Democracia

La democracia, dau grec ancian dêmokratía, compausat de dèmos (« pòple ») e kratos (« poder »), designa literalament lo « govern dau pòple ». Constituís un dei conceptes politics mai fondamentaus e mai discutit de l'istòria de la pensaa umana. Dins son sens mai generau, designa un regime politic fondat sus l'exercici dau poder per lo pòple, siá directament siá indirectament per lo mejan de representents elegits, dins lo quadre de reglas assegurant las libertats fondamentalas e l'egalitat juridica dels ciutadans. Naissua durant l'Antiquitat Greca, teorizaa per los filosòfes de las Lutz e consacraa per las grandas revolucions dels segles XVIII e XIX, la democracia s'es impausaa pendent lo segle XX coma lo regime de referéncia a l'eschala mondiala, tot en demorant un objecte de contestacion, de reinterpretacion e de crisi permanenta. Aüra, curbe una importanta diversitat de formas institucionalas, de tradicions intellectualas e de practicas politicas. Pasmens, se tròba confrontaa a de defís majors coma lo desvolopament de las inegalitats socialas, lo chambiament climatic mondiau, la crisi de la representacion, lo desvolopament dau populisme e la generalizacion de la desinformacion.

Originas e istòria de la democracia

La democracia atenenca

thumb|right|Pericles, figura centrala de la democracia atenenca.

Es a Atenas, a la fin dau segle VI avC, que la democracia faguèc sa prumiera aparicion coma regime politic explicitament nomat e teorizat(fr) Marie-Françoise Baslez, Histoire politique du monde grec antique, Nathan, 1999, 316 p.(fr) Claude Mossé, Histoire d'une démocratie : Athènes des origines à la conquête macédonienne, Seuil, coll. « Points Histoire», 1971.. D'efiech, après una crisi politicosociala prigonda, las reformas de Clistenes, menaas a partir de 508 avC, metèron en plaça las basas d'un sistema politic inedit en despartissent lo còrs civic segon una basa territòriala e en instaurant d'institucions fondaas sus la participacion directa dels ciutadans(fr) Pierre Lévêque e Pierre Vidal-Naquet, Clisthène l'Athénien, Les Belles Lettres, 1974, 163 p.. Sota Pericles (495-429 avC), la democracia atenenca agantèc l'apogeu de son poder. Sas institucions principalas èran l’Ékklesía, l'assemblaa de l'ensemble dels ciutadans encharjaa de discutir e de votar las leis, la Boulé un conseu encharjat de preparar los trabalhs de l’Ékklesía e l’Eliaía, un tribunau popular compausat de jurats chausits a l'azard.

Lo tiratge au sòrt jogava un ròtle central dins lo sistema atenenc que permetiá d'assegurar una rotacion de las charjas e una egalitat de principi entre los ciutadansDos principis fondamentaus de la democracia greca designavan aquela egalitat : l'isonomia (egalitat juridica) e l'isogoria (egalitat de paraula).. Un sistema d'indemnizacion dels ciutadans permetiá pereu la participacion de ciutadans modestes a la vida politica. Aquela democracia directa demòra una referéncia intellectuala majora per lei teoricians de la democracia participativa moderna, mas aviá pasmens de limits considerables. D'efiech, lo ciutadanatge i èra reservat als òmes liures naissuts de parents atenencs, l'esclavatge èra la basa d'una partia importanta de l'economia e los forestiers avián pas lo drech de participar a la vida politica de la ciutat.

La tradicion republicana romana

Roma foguèc jamai una democracia au sens atenenc dau terme. Pasmens, la tradicion republicana romana (509-27 avC) aguèc un ròtle important dins la formacion de la pensaa politica occidentala. Lo sistema republican roman combinava d'elements aristocratic, coma un Senat dominat per los patricians, e d'elements democratics coma d'assemblaas popularas (comices) e de magistrats encharjats de defendre los interès dau pòple còntra los abús dels patricians (tribuns de la pleba)(fr) François Hinard, République romaine, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », Paris, 2000.(fr) Richard Adam, Institutions et citoyenneté de la Rome républicaine, Hachette supérieur, 1996, 160 p.. La pensaa politica de Ciceron (106-43 avC) constituís la teorizacion principala dau regime republican. Dins De Republica, se prononcièc en favor de l'idea d'una constitucion mixta organizaa a l'entorn de principis monarchics, aristocratics e democratics per assegurar l'estabilitat dau regime e dau ben comun(fr) Viktor Pöschl, « Quelques principes fondamentaux de la politique de Cicéron », Comptes-rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres, 131 annaa, n° 2,‎ 1987, pp. 340-350.. Aquela concepcion de la republica, fondaa sus la gestion de la « chausa publica », la separacion dels poders, lo regne de la lei e la vertut civica, anava irrigar prefondament las reflexions dels revolucionaris francés e estatsunidencs dau segle XVIII.

L'Edat Mejana e las prumieras formas de representacion modernas

L'Edat Mejana europeu, dominat per la feudalitat e la monarchia de drech divin, foguèc pas un periòde democratic. Pasmens, d'institucions e de practicas medievalas pausèron las basas de la representacion politica moderna. Per exemple, las assemblaas d'Estats, achampant la noblessa, lo clergat e lo Tèrç Estat, se desvolopèron dins mai d'un reiaume coma organes consultatius dau poder reiau. En Anglaterra, la Magna Carta de 1215 pausèc un principi fondamentau entre lo drech dau sobeiran de levar l'impòst e lo consentiment dels grands dau reiaume a acceptar aquel impòst(en) Danny Danziger e John Gillingham, 1215, the year of Magna Carta, Hodder & Stoughton general, Londres, 2003, 324 p.. Aqueu texte amorçèc ansin la limitacion juridica dau poder reiau. En parallele, plusors vilas italianas de la fin de l'Edat Mejana (Venècia, Gènoa, Florença, etc.) experimentèron de formas originalas de govern republican fondat sus la participacion d'una oligarchia de marchands e de nobles a la vida politica de la ciutat. Sovent fòrça complexas, las institucions d'aquelas republicas marchandas prefiguravan lo foncionament de las institucions representativas modernas(fr) Boško I. Bojović, Raguse (Dubrovnik), entre l’Orient et l’Occident (XIIe – XVIIe siècle), París, De Boccard, 2011, 275 p.(fr) Jean-Claude Hocquet, Venise au Moyen Âge, París, Belles lettres, 2003.(it) Valeria Polonio, L'amministrazione della Res publica genovese fra tre e quattrocento, Genòa, Società Ligure di Storia Patria, 1977..

Las revolucions democraticas dels segles XVII e XVIII

thumb|right|Declaracion dels Drechs de l'Òme e dau Ciutadan de 1789.

Las grandas revolucions dels segles XVII e XVIII, eissias de las transformacions economicas e intellectualas dau movement umanista e de la filosofia de las Lutz foguèron l'eveniment decisiu a l'origina de la democracia moderna. La prumiera revolucion majora foguèc la Gloriosa Revolucion anglesa de 1688 que consacrèc la supremacia dau Parlament sus lo poder reiau e pausèc las basas d'una monarchia constitucionala(fr) Bernard Cottret, La Glorieuse Révolution d'Angleterre, 1688, París, Gallimard, 2013.. Un an mai tard, lo Bill of Rights assegurèc los drechs fondamentaus dels subjectes de la corona e l'independéncia dau Parlament. La segonda revolucion centrala dau periòde foguèc l'insureccion estatsunidenca. D'efiech, aquela revolucion s'acompanhèc d'un important trabalh politic per legitimar l'independéncia dau païs e sa rompedura amb lo Reiaume Unit. La Declaracion d'Independéncia e la Constitucion dels Estats Units afirmèron ansin lo principi de l'egalitat entre los òmes, l'existéncia de drechs inalienables (drech a la vida, drech a la libertat, etc.) e organizèron una democracia representativa basaa sus la separacion dels poders, lo federalisme e un sistèma d'equilibri entre las institucions destinat a empachar la tirania(en) Lucas Kent Ogden, Uniting the States : A Commentary on the American Constitution, 3 edicion, Norderstedt, 2015.. Enfin, lo tresen eveniment centrau per l'emergéncia de la democracia moderna foguèc la Revolucion Francesa de 1789. Proclamant los drechs de l'òme e dau ciutadan e l'abolicion dels privilegis de l'Ancian Regime, definiguèc los conceptes de nacion sobeirana, de ciutadanatge universau e d'egalitat civila(fr) Georges Lefebvre, La Révolution française, París, Presses universitaires de France, 1989.(fr) Michel Biard (dir.), La Révolution française : une histoire toujours vivante, París, Tallandier, 2009, 446 p..

L'extension dau sufragi

Lo segle XIX foguèc marcat per una extension progressiva, conflictuala e inegala dau sufragi. En Euròpa e en America dau Nòrd, lo drech de vòte, inicialament reservat als proprietaris e als contribuidors mai riches (sufragi censier), foguèc pauc a cha pauc estendut a l'ensemble dels òmes adults dins lo corrent dau segle XIX. Lo drech de vòte de las femnas foguèc reconoissut mai tardivament, principalament durant la prumiera mitat dau segle XX.

Consolidacion e crisi de la democracia

Despuei lo començament dau segle XX, la democracia a conoissut mai d'una crisi greva. La prumiera foguèc lo desvolopament dau faissisme en Itàlia e en Alemanha que constituissèc una remesa en causa radicala de las valors democraticas liberalas(fr) Pierre Milza e Serge Berstein, Le Fascisme italien, 1919-1945, Le Seuil, 1980.. La segonda foguèc la longa confrontacion amb lo comunisme sovietic durant la Guerra Freja(fr) Robert O. Paxton e Julie Hessler, L'Europe au XXème siècle, Taillandier, 2011.(fr) André Fontaine, La Tâche Rouge, Éditions de la Martinière, 2004.. Dins los dos cas, la democracia liberala, basaa sus una economia capitalista, sortissèc renforçaa dau conflicte. La chausida d'institucions democraticas per las colonias africanas e asiaticas vengüas independentas dins lo corrent dels ans 1950-1960 foguèc un autre argument en favor de la democracia. Pasmens, despuei los ans 1980-1990, son apareissuts de regimes autoritaris e arbitraris que mantènon formalament un quadre democratic. Aquò es a l'origina de la crisi actuala de la democracia que son foncionament es pauc a cha pauc minat per aquelas derivas. Lo desvolopament de las inegalitats socialas, especialament au sen dels païs neoliberaus, es un autre problema greu que favoriza la montaa dau populisme e, mai generalament, de movements antidemocratics.

Los fondaments teorics

La sobeiranetat populara

Lo principi de sobeiranetat populara constituís lo fondament filosofic de basa de totas las concepcions democraticas dau poder politic. Afirma que lo poder legitime emana unicament dau pòple e pòt unicament èsser exercit en son nom e a son profiech. Aqueu principi s'opausa a tota teoria dau poder fondaa sus la transcendéncia divina, la tradicion ereditària o la superioritat naturala d'una aristocracia. Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) ne'n donèc una definicion precisa, e relativament radicala, dins son obratge Du Contrat social publicat en 1762. Segon eu, la sobeiranetat residís dins la « volontat generala » qu'es l'expression de l'interès comun dau còrs politic, nocion diferenta de la simpla addicion de las volontats individualas. Aquela volontat generala es inalienabla e indivisibla. Segon Rousseau, adversari de la representacion politica, deu èsser exercia directament per lo pòple sobeiran(fr) Robert Derathé, Jean-Jacques Rousseau et la politique de son temps, Presses Universitaires de France, 1950..

Lo contracte sociau