right|thumb|Bandièra otomana en 1793
L'Empèri Otoman (en turc otoman: دَوْلَتِ عَلِيَّهٔ عُثْمَانِیَّه, en turc modèrne: Osmanlı İmparatorluğu), istoricament nomenat Empèri Turc, foguèt un ancian estat transcontinental fondat per lei tropas otomanas en 1299, existent fins a 1922. Venguèt una dei poissanças majoras au Pròche Òrient puei en Euròpa après la presa de Constantinòple en 1453. Conoguèt un periòde d'expansion fins ai sègles XVI e XVII onte sei caps obtenguèron lo títol de Califa. A son apogèu, s'estendiá dei Balcans a la Peninsula Aràbia e de Siria a Argèria. Pasmens, lei sègles XVII e XVIII veguèron una crisi majora dau govèrn e una tièra de desfachas que van causar divèrsei pèrdas territorialas durant lo sègle XIX, especialament au Magreb, en Egipte e dins lei regions europèas de l'Empèri. Maugrat d'assais de refòrmas e de modernizacion durant la segonda mitat dau sègle XIX, lo declin contunièt e leis Otomans venguèron enemics d'estats aliats a França e au Reiaume Unit. Après lei Guèrras Balcanicas (1913), l'Empèri venguèt l'aliat d'Alemanha durant la Primièra Guèrra Mondiala e foguèt batut en 1918 entraïnant son afondrament definitiu e son explosion en divèrsei territòris.
Istòria
La formacion de l'Empèri
Originas deis Otomans
L'origina deis Otomans es probablament situada dins la tribú dei Kayi que fasiá partida dei Turcs Occidentaus qu'envaïguèron l'Iran e sa region au sègle XI. En 1224, èran installats dins la region orientala de Turquia modèrna a l'entorn de la vila d'Alat. Pròche de la frontiera ambé l'Empèri Bizantin, aqueu fèu desvolopèt donc sei capacitats militaras durant lo sègle XIII. Ansin, son armada se renforcèt e leis Otomans obtenguèron lor independéncia en 1299 durant lo rèine d'Osman I Gazi. Fondant sa dinastia dins lo corrent d'aquel eveniment, capitèt de prendre la vila bizantina de Bursa que venguèt sa capitala.
Fondacion de l'Estat Otoman
La fondacion de l'Estat Otoman foguèt l'òbra dau fiu e successor d'Osman I Gazi. D'efèct, dich Orhan Gazi, aqueu darrier organizèt una administracion, bateguèt moneda e creèt una armada professionala formada d'un còrs d'infantariá e d'un autre de cavalariá. Dins leis afaires estrangiers, gràcias a una politica abila, capitèt de conquistar lo Principat musulman de Karesi (1335-1345) e d'aprofichar lei luchas e divisions de l'Empèri Bizantin per s'emparar de Íznik (1331) e de Ízmit (1337).
Son successor, Murad I (1360-1389), prenguèt lo títol de sultan. Persuadit que Constantinòble èra encara una posicion defensiva fòrça solida per sei fòrças, decidiguèt de contornejar la vila per anar en Euròpa. En 1361 o 1362, conquistèt Andrinòple que venguèt sa capitala europèa. Intervenent pus luench en Bulgaria, deguèt faciar una coalicion formada per lei rèis d'Ongria, de Bòsnia, de Serbia, de Valaquia e de Bulgaria. Venceire en 1363 e en 1371, Murad esquichèt seis adversaris a la batalha de Kosovo en 1389 e poguèt annexar la màger part de Serbia.
Leis invasions de Tamerlan
Bayezid I Yildirim foguèt lo successor de Murad I. La premiera partida de son rèine (1389-1402) foguèt consacrada a l'organizacion dei províncias asiaticas deis Otomans. Enterin, de campanhas militaras aguèron luòc en Euròpa, en direccion d'Ongria, de Bosnia, de Valaquia e còntra Constantinòble, e en Asia vèrs l'Eufrates. En 1396, obtenguèt un succès decisiu còntra una coalicion de país europèus que lo permetèt d'ocupar la màger part de Grècia. Pasmens, aquela expansion entraïnèt de problèmas per assegurar la defensa de l'empèri. Ansin, en 1402, lei fòrças otomanas foguèron esquichadas per lei Mongòls de Tamerlan. Bayezid foguèt capturat e moriguèt en captivitat. Gràcias a lor victòria, lei Mongòls ocupèron totei lei regions asiaticas de l'Empèri Otoman que se repleguèt sus sei territòris europèus.
La restauracion dau Sultanat Otoman
Après l'ocupacion de la màger part dau Sultanat, la restauracion de la poissança otomana foguèt l'òbra de sei dos successors. D'efèct, la captivitat e la mòrt de Bayezid I entraïnèt una guèrra civila entre sei tres fius. Son venceire foguèt Memed I que reinèt de 1413 a 1421. L'eliminacion de sei fraires inaugurèt la lèi de succession dau tròne otoman que permetiá l'assassinat deis autrei candidats. Après aqueu succès, Memed I capitèt de reconquistar Anatòlia après dotze annadas de combats.
Son fiu Murad II (1421-1451) aguèt un rèine guerrier que permetèt ais Otomans de replegar leis armadas crestianas vèrs lei Balcans e l'Euròpa Centrala enterin que lo rèsta de l'Empèri Bizantin èra enceuclat. Dins aquò, lei premiereis operacions militaras dau periòde foguèron malaisadas per leis Otomans batuts a Belgrad. La situacion cambièt en 1444 a Varna (1444) puei au Kosovo onte lei Crestians subiguèron doas desfachas grèvas. Aqueu darrier succès permetèt l'ocupacion dei Balcans per leis Otomans e alunchèt Constantinòble dau rèsta deis estats crestians preparant sa conquista dos ans après.
L'apogèu de l'Empèri
La conquista de l'Empèri Bizantin
thumb|right|Representacion dau stge de Constantinòble realizada au sègle XV.
Après lo periòde de Murad II, lo rèine de son fiu Memed II (1451-1481) veguèt l'afirmacion de l'Empèri entre lei poténcias majoras d'Euròpa. D'efèct, lo Sultan novèu foguèt l'autor d'una òbra importanta ai nivèus militar e legislatiu. Ansin, de 1453 e 1461, capitèt de conquistar lei rèstas de l'Empèri Bizantin que sa capitala, Constantinòble, foguèt presa en 1453. Puei, après la mòrt de Jan Hunyadi en 1456, la resisténcia crestiana dins lei Balcans demeniguèt fòrtament entraïnant una tièra de conquistas dins la region fins a 1467. Enfin, Crimèa deguèt venir vassau deis Otomans enterin que lei marchands de Gènoa perdeguèron totei sei basas sus lei còstas de la Mar Negra. Au nivèu legislatiu, Memed II desplacèt sa capitala a Constantinòble e organizèt la societat de l'Empèri. Lei Crestians obtenguèron de libertats importantas e divèrsei Glèisas (grèga, armènia...) foguèron organizadas per lo poder otoman. Ansin, foguèt codificada la division de la populacion entre de grops religiós possedent una autonomia relativa. Enfin, foguèt tanben promulgat lo premier còde de lèis turcas.
Lei rèines de Bayezid II e de Selim I
Lei rèines de Bayezid II e Selim I marquèron un periòde d'expansion novèla de l'Empèri Otoman que son cap venguèt califa durant lo rèine dau segond. D'efèct, Bayezid II (1481-1512) adoptèt una politica relativament pacifica en Euròpa e en Asia. De tractats foguèron signats ambé lei Mamelocs (Egipte), Iran, Ongria e Venècia.
En 1512, foguèt rebutat per son fiu Selim I (1512-1520) sostengut par l'armada. Atacant l'Iran e l'Egipte, capitèt de prendre Tabriz puei de conquistar l'Anatolia sud-orientala. En 1516, dirigiguèt una campanha còntra lei Mamelocs e s'emparèt d'Alèp, de Damasc e de Jerusalèm. Lo 22 de genier de 1517, la batalha dau Mont Mugattam s'acabèt per la desfacha finala dei Mamelocs. Lo cherif de La Mèca reconoguèt la supremacia deis Otomans dins la proteccion dei Luòcs Sants de l'Islam e lo califa abassida foguèt capturat. Ansin, lo sultan Otoman prenguèt la carga de Califa e sa familha poguèt revendicar l'autoritat suprèma sus lei musulmans.
Lo rèine de Soliman
Lo rèine de Soliman I (1520-1566) marquèt l'apogèu de l'Empèri Otoman que venguèt la poissança majora d'Euròpa e recebèt seis institucions definitivas. D'efèct, servits per de generaus e de diplomatas remarcables, Soliman realizèt unei conquistas e venguèt l'arbitre deis afaires europèus. Una tièra de campanhas militaras permetèron la conquista de Tunis e d'Argier (1516), Belgrad (1521), de Ròdes (1522), de Buda après la victòria de Mohacs (1526) e sei fòrças agantèron lei barris de Viena en 1529. De mai, l'Empèri concluguèt una aliança ambé França qu'èra tanben l'enemic de l'Ostau dei Habsborg. Au nivèu interior, lo periòde de Soliman foguèt caracterizat per una activitat arquitecturala que veguèt la construccion de mosquetas a Istambol e a Andrinòple.
Son fiu e successor, Selim II (1566-1574), foguèt un prince gaire capable qu'abandonèt l'exercici dau poder a son vizir Mehmed Pasa Sokollu. Aqueu darrier capitèt de cochar lei Crestians de Chipre e d'agrandir l'Empèri fins a la Mar Caspiana. Puei, lo rèine de Murad III (1574-1595) veguèt lei conquistas de Georgia e de Lorestan marcant l'apogèu territoriau d'un Empèri que seis institucions acomençavan de presentar de signes de declin.
Lei reviradas dei sègles XVI e XVIII
La crisi deis institucions otomanas
Lo sègle XVI foguèt caracterizat per una crisi prefonda deis institucions otomanas qu'entraïna un afebliment dau poder e una diminucion dei capacitats militaras de l'Empèri. Ansin, lo Harem venguèt lo luòc centrau deis intrigas politicas e de l'exercici dau poder. De mai, l'armada, especialament leis unitats de la gàrdia imperiala (Janissaris), an pres un ròtle major dins la succession e lo mantenement dau Sultan. Enfin, après la descubèrta d'America, lo centre dau comèrci mondiau s'alunchèt de l'Orient Pròche que perdeguèt sa posicion estrategica marcant lo començament d'un declin economic de l'Empèri.
Lo rèine dau Sultan Memed III (1595-1603) foguèt donc caracterizat per l'influéncia de sa maire que foguèt lo cap reau dau govèrn. Son successor Amed I (1603-1617) assaièt de reprendre son autoritat mai mau capitèt d'enraiar lo desvolopament de la corrupcion. Foguèt tanben obligat d'arrestar lo conflicte europèu per la signatura de la patz de Zsitvatorok (1606) que reconoguèt lo statu quo entre Otomans e Imperiaus. Durant lei rèines de sei successors, Mustafa I (1617-1618) e Osman II (1618-1622), sei tendéncias s'accentuèron e l'armada acomencèt dins leis afaires de succession dau tròne. Contunièron durant lei premiereis annadas dau rèine de Murad IV (1623-1640) que restabliguèt l'òrdre per una politica de repression implacabla. Obtenguèt egalament lei darriers grands succès militars de l'Empèri dins lo corrent d'una guèrra còntra Pèrsia (presa de Bagdad en 1638).
Pasmens, sei successors foguèron pas capables de dirigir lo país abandonant la màger part dau poder au Harem, ai ministres e ai janissaris. Ansin, a partir de 1656 fins ais annadas 1710, lo poder es dirigit per lei vizirs de la familha Koprulu que capitèron de mantenir la poissança deis Otomans maugrat de reviradas coma lo sètge de Viena en 1683. De mai, Russia es venguda un enemic perilhós per lei territòris nòrd de l'Empèri. En 1699, lo tractat de patz de Karlowitz marquèt son premier reculament en Euròpa au profiech d'una coalicion d'estats europèus (Àustria, Russia, Venècia e Polonha-Lituània).
Lei desfachas dau sègle XVIII
Lo sègle XVIII foguèt un periòde marcat per una tièra de desfachas per l'Empèri que sa crisi foguèt encara renforçada per l'abséncia d'un sultan pron poderós per s'impausar còntra lei faccions diferentas de sa Cort. Ansin, lei reviradas militaras se succediguèron durant tot lo sègle enterin que lo comèrci otoman èra menaçat per l'expansion d'aqueu dei país europèus.
D'efèct, maugrat la reconquista de Morea en 1715, leis Otomans mau capitèron a l'entorn de Corfo. Perdeguèron Temesvar (Timisoara) en 1716 e Belgrad en 1717. Aquelei pèrdas foguèron confirmadas per la patz de Passarowitz en 1718. Lo conflicte de la fin deis annadas 1730 foguèt pus equilibrat gràcias a una intervencion diplomatica de França mai Azov venguèt russa. En revenge, leis Otomans foguèron tornarmai batuts per lei Rus durant la guèrra de 1768-1774. Crimèa venguèt un protectorat rus. Enfin, entre 1788 e 1792, una guèrra còntra l'aliança d'Àustria e de Russia comencèt d'un biais desastrós per lei Turcs. Pasmens, lo començament de la Revolucion Francesa obliguèt Àustria d'arrestar lei combats e d'acceptar un patz sensa cambiament territoriau en 1791. Gràcias au sostèn diplomatic britanic, leis Otomans poguèron donc resistir ai Rus qu'obtenguèron solament Crimèa e Bessaràbia.
La fin e l'esclatament de l'Empèri
L'independéncia deis estats maugrabins