thumb|right|250px|Nicolau Maquiavèl foguèt un dels primièrs a far usatge dau mot stato dins lo sens d'« unitat politica d’un pòble que lo dobla e pòt subreviure a las anadas e vengudas non solament dels govèrns mas tanben de las formas de govèrn ».
L'estat es una dei formas d'organizacion politica e juridica d'una societat (coma comunautat de ciutadans o de subjèctes) o d'un país. Foguèt precedit per la Polis grèga, la res publica romana, lo Sant Empèri Roman Germanic... Es delimitat per de frontieras territorialas qu'a l'interior sei leis s'aplican e es constituit d'institucions per exercir autoritat e poder; la legitimitat d'aquela autoritat repausa sus la sobeiranetat (dau pòble o de la nacion per exemple).
Lo concèpte d'Estat varia segon leis autors; d'unei lo definisson coma un ensems d'institucions que tenon autoritat e poder per establir lei nòrmas que regulan una societat avent sobeiranetat intèrna e extèrna sus un territòri determinat. Max Weber, en 1919, definís l'Estat coma una organizacion que reclama per se meteissa, amb succès, lo "monopòli de la violéncia legitima"; segon eu, dintre de l'Estat s'incluson d'institucions coma lei fòrças armadas, l'administracion publica, lei tribunaus e la polícia; assumís tanben l'estat lei foncions de defensa, govèrn, justícia, securitat, e lei relacions exterioras.
L'evolucion dau concèpte menèt au desvolopament de « l'Estat de drech » que s'articula a l'entorn dau règne de la lei, de la division dei poders (executiu, legislatiu, judiciari) e d'autrei foncions mai subtilas coma l'emission de sa moneda pròpria.
Istòria
L'Estat es probable aparegut durant lo Neolitic a la fin dau Temps de la Pèira. Lei condicions d'aquela aparicion son desconegudas e son l'objècte de discussions entre istorians, arqueològs e filosòfs. Lo foncionament dei premiereis Estats identificats pòu èsser documentat a partir de l'Anquitat Auta en Mesopotamia e en Egipte. Pasmens, aqueleis Estats aparéisson ja ben desvolopats amb una autoritat centrala capabla d'impausar sa volontat a de desenaus de miliers d'individús. Lo drech e l'activitat legislativa son una dimension importanta de l'activitat d'aqueleis Estats coma lo mòstran lei sobeirans legendaris e legislators presents dins lei mites fondators de mai d'una vila, lei còdis juridics descubèrts en Mesopotamia, lei lèis dei ciutats-Estats grègas e l'invencion dau drech modèrne per lei Romans.
Durant lo Temps Mejan, en Euròpa, la fragmentacion dau poder politic per la feudalitat empachèt pas l'emergéncia de poissanças pus importantas coma la papautat o lo Sant Empèri Roman Germanic. Lo cas de l'Empèri Bizantin es particular car es lo successor dirècte de l'Empèri Roman. Seis estructuras resistiguèron donc lòngtemps mai son modèl se difusèt pasAu contrari, l'Empèri Bizantin foguèt pauc a pauc influenciat per la feudalitat.. Pasmens, aqueleis autoritats declinèron lentament e la reafiermacion dau poder estatau foguèt puslèu l'òbra dei rèis, magerament lei rèis de França, d'Anglatèrra e de Castelha. Aquela transformacion foguèt marcada per una vision pus nacionala e pus laïca de l'Estat e per una reduccion progressiva dau ròtle de la Glèisa dins leis afaires estataus.
La Reforma Protestanta aguèt un impacte considerable sus l'estructura politica europèa. D'efiech, lei Guèrras de Religion limitèron mai lo poder de la papautat en Euròpa e renforcèt lo poder dei princes. De mai, lo principi dau cujus regio, ejus religio, formalizat en Alemanha, establiguèt l'idèa que leis Estats avián desenant de domenis reservats. L'Estat modèrne es ansin probable nascut amb la signatura dei Tractats de Vestfàlia en 1648. Aquel Estat foguèt transformat per lo desvolopament de la borgesiá que prenguèt pauc a pauc lo poder au detriment de la noblesa e dau clergat. La Revolucion Francesa e l'industrializacion foguèron leis etapas decisivas d'aquela evolucion. Foguèron acompanhadas per l'aparicion d'ideologias novèlas que prenguèron en còmpte lo ròtle de l'Estat dins la societat (liberalisme, marxisme...).
A la fin dau sègle XIX, la necessitat d'arbitrar pacificament lei conflictes entre Estats menèron a l'aparicion d'organizacions internacionalas e supranacionalas. Lo movement foguèt accelerat per lei doas guèrras mondialas amb la creacion de la SDN e de l'ONU. La necessitat d'un partiment pus egalitari dei ressorsas e dei bens produchs donèt tanben de ròtles novèus a l'Estat en matèria de partiments dei richessas (Estat-Providéncia). Pasmens, aqueu renforçament intèrne de l'Estat dèu desenant faciar lei fòrças centrifugas eissidas de la mondializacion, de la multiplicacion deis institucions supranacionalas, de l'aparicion de domenis onte lo poder de la lèi es mau definit (internèt) e de l'influéncia de l'ideologia neoliberala qu'es partisana d'un Estat limitat au minimom.
L'Estat dins lo drech
L'Estat dins lo drech intèrne
En drech intèrne, l'Estat es generalament considerat coma la forma d'organizacion que la societat utiliza per s'orientar e se gerir. Un aspècte major d'aquela vision es que l'Estat, gràcias a seis institucions, a lo monopòli de la constrencha fisica legitima sus son territòri. En particular, es encargat d'assegurar lo foncionament de la polícia e de la justícia. Pasmens, d'un ponch de vista etic, aquò significa pas que totei lei violéncias exercidas per l'Estat sus sa populacion son legitimas. Aquò èra clarament presentat dins l'article 35 de la Declaracion dei Drechs de l'Òme e dau Ciutadan de 1793.
L'Estat dins lo drech internacionau
Lei elements e lei ròtles de l'Estat
Un Estat es constituït de tres elements constitutius que son una populacion, un territòri e una organizacion politica comuna. L'Estat es l'institucion que detèn lo poder sus la populacion e sus son territòri. La sobeiranetat es lo poder suprèm reconegut a l'Estat qu'implica l'exclusivitat de sa competéncia sus son territòri (sobeiranetat intèrna) e son independéncia absoluda dins l'òrdre internacionau (sobeiranetat extèrna).
La definicion de son ròtle es variabla. Sa foncion pus basica es de defendre e de protegir seis individús e sa populacion còntra seis enemics interiors e exteriors. Aqueu domeni es sovent resumit per lo tèrme de « missions regalianas », un concèpte qu'englòba la seguretat interiora (mantenement de l'òrdre public), la seguretat exteriora (diplomacia e defensa dau territòri) e la definicion e l'aplicacion dau drech e dei lèis. La definicion de la moneda e sa fabricacion, la definicion, la levada e la collècta de l'impòst e la gestion dei finanças publicas son sovent estacadas a aquel ensemble.
A aquela vocacion iniciala, d'autrei ròtles se son estats aponduts, magerament dins lei domenis economics e sociaus. Ansin, dins fòrça Estats modèrnes, l'Estat dèu assegurar la redistribucion dei richessas entre seis individús o defendre leis interès de sei productors a l'internacionau. Au nivèu sociau, l'Estat es sovent encargat de la gestion de la santat publica e de l'educacion. Lei projèctes pus importants (construccion d'infrastructuras...) li son tanben generalament fisats.
La formacion, la reconeissença e la disparicion deis Estats
La creacion d'un Estat es un eveniment qu'a luòc quand una comunautat umana reunís lei tres elements constitius d'un Estat. Pasmens, dins lo monde contemporanèu, la reconoissença de la sobeiranetat d'aquel Estat per leis autreis Estats (la « comunautat internacionala ») es un quatren element indispensable per perennizar son existéncia. D'efiech, en l'abséncia d'aquela reconoissença, l'Estat pòu èsser atacat per l'Estat reconegut coma lo possessor legitim de son territòri. En practica, un Estat novèu se forma donc dins un nombre reduch de cas : accession a l'independéncia d'un territòri semi-autonòm (protectorats, dominions...), d'un territòri colonizat (èx-colonias europèas...), division d'un Estat existent (Checoslovaquia, Iogoslavia...) o fusion d'Estats existents (Itàlia en 1866, Alemanha en 1871...).
La reconeissença de la sobeiranetat pòu èsser tacita o efectiva. Dins lo premier cas, lei dos Estats entretènon de relacions fòrça limitadas e la situacion es sovent la traduccion d'un conflicte. Per exemple, a l'ora d'ara, França reconoís pas oficialament l'existéncia de la Corèa dau Nòrd. Dins lo segond cas, lei dos Estats pòdon entretenir de relacions comercialas, culturalas, politicas, etc. La reconeissença juridica es lo nivèu pus fòrt de reconoissença entre dos Estats. Se tradutz per l'establiment de relacions diplomaticas.
Durant son existéncia, un Estat pòu conéisser de transformacions importantas coma l'annexion o la pèrda de territòris. La guèrra es istoricament lo motor principau d'aqueleis evolucions mai d'autrei causas existisson (venda de territòris, scission negociada...). Un Estat disparéis quand la totalitat de son territòri es annexat per un autre Estat (Polonha en 1792, RDA en 1990) ò per d'Estats novèus eissits de sa fragmentacion (URSS en 1991). Dins aquela situacion, un Estat pòu refusar de reconéisser aquela disparicion. Se met alora en plaça una ficcion diplomatica. Lo govèrn en exili de l'Estat disparegut es totjorn reconegut coma legitim maugrat son abséncia de poders efectius. Una restauracion d'aquelei poders es possible en cas de reconquista d'una partida dau territòri (govèrns aliats en exili de la Segonda Guèrra Mondiala).
Lei formas e l'organizacion politica de l'Estat
Lei formas de l'Estat
L'Estat unitari
L'Estat unitari es caracterizat per una aplicacion identica de la lèi per totei lei ciutadans. Aquò es assegurat per una centralizacion importanta que permet de la concentracion dau poder au nivèu nacionau. En retorn, l'autonòmia dei collectivitats territòrialas es reducha. França es sovent presentada coma l'exemple tipic d'un Estat d'aqueu tipeDempuei 2003, la constitucion francesa precisa que lo país es decentralizat. Dins lei fachs, lei procès decisionaus son demorats identics e França demòra de facto un país relativament centralizat.. L'Estat unitari decentralizat es una varianta onte la concentracion dau poder es compatibla amb una decentralizacion territòriala o foncionala. Dins aqueu cas, lei collectivitats territòrialas an de poders vertadiers mai lo govèrn dispausa de mejans de susvelhança e de contraròtle que li permèton d'annular una decision locala. Lei comunautats autonòmas espanhòlas son sovent citadas coma exemples d'aqueu mòde d'organizacion.
L'Estat federau
Lo federalisme es un sistèma estatau organizat a l'entorn de dos nivèus relativament independents. Un Estat federau es ansin constituït de mai d'un Estat o províncias que dispausan d'una sobeiranetat mai o mens importanta. Aqueleis entitats tènon generalament de lèis e d'institucions civilas e penalas pròprias e pòdon administrar dirèctament de domenis importants coma l'educacion o la santat. Au nivèu nacionau, son liadas entre elei per una lèi comuna, sovent una constitucion, que definís sei drechs e sei competéncias. Aqueu modèl es frequent dins lo monde contemporanèu. Per exemple, leis Estats Units, la Federacion de Russia, Alemanha, Mexic e Índia son de federacionsCau nòtar que Soïssa es una federacion dempuei 1848. Pasmens, es sovent dicha Confederacion Elvetica car, a sa creacion, èra una confederacion..
L'Estat confederau