Tiwanaku

thumb|right|La Pòrta dau Soleu, monument pus conegut dei vestigis de la vila.

Tiwanaku es un site arqueologic precolombian situat a proximitat dau lac Titicaca, a 70 km de La Paz. Es un dei pus importants sites arqueologics d'America dau Sud amb una superficia d'aperaquí 4 km². Es probable lo vestigi d'una importanta ciutat que deviá assostar entre e abitants a son apogèu vèrs 800 apC. Es considerat coma lo centre principau de la cultura de Tiwanaku, una cultura andina que tenguèt un ròtle centrau dins l'istòria dau continent sud-american entre lei sègles VII e X.

L'endrech foguèt mencionat per lo premier còp en 1549 per lo conquistador espanhòu Pedro Cieza de León durant de recèrcas per descubrir Qullasuyu, la capitala meridionala de l'Empèri Inca. Lei premiereis estudis arqueologics comencèron a partir deis ans 1860, mai se limitèron lòngtemps a de relevats d'exploracion e a de campanhas fotograficas. Lei recèrcas vertadieras comencèron dins lo corrent deis ans 1960 a l'iniciativa deis autoritats bolivianas. Permetèron pauc a cha pauc de descubrir un site major e lei vestigis foguèron classats au Patrimòni Mondiau de l'Umanitat de l'UNESCO en 2000.

La societat de Tiwanaku èra organizada segon un sistèma de redistribucion aristocratica onte un eleit èra encargat de provesir au rèsta de la populacion lei ressorsas necessàrias a la realizacion de sei foncions. Aquela organizacion permetiá de sostenir una economia basada sus l'agricultura, lo norrigatge e lo comèrci regionau. L'agricultura, fòrça intensiva, utilizava tres sistèmas complementaris constituïts de camps subreauçats (suka qullu), de bancaus establits sus lei pendís dei còlas e de bacins de collècta d'aiga cavats dins de depressions. La ret marchanda s'estendiá fins ai regions bassas de Peró gràcias a una ret de colonias permetent de contrarotlar leis aisses comerciaus.

Leis abitants practicavan una religion politeïsta necessitant de sacrificis umans. Plusors divinitats son estadas identificadas dins lei vestigis de la vila. Semblan d'èsser liadas au Soleu, ai fenomèns meteorologics e a un culte dei rèires. Una divinitat felina protectritz semblava tanben existir. Lei rèstas de la vila son dominats per una arquitectura monumentala caracterizada per l'utilizacion de blòts de pèira de talha importanta, de còps eissits de peireiras distantas de 10 a 50 km. La foncion dei vestigis es mau coneguda, mai plusors estructuras son estadas identificadas coma la piramida de l'Akapana, la cort de Kalasasaya ò la Pòrta dau Soleu qu'es vengut lo monument emblematic de la civilizacion de Tiwanaku.

Contèxte istoric e datacion

Geografia e quadre regionau

La civilizacion de Tiwanaku se formèt sus la riba sud dau lac Titicaca. Son organizacion e son extension maximala son mau conegudas, mai lei recèrcas arqueologicas mòstran una expansion en direccion dau sud e dau sud-èst dau lac dins de regions que correspondon au nòrd dau Chile actuau e a l'oèst de Bolívia. Lo periòde d'existéncia d'aquela civilizacion es encara l'objècte de debats entre leis istorians. Lo periòde anant de 600 a 1000 sembla lo mai probable. Durant son existéncia, la civilizacion de Tiwanaku intrèt en contacte amb la civilizacion de Wari situat au nòrd dau lac Titicaca. Se la coexisténcia foguèt pas totjorn pacifica, lei doas culturas s'influencièron mutualament coma o mòstra la descubèrta d'artefactes similars dins lei dos airaus culturaus. Per de rasons pas totalament compresas, lei doas civilizacions declinèron a partir dau sègle IX e dispareguèron entre lei sègles X e XII.

Datacion dau site

thumb|Zòna d'influéncia de Tiwanaku e de sa civilizacion

La datacion dau site foguèt l'objècte de debats importants. Durant la premiera mitat dau sègle XX, l'explorator austrian Arthur Posnansky (1873-1946) assaièt de defendre una datacion fòrça anciana, situada entre e avC a partir d'elements geologics e astronomics(en) Arthur Posnansky (tonrad : James F. Sheaver), Tihuanacu, the Cradle of American Man, Nòva York, JJ Augustin, 1945, vol. 2, p. 91.. Pasmens, aquela datacion èra destinada a sostenir leis idèas de Posnansky que vesiá dins Tiwanaku la premiera vila dau continent american. Sei tèsis foguèron refutadas per lei premierei mesuras basadas sus lo taus de carbòni-14 que mostrèron una premiera ocupacion vèrs 1500 avC(es) Carlos Ponce Sanginés, Tiwanaku: Espacio, Tiempo y Cultura, La Paz, Academia Nacional de Ciencias de Bolivia, 1971.. Pasmens, aquela datacion foguèt tanben contestada durant leis ans 1980 e lo premier periòde d'ocupacion dau site es desenant plaçat vèrs 110 avC(en) Erik Marsh, « A Bayesian Re-Assessment of the Earliest Radiocarbon Dates from Tiwanaku, Bolivia », Radiocarbon, vol. 54, n° 2, 2012, pp. 203-218.(en) Erik Marsh, « The Founding of Tiwanaku: Evidence from Kk'araña », Ñawpa Pacha, n° 32, 2012, pp. 169-188..

Tiwanaku comencèt de venir un centre important a partir de 375 apC. Agantèt probable son apogèu demografic entre 700 e 800 amb una populacion estimada entre e despartits sus una superficia de 4 km². Una economia basada sus l'agricultura e leis escambis comerciaus amb d'autrei regions andinas sembla d'èsser lo motor d'aquela creissença(en) Anthony P. Andrews, First Cities, St. Remy Press, 1995, pp. 158-160.. La vila sembla d'èsser abandonada vèrs 1000, benlèu en causa de la desertificacion de la region. Pasmens, la data e lei causas dau declin de Tiwanaku son pas encara clarament copadas.

Influéncia de la civilizacion de Tiwanaku

Lo declin de Tiwanaku sembla d'èsser relativament progressiu. Permetèt donc a de populacions de migrar vèrs de ciutats perifericas coma la region de Caquiaviri onte de formas d'art originàrias de la vila se perpetuèron plusors decennis après sa casuda(es) Martti Pärssinen, « Copacabana: ¿El nuevo Tiwanaku? Hacia una comprensión multidisciplinaria sobre las secuencias culturales postiwanacotas de Pacasa (Bolivia) », dins Ana María Lorandi, Carmen Salazar-Soler, Nathan Wachtel (dir.), Los Andes: 50 años después (1953-2003) - Homenaje a John Murra, Fondo Editorial de la Pontificia Universidad Católica del Perú, 2003, pp. 229-280.. Ansin, en despiech de l'abandon de la vila, son airau d'influéncia subrevisquèt fins a un important conflicte regionau durant lo sègle XII(es) Juan Villanueva Criales, « Lo boliviano y lo indígena en la construcción arqueológica del post-Tiwanaku altiplánico. Narrativas no inocentes y alternativas futuras », Surandi Monográfico, n° 2, 1997, pp. 1-20.. A partir d'aqueu periòde, la cultura de Tiwanaku foguèt remplaçada per d'autrei culturas, mai lo site contunièt d'impressionar. En particular, leis Incas considerèron Tiwanaku coma l'origina dau monde. Establiguèron donc una colonia a l'oèst dei roïnas e, benlèu, tornèron utilizar una partida dei centres ceremoniaus, en particular aqueu de Pumapunku, per lei sieus rites. De liames culturaus pus importants podrián existir entre Tiwanaku e leis Incas, mai l'abséncia de documents escrichs permet pas d'o confiermar.

Arqueologia e restauracion dau site

Avans lei premierei missions d'exploracion, lo site foguèt de còps utilizat coma peiriera per lei populacions localas ò coma terren d'entraïnament per de militars. La premiera exploracion dei vestigis foguèt probable menada per Ephraim George Squier (1821-1888) dins lo corrent deis ans 1860. Lo geològ Alphons Stübel (1836-1904) explorèt tanben lei roïnas durant nòu jorns en 1876(en) Jean-Pierre Protzen e Stella Nair, The Stones of Tiahuanaco: A Study of Architecture and Construction, n° 75, Cotsen Institute of Archaeology Press, University of California, 2013, p. 19.. Puei, d'autrei missions permetèron de realizar de relevats pus precís a la fin dau sègle.

Lei premiereis estudis modèrnes comencèron dins leis ans 1960 a l'iniciativa dau govèrn bolivian. Menèron a la reconstruccion dei muralhas de Kalasasaya, mai aquela restauracion foguèt pas pron basadas sus d'elements istorics(en) D. L. Browman, « New light on Andean Tiwanaku », New Scientist, vol. 69, n° 4, 1981, pp. 408-419.Durant lei premierei campanhas de restauracion, una partida dei responsables decidèron de s'inspirar dau site de Sotenhenge per tornar bastir lei vestigis. La comparason amb Stonehenge foguèt formulada tre lei trabalhs d'Alfons Stübel (Alfons Stübel e Max Uhle, Die Ruinenstätte von Tiahuanaco im Hochlande des alten Perú: Eine kulturgeschichtliche Studie auf Grund selbständiger Aufnahmen, Leipzig, Hiersemann, 1982, partida II, p. 46).. Lei premierei recèrcas menadas segon de metòdes scientifics comencèron en 1978. Permetèron de precisar la datacion dau site e de trobar d'elements en favor d'un abandon de la vila en seguida d'una crisi agricòla. Lei campanhas de cavaments foguèron regularas dempuei aqueu periòde, çò que permetèt de descubrir de vestigis novèus coma lei rèstas d'un temple(en) Paul Goldstein, Tiwanaku Temples and State Expansion: A Tiwanaku Sunken-Court Temple in Moquegua, 1993..

En 2000, lo site foguèt classat au Patrimòni Mondiau de l'Umanitat. Aquò permetèt de blocar una restauracion non basada sus de critèris scientifics en 2009(en) Rory Carroll, « Makeover may lose Bolivian pyramid its world heritage site listing », The Guardian, 20 d'octòbre de 2009.(en) « Pyramid may lose World Heritage status after renovation fiasco », Sydney Morning Herald, 20 d'octòbre de 2009.. En 2013, un centre ceremoniau palunenc foguèt descubèrt a proximitat d'un escuelh dau lac Titicaca. Permetèt la descubèrta d'artefactes utilizats durant lei ceremònias de Tiwanaku (figurina de lapis, brutlaire d'encens e un medalhon ceremoniau(en) Ian Sample, « Archaeologists discover 'exceptional' site at Lake Titicaca », The Guardian, 1 d'abriu de 2019.). Enfin, en 2016, la realizacion d'imatges aerians dau site per ne'n crear una carta topografica permetèt d'identificar una zòna de 411 ectaras susceptiblas d'assostar de vestigis encara enterrats(en) Lucia Iglesias Kuntz, « The secrets of Tiwanaku, revealed by a drone », UNESCO Courier, 20 d'abriu de 2023..

Organizacion generala

Organizacion politica e sociala

Fòrça estructuras e edificis de Tiwanaku son estats cavats per leis arqueològs. Aquò permetèt d'identificar una partida dau bastit e deis estructuras politics, economics e culturaus. La societat èra ansin organizada d'un biais similar ais autrei civilizacions andinas amb un eleit aristocratic encargat de provesir au rèsta de la populacion lei ressorsas necessàrias a la realizacion de sei foncions(en) Michael E. Smith, « The Archaeology of Ancient Economies », Annu. Rev. Anthrop., n° 33, 2004, pp. 73-102.. Ansin, se Tiwanaku èra un important centre comerciau, i aviá pauc d'institucions dedicadas ais activitats marchandas dins la vila car aqueu sistèma de « redistribucion » per l'eleit limitava la necessitat de recórrer au comèrci intèrne. Pasmens, l'analisi dau bastit mòstra una estratificacion sociala importanta amb d'abitants especializats dins de pretzfachs precís (terralhiers, joieliers, agricultors, pastres, norriguiers, etc.)(en) Paul G. Bahn, Lost Cities, Nòva York, Welcome Rain, 1999.. Segon certanei teorias, l'eleit viviá dins un quartier delimitat per de dogas. Divèrsei santuaris èran presents dins aqueu quartier. L'accès a aquel endrech semblava enebit ais autreis abitants, franc de ceremònias precisas(en) Alan L. Kolata, The Tiwanaku: Portrait of an Andean Civilization, Wiley-Blackwell, 1993..

Economia

L'economia de Tiwanaku èra basada sus l'agricultura intensiva, lo norrigatge e l'esplecha dei ressorsas dau lac Titicaca. La norridura de basa èra probable compausada de tartiflas, d'autrei turberculs, de quinòa, de carn de lama e de peis pescat dins lo lac. La ret d'escambis marchands permetiá tanben d'obtenir d'aliments produchs dins de regions pus bassas. Lo norrigatge deis alpagas permetiá egalament d'obtenir una lana de bòna qualitat per fabricar de teissuts e de vèstits. Lo lama èra tanben utilizat per portar de cargas.