|- | Capitala | Constantinòble (395-1204 puei 1261-1453), Nicea (1204-1261) |- | Poder civil | Emperaire Roman d'Orient (tanben dich Basileus) |- | Superfícia | Sègle IV : Sègle VI : |- | Populacion |Evolucion : IVe sègle a p. . VIIIe sègle a p. . XIe sègle a p. . XIIIe sègle a p. . |- | Moneda | Nomisma, Solidus e Iperpiron
L'Empèri Bizantin (en grèc : Βυζαντινή αυτοκρατορία / Bizandiní aftokratoría) ò Empèri Roman d'Orient (en grèc Βασιλεία Ῥωμαίων / Basileía Rhōmaíōn), es lo nom de la mitat orientala de l'Empèri Roman. Creat en 395 après la decision de Teodòsi de devesir lo territòri roman per facilitar sa defensa, subrevisquèt ai Grandeis Invasions dau sègle V. D'efiech, au contrari de l'Empèri d'Occident, dispausava de ressorsas importantas e sa capitala, Constantinòple, èra ben fortificada.
Lo premier periòde de son istòria o veguèt mantenir lei tradicions romanas, instaurar lo cristianisme e restaurar una partida de la poissança de l'Empèri Roman durant lo rèine de Justinian (527-565). Pasmens, a sa mòrt, foguèt atacat en Itàlia, dins lei Balcans e en Itàlia. A l'eissida d'un conflicte malaisat, l'emperaire Eracli (610-641) impausèt la patz ais adversaris tradicionaus de l'Empèri coma Pèrsia. Adaptèt tanben leis institucions en abandonant lo latin au profiech dau grèc. Pasmens, poguèt pas s'opausar ais invasions arabas. A partir dau sègle VII, l'Empèri Bizantin deguèt faciar de dificultats militaras sus plusors frònts e son territòri foguèt reduch a Grècia, Anatolia e quauquei pòchis isoladas en Itàlia e en Mediterranèa.
Au sègle IX, un dinamisme economic e demografic novèu permetèt ai Bizantins d'aprofichar lei dificultats deis Arabis e dei Bulgars per restaurar sa poissança. En particular, tornèt prendre lo contraròtle d'Anatolia e de la riba sud de Danubi. Pasmens, en 1071, foguèt batut a Manzikert, çò que permetèt ai Turcs de s'installar en Anatolia Centrala. Grèvament menaçada, Constantinòble demandèt l'ajuda de l'Occident qu'organizèt plusors crosadas. Dins aquò, lei relacions entre catolics e ortodòxs venguèron lèu marridas. Ansin, en 1204, lei Crosats prenguèron Constantinòble e la pilhèron avans d'i fondar l'Empèri Latin.
L'Empèri Bizantin subrevisquèt dins plusors principats periferics. Lo pus poderós reconquistèt la capitala en 1261 e restabliguèt l'Empèri. Pasmens, Constantinòble èra desenant una poissança segondària que foguèt incapabla d'arrestar l'avançada turca. Plusors rèines catastrofics reduguèron son territòri durant lo sègle XIV au relarg de la capitala e a quauquei regions grègas. Fin finala, Constantinòble foguèt presa en 1453 e lei darriereis estats bizantins destruchs entre 1460 e 1475.
Durant aqueu periòde anant dau sègle IV au sègle XV, l'Empèri Bizantin foguèt un centre intellectuau major dau bacin mediterranèu amb lo desvolopament d'una cultura fòrça rica qu'inspirèt mai d'un pòble vesin. En particular, son arquitectura introduguèt e difusèt l'usatge de la copòla dins la construccion de monuments. Au nivèu religiós, l'Empèri foguèt lo centre de la Glèisa Ortodòxa fins a sa disparicion. Participèt donc fòrça a la definicion dau cristianisme orientau e a son implantacion en Euròpa Orientala.
Istòria
De la scission de l'Empèri au rèine de Justinian
La disparicion de l'Empèri Roman d'Occident
Durant lo sègle III apC, l'Empèri Roman conoguèt una lònga crisi politica marcada per la sucession rapida deis emperaires e per la revirada dau projècte de Tetrarquia iniciat per Dioclecian (284-305). L'unitat foguèt restablida per Constantin (306-337) mai la fragilitat de l'Empèri necessitèt de transformacions importantas. La premiera foguèt lo transferiment de la capitala en Orient onte foguèt fondada Constantinòble sus lo site de la vila antica de Bizanci. D'autra part, après lo rèine de Teodòsi (379-395), l'Empèri foguèt tornarmai devesit per facilitar sa defensa. Pasmens, la mitat occidentala dispareguèt tre 476, victima dei Grandeis Invasions de 406.
La mitat orientala constituiguèt pauc a pauc l'Empèri « Bizantin ». Pasmens, aqueu darrier tèrme es aparegut après la disparicion de l'Empèri per descriure lo periòde anant de l'ellenizacion de l'Empèri Roman d'Orient a la casuda de Constantinòple en 1453. Ansin, per sei contemporanèus, l'Empèri Bizantin foguèt totjorn « Roman » en despiech de son caractèr mai e mai orientau. En particular, sei premiereis institucions èran aquelei de l'Empèri e Teodòsi foguèt remplaçat per sei fius Flavius Arcadius (395-408) e Teodòsi II (408-450) segon lei règlas romanas. Pasmens, de problemas dinastics e de temptativas d'usurpacion regularas trebolèron la succession que passèt a Marcian (450-457), a Leon I (457-474) e a Zenon (474-491). Aquò menèt a la formacion de la dinastia justiniana amb la presa dau poder quand la succession d'Anastasi I (491-518) foguèt usurpada per lo generau Justin I (518-527). Administrator competent, Justin contunièt la politica de redreiçament e de reorganizacion de l'Empèri començada per son predecessor.
Len tensions religiosas
Leis emperaires dau periòde luchèron activament còntra lo paganisme que resistiguèt fins au sègle IVPer exemple, lei Jòcs Olimpics donats en l'onor dau panteon grèc antic foguèron pas enebits avans 393-394.. Pasmens, aqueu succès permetèt pas d'amaisar la situacion religiosa car la definicion malaisada dau dògma crestian entraïnèt de crisis religiosas grèvas. La premiera foguèt aquela de l'arianisme, una eretgia condamnada per lei concilis de Nicèa (325) e de Constantinòble (381). Dins aquò, lei partisans d'Arius demorèron actius fins au sègle IV dins lei províncias imperialas e ganhèron una influéncia importanta dins lei regions « barbaras »En particular, lei Visigòts demorèron de fidèus de l'arianisme fins a l'invasion de la Peninsula Iberica per leis Arabis au començament dau sègle VIII.. La segonda crisi foguèt aquela dau nestorianisme e foguèt iniciada per la publicacion de tèsis controvertidas per lo patriarca de Constantinòble, Nestòri. Pasmens, seis idèas foguèron condamnadas au concili d'Efèsa en 431 e, en defòra d'Asia, rapidament abandonadasUei, certanei Glèisas Orientalas contunian de seguir lei principis de Nestòri. Pasmens, son fòrça minoritàrias..
En revènge, la crisi dau monofisisme (que regardava la forma de l'union dei naturas divina e umana dins Jèsus) foguèt mau reglada. Egipte, Siria, Palestina e Armenia adoptèron lei posicions monofisistas que foguèron declaradas ereticas au concili de Calcedònia. En fàcia d'aquela oposicion, leis emperaires esitèron entre la defensa de l'ortodoxia e la cèrca d'un compromés. Pasmens, lei radicaus dei dos camps empachèron tot raprochament e d'esmogudas aguèron luòc dins de vilas importantas coma Alexàndria. La repression donèt egalament ges de resultat mai suscitèt de tensions intèrnas dins lei regions fidèlas au monofisisme.
Leis invasions barbaras
Lei problemas religiós foguèt pas l'unica causa de trèbols dins l'Empèri durant lo sègle V. D'efiech, se l'Empèri d'Orient dispausava de ressorsas economicas, demograficas e militaras superioras a aquelei de son vesin d'Occident, èra tanben menaçda per de temptativas d'invasion. La pus importanta foguèt aquela dei Visigòts dins leis ans 370. Somés a una pression militara dura de part de pòbles de l'estèpaL'origina d'aquela pression èra probablament l'avançada dei Huns vèrs l'oèst., aqueu pòble barbar ben conegut dei Romans demandèt l'autorizacion d'intrar dins l'Empèri per s'i installar coma federatsAquò èra un estatut frequent que permetiá a un pòble exterior d'integrar l'Empèri. Generalament, lei federats èran installats dins de regions frontalieras e encargadas de sa defensa. Podián tanben provesir de combatents a l'armada romana.. Pasmens, lei Visigòts foguèron victimas de tractaments marrits e se revoutèron. En 378, anientèron una armada romana a la batalha d'Andrinòple e l'emperaire Valens foguèt tuat sus lo prat batalhierAquela batalha marca una etapa importanta dins l'istòria militara car marca la fin de la superioritat, au profiech de la cavalariá, de l'infantariá pesuca sus lo prat batalhier.. Son successor negocièt la retirada dei venceires qu'acceptèron tornarmai l'estatut de federats avans de se revòutar tornarmai en 395. Ravatgèron lei Balcans avans de pilhar Roma en 410 e de s'installar dins lo sud de Gàllia e en Hispania.
Après lei Visigòts, venguèron lei Huns, un pòble nomada originari d'Eurasia que s'installèt lòng de Danubi. Formada d'arquiers de cavalariá rapids e ben disciplinats, l'armada dei Huns èra una fòrça considerabla e Teodòsi II preferiguèt negociar. Acceptèt ansin de pagar un important tribut que foguèt aumentat en 441 après de menaçadas novèlas. Pasmens, après la mòrt d'Atila en 453, lei Huns foguèron afeblits per de conflictes intères e lor menaça demeniguèt d'intensitat.
Lòng de la frontiera septentrionala de l'Empèri, lei Huns foguèron rapidament remplaçats per leis Ostrogòts que ravatjèron a son torn lei Balcans. Pasmens, la diplomacia de l'emperaire Zenon permetèt de lei desplaçar vèrs ItàliaD'efiech, lo prestigi dau títol imperiau aviá una tala importància qu'èsser legitimat per l'emperaire eu meteis permetiá generalament ai caps barbars de legitimar son poder e sa dinastia.. D'efiech, en 488, son cap Teodoric recebèt lo drech de fondar un reiaume dins la peninsula per evincir Odoacre, rèi deis Heruls, qu'aviá reversat lo darrier emperaire d'Occident en 476. Victoriós, Teodoric fondèt lo Reiame Ostrogòt d'Itàlia en 493.
Lo rèine de Justinian
thumb|right|Expansion bizantina durant lo rèine de Justinian.
En 518, lo poder foguèt fisat per l'armada e lo Senat au generau Justin que reorganizèt rapidament l'administracion imperiala e la percepcion deis impòsts. Puei, fatigat, laissèt la direccion de l'Empèri a son nebòt Justinian que li succediguèt en 527. Fins a sa mòrt en 565, son rèine marquèt l'apogèu de « l'Empèri Roman d'Orient ». Dins lo domeni militar, ordonèt una tiera de campanhas destinadas a tornar impausar la dominacion romana en Mediterranèa. Son premier succès important foguèt la destruccion dau Reiaume Vandal d'Africa e la reconquista de Cartage en 535Pasmens, lei Romans deguèron reprimir d'insureccions berbèras que durèron fins a 548.. Puei, aprofichèt una guèrra de succession au sen dau Reiaume Ostrogòt per reconquistar Itàlia. Pasmens, sei tropas se turtèron a una resisténcia acarnada e la peninsula, totalament ravatjada, foguèt pas somesa avans 552. Enfin, de 550 a 554, una pichona armada ocupèt lo sud de la Peninsula Iberica e placèt lo Reiaume Visigòt sota son influéncia. En parallèl, Justinian neutralizèt la Pèrsia Sassanida gràcias a la victòria de Dara en 530 e ai pagaments regulars de tributs.
Au sen de l'Empèri, Justinian reprimiguèt premier una revòuta en 532 (la sedicion Nika) en chaplant plusors desenaus de miliers d'insurgents. Puei, se preocupèt de restablir e d'estabilizar la patz civila. En particular, publiquèt plusors mesas a jorn dei lèis romanas coma lo Còdi Justinian (sintèsi de la jurisprudéncia pareguda dempuei lo rèine d'Adrian) ò leis Institutes (còrpus destinat a l'aprendisatge dau drech). Tornèt organizar l'avitalhament de la capitala e realizèt de trabalhs importants per melhorar lei condicions de vida dins lei vilas pus importantas.
En revènge, dins lo domeni religiós, Justinian adoptèt una posicion autoritària destinada a promòure lo cristianisme ortodòx e la posicion de cap de la Glèisa de l'emperaire. La construccion de l'Hagia Sophia, sèti dau Patriarcat de Constantinòble, es la partida pus famosa d'aqueu plan. Pasmens, Justinian foguèt a l'origina de tensions grèvas au sen dau clergat e de la populacion en causa de la repression còntra leis evesques ò lei patriarcas opausats a sei posicions. Per exemple, en 537, despausèt e exilièt lo papa Silvèri. Aquò agravèt lei tensions religiosas en Egipte e dins lei províncias orientalas.
La transicion de l'Empèri d'Orient a l'Empèri Bizantin
La descomposicion de l'Empèri d'Orient