéncia de tractaments a basa de creosòta, una substància cancerigèna compausaa d'idrocarburs(fr) C. Lorot, Les combinations de la créosote dans la tuberculose pulmonaire, Société d'Éditions Scientifiques, 1899..

Lo desvolopament dels sanatòris e los prumiers tractaments