Dança

|thumb|right|230px|Allegoria de la Dança, œuvre de William Bouguereau.

La dança es l'art de s'exprimir en interpretant de composicions coregraficas. Per extension, lo tèrme designa l'ensemble deis activitats liadas a aquel art coma la musica ò lei gèsts tecnics. Es un art universau e fòrça ancian, aparegut tre la Preïstòria, que s'es desvolopat en parallèl de la formacion de societats umanas mai e mai complèxas. Lei societats modèrnas conoisson ansin plusors tipes de danças que son liadas a de consideracions tradicionalas, religiosas, socialas, festivas, esteticas, etc.

Istòria

Avertiment : coma la dança es un rebat de la diversitat culturala dei pòbles umans, existís un nombre fòrça important de danças diferentas dins lo mond. La descripcion de l'ensemble d'aquelei tradicions es donc fòrça complèxa e la seccion aicí dessota se limita a una presentacion dei danças a l'origina dei danças actualas. Per de rasons istoricas, se concentra donc largament sus lei danças europèas.

Lei danças preïstoricas

thumb|right|Scena de dança collectiva de Bhimbetka.

L'estudi dei primats mòstra que la capacitat de dançar sembla d'èsser partejada entre mai d'una espècia d'aquela familha(en) Yuko Hattori e Masaki Tomonaga, « Rhythmic swaying induced by sound in chimpanzees (Pan troglodytes) », PNAS, vol. 117, n° 2, 2019, pp. 936-942.. Pasmens, lei danças preïstoricas laissèron pauc de vestigis arqueologics clars per leis identificar d'un biais segur. Lei pinturas rupèstras de Bhimbetka en Índia, datadas de avC(en) Yashodhar Mathpal, Prehistoric Painting Of Bhimbetka, Abhinav Publications, 1984, p. 220., son sovent citadas coma l'exemple pus ancian de scenas de dança. Un ensemble d'artefactes eissits dau periòde predinastic egipcian (terralhas, una pintura murala, una tela de lin, etc.) mòstran egalament de scenas de dança, mai aqueleis objèctes datan dei millenaris V e IV avC, es a dire que son mai protoïstorics que preïstorics(en) « The Earliest Dancing Scenes in the Near East », Near Eastern Archaeology, vol. 66, n° 3,‎ septembre de 2003, pp. 84–95..

Lei danças ancianas e tradicionalas

Tre l'Antiquitat Auta, fòrça vestigis e testimoniatges confierman l'existéncia d'un art conscient e elaborat de la dança dins mai d'una region dau monde. Per exemple, la dança aviá una plaça importanta dins la societat egipciana e dins plusors estats mesopotamian(en) « Dance in Ancient Egypt », Near Eastern Archaeology, vol. 66, n° 3,‎ setembre de 2003, pp. 111–121.. Pasmens, leis elements pus vièlhs son sovent associats a de ceremònias religiosas ò ritualas. Lei formas de dança pus popularas an inicialament laissat mens de traças, mai apareisson pauc a cha pauc dins lei fònts.

Lei danças grècoromanas

thumb|right|Escultura grèga mostrant una chorea.

En Grècia Antica, la dança aviá una musa dedicada, Terpsicòra, e plusors estils diferents son atestats. Èran liats a d'eveniments guerriers (la Pirrica que simula un combat entre oplitas(it) Paola Ceccarelli, La pirrica nell’antichità greco romana. Studi sulla danza armata, Pisa-Roma, Istituti Editoriali e Poligrafici Internazionali, 1998.(fr) Marie-Hélène Delavaud-Roux, Les danses armées en Grèce antique, Ais de Provença, Publications de l'Université de Provence, 1993.(fr) Jean-Claude Poursat, « Les représentations de danse armée dans la céramique attique », Bulletin de Correspondance Hellénique, 1968, pp. 550-615.), religiós (danças ritualas liadas a Apollon e a Dionís(fr) Dominique Jaillard, « Pythies, Ménades et autres possédés », ASDIWAL, revue genevoise d'anthropologie et d'histoire des religions, n° 2,‎ 2007, pp. 60-81., mistèris d'Eleusis, etc.) e artistics (danças de teatre). En mai d'aquò, la chorea depintada per Omèr dins l’Iliada, una mena de ronda acompanhada per de cantaires, es a l'origina dau mot coregrafia.

Au sen de la Roma Antica, la dança ocupava una plaça mens importanta. Pasmens, èra pas un art negligible e de danças son atestadas dins de ceremònias religiosas e d'eveniments artistics e sociaus (teatre, jòcs, etc.). Tanben, la dança ocupava una plaça dins leis eveniments privats, comprés au sen dei classas dirigentas(fr) Lucas Brondel, Les femmes dans la Correspondance de Pline le Jeune : Représentations, rôles et places des femmes dans la pratique épistolaire d’un aristocrate romain du Ier siècle après J.-C. (memòria en 2022), coll. « Histoire », 223 p., e de formas novèlas se desvolopèron coma la pantomina. Fòrça popular, aqueu genre entraïnèt l'organizacion d'espectacles animats per de dançaires professionaus formats dins d'escòlas especializadas(fr) Florence Dupont e Pierre Letessier, Le Théâtre romain, Malakoff, Armand Colin/Dunod, 2017, 288 p..

Dins aquò, la dança romana e son istòria son relativament mau conegudas. D'efiech, lei fònts son eissidas de tèxtes latins e grècs que son pauc comprensibles. En particular, la traduccion d'aqueleis escrichs es malaisada en causa de la dificultat de comprendre lei mots tecnics ancians contenguts dins lei descripcions. De mai, l'iconografia es rara e leis autors crestians de la fin dau periòde roman condamnèron moralament la dança.

Lei danças indianas

Lei danças indianas ancianas e tradicionalas son nombrosas. La màger part son liadas a la religion, especialament a l'indoïsme. Uech formas son actualament recampadas au sen dei danças classicas indianas, un grop definit per l'Acadèmia Nacionala de la Musica, dau Teatre e de la DançaAquela lista es l'objècte de criticas de part d'istorians que considèran qu'es una temptativa de crear de tradicions a partir de movements artistics jutjats ancians ò autentics a l'exemple deis istorians europèus dau sègle XIX (Urmimala Sarkar Munsi, « Boundaries and Beyond: Problems of Nomenclature in Indian Dance History », dins Dance: Transcending Borders, Nòu Delhi, Tulika Books, 2008, pp.79-98 ; Rumya S. Putcha, « Between History and Historiography: The Origins of Classical Kuchipudi Dance », Dance Research Journal, vol. 45, n° 3,‎ 2013, pp. 91–110 ; Barbara Čurda, Enjeux identitaires, relationnels et esthétiques de la transmission de la danse Odissi en Inde : Le cas d'une école émergente à Bhubaneswar, tèsi de doctorat en Sciéncias e Tecnicas deis Activitats Fisicas e Esportivas, Université Blaise Pascal Clermont-Ferrand 2, 2013, p. 43).. Au mens quadre fan partida de la lista dempuei sa creacion en 1958 : lo bharatanatya es un art atribuït a Bharata Muni, lo dramaturg mai ò mens legendari a l'origina de la codificacion de la dança e de l'art dramatic dins lo Natya-shastra(en) Sunil Kothari, Bharata Natyam, Bombai, Marg Publications, 2000, p. 38.. lo kathakali es una forma de teatre dançat inspirat per la mitologia indó, especialament leis episòdis pus famós dau Ramayana e dau Mahabharata. lo kathak es una dança energica basada sus de movements que consistisson a martelejar rapidament lo sòu amb sei pès(en) Drid Williams, « In the Shadow of Hollywood Orientalism: Authentic East Indian Dancing », Visual Anthropology, Routledge, vol. 17, n° 1, 2004, pp. 69-98.. lo manipuri es una dança realizada dins lei temples. Lei femnas son vestidas d'una rauba cilindrica permetent de movements lents e leis òmes jògan, lo pitre nud, d'un instrument de percussion tot en realizant de movements pus rapids. Aquela oposicion crèa un contrast fòrt entre lei dançaires(fr) Philippe Martin, « Janmashtami », dins Dictionnaire des temps sacrés, CNRS Éditions, 2023.. Quatre autrei danças (l’odissi, lo mohiniattam, lo kuchipudi e lo sattriya) foguèron inscrichas dins la lista après sa creacion. Son de danças originàrias de regions particularas dau país (Odissa, Kerala, Andhra Pradesh e Assam).

Lei danças asiaticas

En seguida de la difusion dau bodisme en Asia Orientala e en Asia dau Sud-Èst, la dança indiana aguèt una influéncia importanta sus lo desvolopament dei danças en Insulíndia, en Indochina e en Extrèm Orient. D'efiech, fòrça danças d'aquelei regions son eissidas de la mescla entre de danças indianas – e de còps chinesas – e de tradicions artisticas localas (danças de Kandy en Ceilan, legong de Bali, danças inspiradas per la mitologia de Cambòtja e de Siam, etc.). En Japon, l'influéncia indiana foguèt pus discrèta que passèt per lo filtre de China e de Corèa. Pasmens, combinadas ais estils formaus dei corts imperialas d'aquelei país, menèt a la formacion dei danças estilizadas dei celebracions imperialas e shintos (bugaku, kagura).

Lei danças popularas

thumb|right|Dançaira de flamenco.

Lei danças popularas e lei danças folcloricas son eissidas, tant en Occident qu'en Orient, dei culturas païsanas e dei fèstas pontuant l'annada agricòla. Aquelei tradicions comunautàrias èran largament liadas ai crèires primitius (especialament lo paganisme en Euròpa) e ais eiretatges culturaus etnics e regionaus. Aquò menèt frequentament au desvolopament de formas e de tecnicas complèxas, susceptiblas d'evoluïr per formar d'escòlas vertadieras.

Lo flamenco, una dança tradicionala d'Andalosia, es un exemple caracteristic d'aqueu tipe de dança populara venguda una dança fòrça tecnica. Istoricament, es lo resultat de la mescla de tradicions ibericas anticas, de motius arabis e gitanos e de danças castelhanas e aragonesas(fr) Bernard Leblon, Gitans et Flamenco. L’émergence de l’art flamenco en Andalousie, Centre de recherches tsiganes – CRDP Midi-Pyrénées, 1994.(es) Alfredo Grimaldos, Historia social del flamenco, Peninsula, 2010.(es) José Manuel Gamboa, Una historia del flamenco, Espasa Calpe, 2005.. Exigís un important mestritge tecnic car es fondat sus un important trabalh dei pè per seguir lo ritme de la musica e sus de movements dau rèsta dau còrs per exprimir sentiments e emocions(fr) Jean-Marie Lemogodeuc e Francisco Moyano, Le Flamenco, PUF, coll. « Que sais-je ? », 1994, 127 p..

Lei danças de salon

Eissidas de danças tradicionalas e de pas caracteristics, lei danças de salon son aparegudas dins lei salons de l'aristocracia europèa, especialament francesa e italiana. Puei, se difusèron e evolucionèron en integrant la societat borgesa. L'istòria dei danças de salon europèas pòu èsser devesit en tres fasas proncipalas. Lo premier periòde comencèt a la fin dau sègle XV e s'acabèt vèrs 1650. Foguèt marcat per de danças vigorosas coma la galharda, una dança italiana apareguda en Lombardia vèrs 1480(en) Thomas Forrest Kelly, Music Then and Now, Harvard University, 2012, p. 75.. Puei, de 1650 a 1750, venguèt un periòde dominat per lo menuguet, una dança francesa de tres temps fondada sus de movements moderats, graciós e nòbles. Enfin, lo darrier periòde, de 1750 au començament dau sègle XX, foguèt mai que mai influenciat per la valsa(fr) Rémi Hess, La valse, un romantisme révolutionnaire, París, Éditions Métailié, coll. « Sciences humaines », abriu de 2003, 192 p..

A partir de la fin dau sègle XIX, lei danças de salon foguèron mai e mai influenciadas per lei danças vengudas deis Estats Units e pus generalament dau continent american. Pus rapidas, aquelei danças conoguèron un imoportant succès popular (two-step, ragtime, tango, foxtrot, etc.). Puei, durant leis ans 1920 e 1930, leis influéncias afroamericanas (jazz, charleston), caribas e sud-americanas venguèron predominantas (rumba, conga, samba). Aqueu movement culturau contunièt après la Segonda Guèrra Mondiala amb la difusion dau merengue e dau cha-cha-cha (ans 1950), de la bossa nova, dau rock'n'roll(fr) Daniel Dellisse, Histoire(s) du rock'n'roll, París, Éditions du Félin, 2024. e dau twist (ans 1960) e, pus recentament, dau breakdance(fr) Guillaume Éradel, C'est quoi le breakdance ?, Saint-Denis, Edilivre, 2015. (ans 1980).

La dança sabenta europèa

thumb|right|Lo Lac dei Ciunes, un dei balets pus famós de la dança sabenta europèa.