thumb|right|Estatua modèrna d'Avicena dins lo pavalhon deis erudits de Viena.
Abū ‘Alī al-Husayn ibn ‘Abd Allāh ibn Sīnāابو علی الحسين بن عبد الله بن سينا en persan. (7 d'aost de 980, Khormeytan - aost de 1037, Hamadan), latinizat en Avicena, es un mètge e un filosòf de l'Edat Mejana. Personalitat importanta en Pèrsia e en Asia Centrala durant son existéncia, foguèt mètge e visir de plusors princes importants dau periòde. Se foguèt de còps victima dei conflictes frequents que se debanavan dins la region, li donèt accès a de bibliotècas fòrça importantas. Ansin, foguèt capable de prepausar una sintèsi filosofica e scientifica entre saber ancian d'Aristòtel, de Galen e dei neoplatonicians e la teologia musulmana. Son aspècte pus important es lo Lo Canon de la Medecina, una sintèsi enciclopedica dei conoissenças medicalas que demorèt l'obratge de referéncia en Euròpa e en Orient Mejan fins au sègle XVII. Pasmens, l'òbra d'Avicena s'estend egalament a la filosofia, a la metafisica, a l'astronomia, a l'alquimia, ai matematicas e a la psicologia.
Lo trabalh d'Avicena aguèt una influéncia majora en Euròpa e dins lei regions musulmanas fins a la revolucion scientifica. D'efiech, sei tèxtes conoguèron una difusion importanta e foguèt traduchs en latin tre lei sègles XII e XIII. Basats sus de tractats antics perduts en Euròpa Occidentala, aguèron un succès important en mesclant sabers antics e observacions personalas de l'autor. En particular, prepausèt una modernizacion dei teorias ancianas dominantas coma la teoria deis umors. A partir dau sègle XVII, la generalizacion de l'empirisme e de l'experiéncia au sen de la comunautat scientifica europèa entraïnèt la refutacion progressiva d'Avicena. Pasmens, certaneis elements de sa pensada demorèron en vigor fins au sègle XIX.
Uei, se l'òbra scientifica d'Avicena es estada invalida, son trabalh filosofic es totjorn estudiat dins mai d'un país musulman, magerament en Orient Mejan. Sa tomba es tanben un luòc de romavatge important en Iran. Enfin, d'un biais generau, Avicena es considerat coma una figura majora de l'Edat d'Aur de l'Islam amb de personalitats coma Averroès e Al-Farabi.
Biografia La vida d'Avicena es subretot coneguda gràcias a son autobiografia. Aqueu tèxte permet d'aver un imatge relativament precís de son existéncia mai certanei passatges son desenant l'objète de criticas. Per exemple, lo fach que seriá vengut mètge a 16 ans es susprenent per mai d'un istorian(en) Lawrence I. Conrad, The Arab-Islamic medical tradition, Cambridge University Press, 1995, p. 114..
Jovença e formacion
Avicena nasquèt lo 7 d'aost de 980 en Transoxiana a Khormeytan, un vilatge de la region de Bokhara(fr) Paul Mazliak, Avicenne et Averroès. Médecine et Biologie dans la civilisation de l'Islam, Vuibert/Adapt, 2004, pp. 12-15.. Son nom complèt es Abu Ali al-Husain Ibn Abd Allah Ibn Sina. Son paire, dich Abdallah, es un musulman chiita ismaelian originari de Balkh. Èra collector d'impòsts per lo sobeiran samanida Nouh II (976-997). Sa maire èra dicha Setaneh e èra d'origina tatgica(fr) J. C. Sournia, Médecins arabes anciens, Xe et XIe siècles, Conseil international de la langue française, 1986, pp. 197-199.. Durant sa jovença, Avicena foguèt iniciat a l'aritmetica per un marchand erborista que mestrejava lo calcul indian. I mostrèt una bòna memòria. Estudièt alora l'Alcoran e la filosofia sota la direccion dau mèstre Abu Abdallah Ennatili. A 10 ans, aviá una conoissença solida de l'Alcoran, de l'aritmetica, de la geometria euclidiana e dei basas en filosofia e en logica. Èra tanben vengut capable de legir solet d'obratges complèxs coma l’Almagest de Ptolemèu. A 14 ans, descurbiguèt lei tèxtes d'Ipocrates e comencèt de tradurre Galen(fr) Paul Mazliak, Avicenne et Averroès. Médecine et Biologie dans la civilisation de l'Islam, Vuibert/Adapt, 2004, pp. 15-16..
Vèrs 996-997, gràcias a sa memòria, foguèt acceptat coma mètge a l'Escòla de Gondichapor, un centre medicau prestigiós de la premiera partida de l'Edat MejanaPasmens, vèrs 1000, lo centre èra dins un estat de declin en causa de la concurréncia amb lei centres creats per lei califas abbassidas.. Un an pus tard, comencèt d'ensenhar la medecina a l'espitau de Bokhara. Puei, jonhèt la cort samanida per sonhar lo prince Nouh II qu'aviá de problemas de colicas. Identifiquèt la causa de la malautiá, una intoxicacion au plomb contengut dins lei pinturas de la vaissèla utilizada per lo prince, e foguèt autorizat a consultar la bibliotèca reiala. Aquò li permetèt d'aquistar de conoissenças fòrça importantas sus leis autors ancians en despiech de dificultats per comprendre la Metafisica d'Aristòtel.
D'una cort princiera a l'autra
thumb|right|Mausolèu d'Avicena en 2018.
Vèrs 1001, après la mòrt de l'emir Nouh II, un incendi ravatjèt la bibliotèca dei Samanidas. Leis enemics d'Avicena aprofichèron l'ocasion per l'accusar de la catastròfa e l'accès a l'espitau de Bokhara li foguèt refusat per lo poder. Menaçat d'arrestacion, Avicena s'enfugiguèt en Khwarezm onte foguèt ben acuelhit per lo prince locau. I demorèt 9 ans e comencèt la redaccion de sei premiers libres(fr) Paul Mazliak, Avicenne et Averroès. Médecine et Biologie dans la civilisation de l'Islam, Vuibert/Adapt, 2004, pp. 17-20.. Pasmens, a aquela epòca, la situacion politica èra fòrça instabla dins lo mond musulman, especialament en causa de conflictes recurrents entre dinastias persanas e turcas. En 1010, Khwarezm foguèt ansin conquistat per de Turcs e Avicena quitèt la region per s'installar a Gorgan au sud-èst de la Mar Caspiana. Es dins aquel endrech que comencèt la redaccion dau Canon de la Medecina.
En 1014, Avicena foguèt invitat a Hamadan per l'emir buyida Chams ad-Dawla (997-1021) que sofrissiá de dolors inexplicadas. Un còp garit, decidèt de nomar lo mètge coma visir. Fins a 1021, Avicena menèt donc una vida fòrça activa consacrada a la gestion deis afaires publics durant la jornada e ai sciéncias durant la nuech. Per aquò, recebèt l'ajuda d'Al-Juzjani (vèrs 980-1037), un mètge que venguèt son secretari. Es durant aqueu periòde que foguèron acabats lo Canon e plusors autreis obratges majors. Mai en 1021, la mòrt de Chams ad-Dawla entraïnèt un cambiament politic a la tèsta de l'Emirat Buyida. Arrestat, Avicena passèt quatre mes en preson(fr) Paul Mazliak, Avicenne et Averroès. Médecine et Biologie dans la civilisation de l'Islam, Vuibert/Adapt, 2004, p. 21..
En 1023, capitèt de s'enfugir per anar a Ispahan per s'installar a la cort de l'emir Ala ad-Dawla Muhammed (1008-1041). Sa fama agantèt alora son apogèu e viatjèt regualrament en Pèrsia, en Mesopotamia e en Asia Centrala per sonhar lei princes dau periòde. Contunièt tanben sei reflexions e escriguèt plusors tractats d'astronomia, de sciéncias e de lingüistica. En 1037, Avicena tombèt malaut durant una campanha de son protector en Kermanshah. La causa de sa malautiá es l'objècte d'ipotèsis variadas (cancèr, dissentariá, empoisonament...). Avicena moriguèt a Hamadan en aost de 1037 a 57 ans. Foguèt enterrat dins la vila e son tombèu venguèt rapidament un luòc de romavatge. En 1952, un mausolèu monumentau foguèt bastit per protegir l'endrech.
Òbras e influéncia
Avicena es l'autor de plusors desenaus de tractats e de traduccions que regardan de domenis variats coma la logica, la lingüistica, la poesia, la fisica, la psicologia, la medecina, l'alquimia, lei matematicas, la musica, l'astronomia, la morala, l'economia, la metafisica e l'estudi de l'Alcoran. Sei traduccions, principalament Aristòtel, Galen e Ipocrates s'inscrivián dins un movement pus larg de descubèrta dei filosòfs grècs dins lo mond arabi. Lo nombre de tèxtes encara coneguts de l'òbra d'Avicena es estimat entre 160 e 276 segon lei cercaires. Quauquei centenaus son probablament estats perduts(fr) Paul Mazliak, Avicenne et Averroès. Médecine et Biologie dans la civilisation de l'Islam, Vuibert/Adapt, 2004, pp. 17-20.Avicena redigiguèt la màger part de son òbra en arabi classic. Pasmens, quauqueis òbras foguèron escrichas en persan..
Medecina
Lo Canon de la Medecina
thumb|right|Version aràbia dau Canon de la Medecina escricha au sègle XV.
Lo Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb (« Canon de la Medecina » en occitan) es l'òbra medicala majora d'Avicena. Publicat vèrs 1020, es compausat de cinc libres e rescontrèt un succès fòrça important. Eclipsèt lei trabalhs anteriors d'Al-Razi (850-926), d'Ali ibn Abbas al-Majusi (930-994) e d'Albucassis (936-1013). Traduch en latin per Gerard de Cremona (1114-1187)(fr) Danielle Jacquart, « Des traductions au fil de la plume et à la chaîne ? Le cas de Gérard de Crémone », Cahier d'études hispaniques médiévales, 2018, n° 41, pp. 111-123., l'obratge se difusèt en Euròpa e i demorèt una basa fondamentala de la medecina fins au sègle XVII.
Leis apòrts d'Avicena
Lo trabalh medicau d'Avicena sintetizèt lo saber medicau de son epòca en i integrant leis elements compatibles amb lo monoteïsme presents dins la logica e dins la filosofia antica. Lo saber presentat èra eissit dei figuras majoras de l'Antiquitat (Galen, Ipocrates, Dioscorides...) e de l'Edat Mejana (Al-Razi, Ali ibn Abbas al-Majusi, Albucassis...)(fr) Paul Mazliak, Avicenne et Averroès. Médecine et Biologie dans la civilisation de l'Islam, Vuibert/Adapt, 2004, pp. 53-54.(fr) Émilie Savage Smith, Médecine, Seuil, 1997, pp. 174-178.. Lei filosòfs seguits èran principalament Aristòtel e lei neoplatocians. Aquel apròchi permetèt a Avicena de prepausar dos apròchis de la medecina : un premier basat sus lo rasonament e sus la logica e un segond fondat sus la rason e l'experiéncia. La medecina èra ansin presentada coma una disciplina racionala, çò que permetèt de li conferir una dignitat novèla au sen dei sabers umans e de rebutar lei referéncias a la magia, a l'esoterisme, a l'alquimia ò a l'astrologia. Una tala vision èra pas novèla a aquela epòca mai lo trabalh d'Avicena li permetèt de venir de s'impausar coma la nòrma dins lo domeni medicau, çò qu'èra una rompedura importanta amb lei practicas precedentas.
Au nivèu tecnic, Avicena recensèt lei simptòmas de totei lei malautiás coneguts a la fin dau sègle X, compres lei malautiás psiquiatricas. En particular, depintèt un metòde d'examen clinic basat sus lei cinc sens. L'examen dei pols (60 varietats definidas) e deis urinas (color, aspècte, depaus, volum, odor...) i teniá una plaça importanta(fr) Paul Mazliak, Avicenne et Averroès. Médecine et Biologie dans la civilisation de l'Islam, Vuibert/Adapt, 2004, pp. 70-72.(fr) J. C. Sournia, Médecins arabes anciens, Xe et XIe siècles, Conseil international de la langue française, 1986, pp. 200-201.. Presentèt tanben una lista de 765 substàncias farmacologicas(fr) J. C. Sournia, Médecins arabes anciens, Xe et XIe siècles, Conseil international de la langue française, 1986, pp. 202-203.. Una partida d'aquelei descripcions es erronèa car lei conoissenças scientificas dau periòde èran tròp limitatsPer exemple, donèt la consumacion de carn en putrefaccion ò d'aiga polluïda coma causa de la ràbia en lo can. Aquò es faus mai lei virús èran totalament desconeguts a l'epòca d'Avicena.. Pasmens, fòrça progrès foguèron permés per aqueu trabalh coma de descripcions pus precisas dau diabèta, de l'apoplexia, de l'idropisia, dau senepion, de la variòla e de la lèpra. Precisèt egalament la diferéncia entre la pleurèsi e l'abcès sosfrenic, entre la lèpra e l'elefantiasi e entre divèrsei formas de meningiti e d'ictèris(fr) J. C. Sournia, Médecins arabes anciens, Xe et XIe siècles, Conseil international de la langue française, 1986, p. 199.(en) Kenneth F. Kiple, The Cambridge World History of Human Disease, Cambridge University Press, 1993, pp. 726-727..